Sushruta Samhita · Chapter 2.3

athāto'śmarīṇāṁ nidānaṁ vyākhyāsyāmaḥ//

yathovāca bhagavān dhanvantariḥ//

catasro'śmaryo bhavanti; śleṣmādhiṣṭhānāḥ; tadyathā śleṣmaṇā, vātena, pittena, śukreṇa cet//

tatrāsaṁśodhanaśīlasyāpathyakāriṇaḥ prakupitaḥ śleṣmā mūtrasaṁpṛkto'nupraviśya bastimaśmarīṁ janayati//

tāsāṁ pūrvarūpāṇi jvaro vastipīḍārocakau mūtrakṛcchraṁ bastiśiromuṣkaśephasāṁ vedanā kṛcchrāvasādo bastagandhitvaṁ mūtrasyeti//

yathāsvavedanāvarṇaṁ duṣṭaṁ sāndramathāvilam/ pūrvarūpe'śmanaḥ kṛcchrānmūtraṁ sṛjati mānavaḥ//

atha jātāsu nābhibastisevanīmehaneṣvanyatamasmin mehato vedanā mūtradhārāsaṅgaḥ sarudhiramūtratā mūtravikiraṇaṁ gomedakaprakāśamatyāvilaṁ sasikataṁ visṛjati; dhāvanalaṅghanaplavanapṛṣṭhayānoṣṇādhvagamanaiścāsya vedanā bhavanti//

tatra śleṣmāśmarī śleṣmalamannamabhyavaharato'tyarthamupalipyādhaḥ parivṛddhiṁ parivṛddhiṁ prāpya bastimukhamadhiṣṭhāya sroto niruṇaddhi, tasya mūtrapratighātāddālyate bhidyate nistudyata iva ca bastirguruḥ śītaśca bhavati; aśmarī cātra śvetā snigdhā mahatī kukkuṭāṇḍapratīkāśā madhūkapuṣpavarṇā vā bhavati, tāṁ ślaiṣmikīmiti vidyāt//

pittayutastu śleṣmā saṁghātamupagamya yathoktāṁ parivṛddhiṁ prāpya bastimukhamadhiṣṭhāya sroto niruṇaddhi, tasya mūtrapratīghātādūṣyate cūṣyate dahyate pacyata iva bastiruṣṇavātaśca bhavati; aśmarī cātra saraktā pītāvabhāsā kṛṣṇā bhallātakāsthipratimā madhuvarṇā vā bhavati, tāṁ paittikīmiti vidyāt//

vātayutastu śleṣmā saṁghātamupagamya yathoktāṁ parivṛddhiṁ prāpya bastimukhamadhiṣṭhāya sroto niruṇaddhi, tasya mūtrapratīghātāttīvrā vedanā bhavati, tadātyarthaṁ pīḍyamāno dantān khādati, nābhiṁ pīḍayati, meḍhraṁ pramṛdgāti, pāyuṁ spṛśati, viśardhate, vidahati, vātamūtrapurīṣāṇi kṛcchreṇa cāsya mehato niḥsaranti; aśmarī cātra śyāvā paruṣā viṣamā kharā kadambapuṣpavatkaṇṭakācitā bhavati, tāṁ vātikīmiti vidyāt//

prāyeṇaitāstisro'śmaryo divāsvapnasamaśanādhyaśanaśītasnigdhagurumadhurāhārapriyatvādviśeṣeṇa bālānāṁ bhavanti; teṣāmevālpabastikāyatvādanupacitamāṁsatvācca basteḥ sukhagrahaṇāharaṇā bhavanti/ mahatāṁ tu śukrāśmarī śukranimittā bhavati//

maithunavighātādatimaithunādvā śukraṁ calitamanirgacchadvimārgagamanādanilo'bhitaḥ saṁgṛhya meḍhravṛṣaṇayorantare saṁharati, saṁhṛtya copaśoṣayati; sā mūtramārgamāvṛṇoti, mūtrakṛcchraṁ bastivedanāṁ vṛṣaṇayośca śvayathumāpādayati, pīḍitamātre ca tasminneva praveśe pravilayamāpadyate; tāṁ śukrāśmarīmiti vidyāt//

bhavanti cātra --- śarkarā sikatā meho bhasmākhyo'śmarivaikṛtam/ aśmaryā śarkarā jñeyā tulyavyañjanavedanā//

pavane'nuguṇe sā tu niretyalpā viśeṣataḥ/ sā bhinnamūrtirvātena śarkaretyabhidhīyate//

hṛtpīḍā sakthisadanaṁ kukṣiśūlaṁ ca vepathuḥ/ tṛṣṇordhvago'nilaḥ kārṣṇyaṁ daurbalyaṁ pāṇḍugātratā//

arocakrāvipākau tu śarkarārte bhavanti ca/ mūtramārgapravṛttā sā saktā kuryādupadravān//

daurbalyaṁ sadanaṁ kārśyaṁ kukṣiśūlamarocakam/ pāṇḍutvamuṣṇavātaṁ ca tṛṣṇāṁ hṛtpīḍanaṁ vamim//

nābhipṛṣṭhakaṭūmuṣkagudavaṅkṣaṇaśephasām/ ekavārastanutvakko madhye bastiradhomukhaḥ//

bastirbastiśiraśaiva pauruṣaṁ vṛṣaṇau gudaḥ/ ekasaṁbandhino hyete gudāsthivivarāśritāḥ//

alābvā iva rūpeṇa sirāsnāyuparigrahaḥ/ mūtrāśayo malādhāraḥ prāṇāyatanamuttamam//

pakvāśayagatāstatra nāḍyo mūtravahāstu yāḥ/ tarpayanti sadā mūtraṁ saritaḥ sāgaraṁ yathā//

sūkṣmatvānnopalabhyante mukhānyāsāṁ sahasraśaḥ/ nāḍībhirupanītasya mūtrasyāmāśayāntarāt//

jāgrataḥ svapataścaiva sa niḥsyandena pūryate/ āmukhātsalile nyastaḥ pārśvebhyaḥ pūryate navaḥ//

ghaṭo yathā tathā viddhi bastirmūtreṇa pūryate/ evameva praveśena vātaḥ pittaṁ kapho'pi vā//

mūtrayuktamupasnehāt praviśya kurute'śmarīm/ apsu svacchā(sthā)svapi yathā niṣiktāsu nave ghaṭe//

kālāntareṇa paṅkaḥ syādaśmarīsaṁbhavastathā/ saṁhantyāpo yathā divyā māruto'gniśca vaidyutaḥ//

tadvadvalāsaṁ bastisthamūṣmā saṁhanti sānilaḥ/ mārute praguṇe bastau mūtraṁ samyak pravartate/ vikārā vividhāścāpi pratilome bhavanti hi//

mūtrāghātāḥ pramehāśca śukradoṣāstathaiva ca/ mūtradoṣāśca ye kecidvastāveva bhavanti hi//