Sushruta Samhita · Chapter 2.1

athāto vātavyādhinidānaṁ vyākhyāsyāmahaḥ//

yathovāca bhagavān dhanvantariḥ//

dhanvantariṁ dharmabhṛtāṁ variṣṭhamamṛtodbhavam/ caraṇāvupasaṁgṛhya suśrutaḥ paripṛcchati//

vāyoḥ prakṛtibhūtasya vyāpannasya ca kopanaiḥ/ sthānaṁ karma ca rogāṁśca vada me vadatāṁ vara//

tasya tadvacanaṁ prābravīdbhiṣajaṁ varaḥ/ svayaṁbhūreṣa bhagavān vāyurityabhiśabditaḥ//

svātantryānnityabhāvācca sarvagatvāttathaiva ca/ sarveṣāmeva sarvātmā sarvalokanamaskṛtaḥ//

sthityutpattivināśeṣu bhūtānāmeṣa kāraṇam/ avyakto vyaktakarmā ca rūkṣaḥ śīto laghuḥ kharaḥ//

tiryaggo dviguṇaścaiva rajobahula eva ca/ acintyavīryo doṣāṇāṁ netā rogasamūharāṭ//

āśukārī muhuścārī pakvādhānagudālayaḥ/ dehe vicaratastasya lakṣaṇāni nibodha me//

doṣadhātvagnisamatāṁ saṁprāptiṁ viṣayeṣu ca/ kriyāṇāmānulomyaṁ ca karotyakupito'nilaḥ// / indriyārthopasaṁprāptiṁ doṣadhātvagnyavaikṛtam/ kriyāṇāmānulomyaṁ ca kuryādvāyuradūṣitaḥ//)

yathāgniḥ pañcadhā bhinno nāmasthānakriyāmayaiḥ/ bhinno'nilastasthā hyeko nāmasthānakriyāmayaiḥ//

prāṇodānau samānaśca vyānaścāpāna eva ca/ sthānasthā mārutāḥ pañca yāpayanti śarīriṇam//

yo vāyurvaktrasaṁcārī sa prāṇo nāma dehadhṛk/ so'nnaṁ praveśayatyantaḥ prāṇāṁścāpyavalambate//

prāyaśaḥ kurute duṣṭo hikkāśvāsādikān gadān// udāno nāma yastūrdhvamupaiti pavanottamaḥ//

tena bhāṣitagītādiviśeṣo'bhipravartate/ ūrdhvajatrugatān rogān karoti ca viśeṣataḥ//

āmapakvāśayacaraḥ samāno vahnisaṅgataḥ/ so'nnaṁ pacati tajjāṁśca viśeṣānvivinakti hi//

gulmāgnisādātīsāraprabhṛtīn kurute gadān/ kṛtsnadehacaro vyāno rasasaṁvahanodyataḥ//

svedāsṛksrāvaṇaścāpi pañcadhā ceṣṭayatyapi/ kruddhaśca kurute rogān prāyaśaḥ sarvadehagān//

pakvādhānālayo'pānaḥ kāle karṣati cāpyadhaḥ/ samīraṇaḥ śakṛnmūtraṁ śukragarbhārtavāni ca//

kuddhaśca kurute rogān ghorān bastigudāśrayān/ śukradoṣapramehāstu vyānāpānaprakopajāḥ//

yugapat kupitāścāpi dehaṁ bhindyurasaṁśayam/ ata ūrdhvaṁ pravakṣyāmi nānāsthānāntarāśritaḥ//

bahuśaḥ kupito vāyurvikārān kurute hi yān/ vāyurāmāśaye kruddhaśchardyādīn kurute gadān//

mohaṁ mūrcchāṁ pipāsāṁ ca hṛdgrahaṁ pārśvavedanām/ pakvāśayastho'ntrakūjaṁ śūlaṁ nābhau karoti ca//

kṛcchramūtrapurīṣatvamānāhaṁ trikavedanām/ śrotrādiṣvindriyavadhaṁ kuryāt kruddhaḥ samīraṇaḥ//

