Sushruta Samhita · Chapter 2.2

athāto'rśasāṁ nidānaṁ vyākhyāsyāmaḥ//

yathovāca bhagavān dhanvantariḥ//

ṣaḍarśāṁsi bhavanti vātapittakaphaśoṇitasannipātaiḥ sahajāni cet//

tatrānātmavatāṁ yathoktaiḥ prakopaṇairviruddhādhyaśanastrīprasaṅgotkaṭukāsanapṛṣṭhayānavvegavidhāraṇādibhirviśeṣaiḥ prakupitā doṣā ekaśo dviśaḥ samastāḥ śoṇitasahitā vā yathoktaṁ prasṛtāḥ pradhānadhamanīranuprapadyādho gatvā gudamāgamya pradūṣya gudavalīrmāṁsaprarohāñjanayanti viśeṣato mandāgneḥ, tathā tṛṇakāṣṭhopalaloṣṭhavastrādibhiḥ śītodakasaṁsparśanādvā kandāḥ parivṛddhimāsādayanti, tānyarśāṁsītyācakṣate//

tatra sthūlāntrapratibaddhamardhapañcāṅgulaṁ gudamāhuḥ, tasmin valayastisro'dhyāṅgulāntarasaṁbhūtāḥ pravāhaṇī visarjanī saṁvaraṇī ceti caturaṅgulāyatāḥ; sarvāstiryagekāṅgulocchritāḥ//

śaṅkhāvartanibhāścāpi uparyupari saṁsthitāḥ/ gajatālunibhāścāpi varṇataḥ saṁprakīrtitāḥ/ romāntebhyo yavādhyardho gudauṣṭhaḥ parikīrtitaḥ//

prathamā tu gudauṣṭhādaṅgulamātre//

teṣāṁ tu bhaviṣyatāṁ pūrvarūpāṇi anne'śraddhā kṛcchrāt paktiramlīkā paridāho viṣṭambhaḥ pipāsā sakthisadanamāṭopaḥ kārśyamudgārabāhulyamakṣṇoḥ śvayathurantrakūjanaṁ gudaparikartanamāśaṅkā pāṇḍurogagrahaṇīdoṣaśoṣāṇāṁ kāsaśvāsau balahānirmramastandrā nidrendriyadaurbalyaṁ ca//

jāteṣvetānyeva lakṣaṇāni pravyaktatarāṇi bhavanti//

tatra mārutāt pariśuṣkāruṇavivarṇāni viṣamamadhyāni kadambapuṣpatuṇḍikerīnāḍīmukulasūcīmukhākṛtīni ca bhavanti; tairupadrutaḥ saśūlaṁ saṁhatamupaveśyate, kaṭīpṛṣṭhapārśvameḍhragudamābhipradeśeṣu cāsya vedanā bhavanti, gulmāṣṭhīlāplīhodarāṇi cāsya tannimittānyeva bhavanti, kṛṣṇatvaṅnakhanayanadaśanavadanamūtrapurīṣaśca puruṣo bhavati//

pittānnīlāgrāṇi tanūni visarpīṇi pītāvabhāsāni yakṛtprakāśāni śukajihvāsaṁsthānāni yavamadhyāni jalaukovaktrasadṛśāni praklinnāni ca bhavanti; tairupadrutaḥ sadāhaṁ sarudhiramatisāryate, jvaradāhapipāsāmūrcchāścāsyopadravā bhavanti, pītatvaṅnakhanayanadaśanavadanamūtrapurīṣaśca puruṣo bhavati//

śleṣmajāni śvetāni mahāmūlāni sthirāṇi vṛttāni snigdhāni pāṇḍūni karīrapanasāsthigostanākārāṇi, na bhidyante na sravanti kaṇḍūbahulāni ca bhavanti; tairupadrutaḥ saśleṣmāṇamanalpaṁ māṁsadhāvanaprakāśamatisāryate, śophaśītajvarārocakāvipākaśirogauravāṇi cāsya tannimittānyeva bhavanti, śuklatvaṅgakhanayanadaśanavadanamūtrapurīṣaśca puruṣo bhavati//