vaivarṇyaṁ sphuraṇaṁ raukṣyaṁ suptiṁ cumucumāyanam/ tvakstho nistodanaṁ kuryāt tvagbhedaṁ paripoṭanam//

vraṇāṁśca raktago granthīn saśūlān māṁsasaṁśritaḥ/ tathā medaḥśritaḥ kuryādgrandhīnmandarujo'vraṇān//

kuryāt sirāgataḥ śūlaṁ sirākuñcanapūraṇam/ snāyuprāptaḥ stambhakampau śūlamākṣepaṇaṁ tathā//

hanti sandhigataḥ sandhīn śūlaśophau karoti ca/ asthiśoṣaṁ prabhedaṁ ca kuryācchūlaṁ ca tacchritaḥ//

tathā majjagate ruk ca na kadācit praśāmyati/ apravṛttiḥ pravṛttirvā vikṛtā śukrage'nile//

hastapādaśirodhātūṁstathā saṁcarati kramāt/ vyāpnuyādvākhilaṁ dehaṁ vāyuḥ sarvagato nṛṇām//

stambhanākṣepaṇasvāpaśophaśūlāni sarvagaḥ/ sthāneṣūkteṣu saṁmiśraḥ saṁmiśrāḥ kurute rujaḥ//

kuryādavayavaprāpto mārutastvamitān gadān/ dāhasaṁtāpamūrcchāḥ syurvāyau pittasamanvite//

śaityaśophagurutvāni tasminneva kaphāvṛte/ sūcībhiriva nistodaḥ sparśadveṣaḥ prasuptatā//

śeṣāḥ pittavikārāḥ syurmārute śoṇitānvite/ prāṇe pittāvṛte chardirdāhaścaivopajāyate//

daurbalyaṁ sadanaṁ tandrā vaivarṇyaṁ ca kaphāvṛte/ udāne pittasaṁyukte mūrcchādāhabhramaklamāḥ//

asvedaharṣau mando'gniḥ śītastambhau kaphāvṛte/ samāne pittasaṁyukte svedadāhauṣṇyamūrcchanam//

kaphādhikaṁ ca viṇmūtraṁ romaharṣaḥ kaphāvṛte/ apāne pittasaṁyukte dāhauṣṇye syādasṛgdaraḥ//

adhaḥkāyagurutvaṁ ca tasminneva kaphāvṛte/ vyāne pittāvṛte dāho gātravikṣepaṇaṁ klamaḥ//

gurūṇi sarvagātrāṇi stambhanaṁ cāsthiparvaṇām/ liṅgaṁ kaphāvṛte vyāne ceṣṭāstambhastathaiva ca//

prāyaśaḥ sukumārāṇāṁ mithyāāhāravihāriṇām/ rogādhvapramadāmadyavyāyāmaiścātipīḍanāt//

ṛtusātmyaviparyāsāt snehādīnāṁ ca vibhramāt/ avyavāye tathā sthūle vātaraktaṁ prakupyati//)

hastyaśvoṣṭrairgacchato'nyaiśca vāyuḥ kopaṁ yātaḥ kāraṇaiḥ sevitaiḥ svaiḥ/ tīkṣṇoṣṇāmlakṣāraśākādibhojyaiḥ saṁtāpādyairbhūyasā sevitaiśca//

kṣipraṁ raktaṁ duṣṭimāyāni tacca vāyormārgaṁ saṁruṇaddhyāśu yātaḥ/ kruddho'tyarthaṁ mārgarodhāt sa vāyuratyudriktaṁ dūṣayedraktamāśu//

tat saṁpṛktaṁ vāyunā dūṣitena tatprāvalyāducyate vātaraktam/ tadvat pittaṁ dūṣitenāsṛjāāktaṁ śleṣmā duṣṭo dūṣitenāsṛjāāktaḥ//

sparśodvignau todabhedapraśoṣasvāpopetau vātaraktena pādau/ pittāsṛgbhyāmugradāhau bhavetāmatyarthoṣṇau raktaśophau mṛdū ca//

kaṇḍūmantau śvetaśītau saśophau pīnastabdhau śleṣmaduṣṭe tu rakte/ sarvairduṣṭe śoṇite cāpi doṣāḥ svaṁ svaṁ rūpaṁ pādayordarśayanti//

prāgrūpe śithilau svinnau śītalau saviparyayau/ vaivarṇyatodasuptatvagurutvauṣasamanvitau//

pādayormūlamāsthāya kadāciddhastayorapi/ āsvorviṣamiva kruddhaṁ taddehamanusarpati//

ājānusphuṭitaṁ yacca prabhinnaṁ prasrutaṁ ca yat/ upadravaiśca yajyuṣṭaṁ prāṇamāṁsakṣayādibhiḥ//

śoṇitaṁ tadasādhyaṁ syādyāpyaṁ saṁvatsarotthitam/ yadā tu dhamanīḥ sarvāḥ kupito'bhyeti mārutaḥ//

tadākṣipatyāśu muhurmuhurdehaṁ muhuścaraḥ/ muhurmuhustadākṣepādākṣepaka iti smṛtaḥ//

so'patānakasaṁjño yaḥ pātayatyantarāntarā/ kaphānvito bhṛśaṁ vāyustāsveva yadi tiṣṭhati//

sa daṇḍavat stambhayati kṛcchro daṇḍāpatānakaḥ/ hanugrahastadātyarthaṁ kṛcchrānniṣevate//

dhanustulyaṁ namedyastu sa dhanuḥstambhasaṁjñakaḥ/ aṅgulīgulphajaṭharahradvakṣogalasaṁśritaḥ//

snāyupratānamanilo yadāākṣipati vegavān/ viṣṭabdhākṣaḥ stabdhahanurbhagnapārśvaḥ kaphaṁ vaman//

abhyantaraṁ dhanuriva yadā namati mānavaḥ/ tadāsyābhyantarāyāmaṁ kurute māruto balī//

bāhyasnāyupratānastho bāhyāyāmaṁ karoti ca/ tamasādhyaṁ budhāḥ prāhurvakṣaḥkaṭhyūrubhañjanam//

kaphapittānvito vāyurvāyureva ca kevalaḥ/ kuryādākṣepakaṁ tvanyaṁ caturthamabhighātajam//

garbhapātanimittaśca śoṇitātisravācca yaḥ/ abhighātanimittaśca na sidhyatyapatānakaḥ//

adhogamāḥ satiryaggā dhamanīrūrdhvadehagāḥ/ yadā prakupito'tyarthaṁ mātariśvā prapadyate//

tadānyatarapakṣasya sandhibandhān vimokṣayan/ hanti pakṣaṁ tamāhurhi pakṣāghātaṁ bhiṣagvarāḥ//

yasya kṛtsnaṁ śarīrārdhamakarmaṇyamacetanam/ tataḥ patasyasūn vāpi tyajatyanilapīḍitaḥ//

śuddhavātahataṁ pakṣaṁ kṛcchrasādhyatamaṁ viduḥ/ sādhyamanyena saṁsṛṣṭamasādhyaṁ kṣayahetukam//

vāyurūrdhvaṁ vrajet sthānāt kupito hṛdayaṁ śiraḥ/ śaṅkhau ca pīḍayatyaṅgānyākṣipennamayecca saḥ//

nimīlitākṣo niśceṣṭaḥ stabdhākṣo vāpi kūjati/ nirucchvāso'thavā kṛcchrāducchvasyānnaṣṭacetanaḥ//

svasthaḥ syāddhṛdaye mukte hyāvṛte tu pramuhyati/ kaphānvitena vātena jñeya eṣo'patantrakaḥ//

divāsvapnāsanasthānavivṛtādhvanirīkṣaṇaiḥ/ manyāstambhaṁ prakurute sa eva śleṣmaṇāāvṛtaḥ//

(garbhiṇīsūtikābālavṛddhakṣīṇeṣvasṛkkṣaye/) uccairvyāharato'tyarthaṁ svādataḥ kaṭhināni vā/ hasato jṛmbhato bhārādviṣamācchayanādapi//