raktajāni nyagrodhaprarohavidrumakākaṇantikāphalasadṛśāni pittalakṣaṇāni ca, yadāvagāḍhapurīṣapīḍitāni bhavanti tadātyarthaṁ duṣṭamanalpamasṛk sahasā visṛjanti, tasya cātipravṛttau śoṇitāti yogopadravā bhavanti//

sannipātajāni sarvadoṣalakṣaṇayuktāni//

sahajāni duṣṭaśoṇitaśukranimittāni, teṣāṁ doṣata eva prasādhanaṁ kartavyaṁ, viśeṣataścaitāni durdarśanāni paruṣāṇi pāṁsūni dāruṇānyantarmukhāni; tairupadrutaḥ kṛśo'lpabhuk sirāsantatagātro'lpaprajaḥ kṣīṇaretāḥ kṣāmasvaraḥ krodhano'lpāgniprāṇaḥ paramalasaśca, tathā ghrāṇaśiro'kṣināsāśravaṇarogī, satatamantrakūjāṭopahṛdayopalepārocakaprabhṛtibhiḥ pīḍyate//

bhavati cātra--- bāhyamadhyavalisthānāṁ pratikuryādbhiṣagvaraḥ/ antarvalisamutthānāṁ pratyākhyāyācaret kriyām//

parkupitāstu doṣā meḍhramabhiprapannā māṁsaśoṇite pradūṣya kaṇḍūṁ janayanti, tataḥ kaṇḍūyanāt kṣataṁ samupajāyate, tasmiṁśca kṣate duṣṭamāṁsajāḥ prarohāḥ picchilalarudhirasrāviṇo jāyante kūrcakino'bhyantaramupariṣṭādvā, te tu śepho vināśayantyupaghnanti ca puṁstvaṁ; yonimabhiprapannāḥ sukumārān durgandhān picchilarudhirasrāviṇaśchatrākārān karīrāñjanayanti, te tu yonimupaghnantyārtavaṁ ca; nābhimabhiprapannāḥ sukumārān durgandhān picchilān gaṇḍūpadamukhasadṛśān karīrāñjanayanti; ta evordhvamāgatāḥ śrotrākṣighrāṇavadaneṣvarśāṁsyupanirvartayanti; tatra karṇajeṣu bādhiryaṁ śūlaṁ pūtikarṇatā ca, netrajeṣu vartmā varodho vedanā srāvo darśananāśaśca, ghrāṇajeṣu pratiśyāyo'timātraṁ kṣavathuḥ kṛcchrocchvāsatā pūtinasyaṁ sānunāsikavākyatvaṁ śiroduḥkhaṁ ca; vaktrajeṣu kaṇṭhauṣṭhatālūnāmanyatamasmiṁstairgadgadavākyatā rasājñānaṁ mukharogāśca bhavanti//

vyānastu prakupitaḥ śleṣmāṇaṁ parigṛhya bahiḥ sthirāṇi kīlavadarśāṁsi nirvartayati, tāni carmakīlānyarśāṁsītyācakṣate//

bhavanti cātra--- teṣu kīleṣu nistodo mārutenopajāyate/ śleṣmaṇā tu savarṇatvaṁ granthitvaṁ ca vinirdiśet//

pittaśoṇitajaṁ raukṣyaṁ kṛṣṇatvaṁ ślakṣṇatā tathā/ samudīrṇakharatvaṁ ca carmakīlasya lakṣaṇam//

arśasāṁ lakṣaṇaṁ vyāsāduktaṁ sāmānyatastu yat/ tatsarvaṁ prāgvinirdiṣṭātsādhayedbhiṣajāṁ varaḥ//

arśaḥsu dṛśyate rūpaṁ yadā doṣadvayasya tu/ saṁsargaṁ taṁ vijānīyāt saṁsargaḥ sa ca ṣaḍvidhiḥ//

tridoṣāṇyalpaliṅgāni yāpyāni tu vinirdiśet/ dvandvajāni dvitīyāyāṁ valau yānyāśritāni ca//

kṛcchrasādhyāni tānyāhuḥ parisaṁvatsarāṇi ca/ sannipātasamutthāni sahajāni tu varjayet//

sarvāḥ syurvalayo yeṣāṁ durnāmabhirupadrutāḥ/ taistu pratihato vāyurapānaḥ sannivartate//

tato vyānena saṅgamya jyotirmṛdgāti dehinām//