śironāsauṣṭhacibukalalāṭekṣaṇasandhigaḥ/ ardayitvānilo vaktramarditaṁ janayatyataḥ//

vakrībhavati vaktrārdhaṁ grīvā cāpyapavartate/ śiraścalati vāksaṅgo netrādīnāṁ ca vaikṛtam//

grīvācibukadantānāṁ tasmin pārśve tu vedanā/ yasyāgrajo romaharṣo vepathurnetramāvilam//

vāyurūrdhvaṁ tvaci svāpastodo manyāhanugrahaḥ/ tamarditamiti grāhurvyādhiṁ vyādhiviśāradāḥ//

kṣīṇasyānimiṣākṣasya prasaktaṁ saktabhāṣiṇaḥ/ na sidhyatyarditaṁ bāḍhaṁ trivarṣaṁ vepanasya ca//

pārṣṇipratyaṅgulīnāṁ tu kaṇḍarā yānilārditāḥ/ sakthnaḥ kṣepaṁ nigṛhṇīyādgṛdhrasīti hi sā smṛtā//

talapratyaṅgulīnāṁ tu kaṇḍarā bāhupṛṣṭhataḥ/ bāhvoḥ karmakṣayakarī viśvācīti hi sā smṛtā//

vātaśoṇitajaḥ śopho jānumadhye mahārujaḥ/ śiraḥ kroṣṭukapūrvaṁ tu sthūlaḥ kroṣṭukamūrdhavat//

vāyuḥ kaṭyāṁ sthitaḥ sakthnaḥ kaṇḍarāmākṣipedyadā/ svañjastadā bhavejjantuḥ, paṅguḥ sakthnordvayorvadhāt//

prakrāman vepate yastu svañjanniva ca gacchati/ kalāyasvañjaṁ taṁ vidyānmuktasandhiprabandhanam//

nyaste tu viṣamaṁ(me) pāde rujaḥ kuryāt samīraṇaḥ/ vātakaṇṭaka ityeṣa vijñeyaḥ khaḍu(la)kāśritaḥ//

pādayoḥ kurute dāhaṁ pittāsṛksahito'nilaḥ/ viśeṣataścaṅkramaṇāt pādadāhaṁ tamādiśet//

hṛṣyataścaraṇau yasya bhavataśca prasuptavat/ pādaharṣaḥ sa vijñeyaḥ kaphavātaprakopajaḥ//

aṁsadeśasthito vāyuḥ śoṣayitvāṁasabandhanam/ sirāścākuñcya tatrastho janayatyavabāhukam//

yadā śabdavahaṁ sroto vāyurāvṛtya tiṣṭhati/ śuddhaḥ śleṣmānvito vāpi bādhiryaṁ tena jāyate//

hanuśaṅkhaśirogrīvaṁ yasya bhindannivānilaḥ/ karṇayoḥ kurute śūlaṁ karṇaśūlaṁ taducyate//

āvṛtya sakapho vāyurdhamanīḥ śabdavāhīnīḥ/ narān karotyakriyakānmūkaminmiṇagadgadān//

adho yā vedanāṁ yāti varcomūtrāśayotthitā/ bhindatīva gudopasthaṁ sā tūnītyabhidhīyate//

gudopasthotthitā saiva pratilomavisarpiṇī/ vegaiḥ pakvāśayaṁ yāti pratitūnīti sā smṛtā//

sāṭopamatyugrarujamādhmātamudaraṁ bhṛśam/ ādhmānamiti jānīyādghoraṁ vātanirodhajam//

vimuktapārśvahṛdayaṁ tadevāmāśayotthitam/ pratyādhmānaṁ vijānīyāt kaphavyākulitānilam//

aṣṭhīlāvadghanaṁ granthimūrdhvamāyatamunnatam/ vātāṣṭhīlāṁ vijānīyādbahirmārgavarodhinīm//

enāmeva rujāyuktāṁ vātaviṇmūtrarodhinīm/ pratyaṣṭhīlāmiti vadejjāṭhare tiryagutthitām//