સુશ્રુતસંહિતા · અધ્યાય 2.2

અથાતોઽર્શસાં નિદાનં વ્યાખ્યાસ્યામઃ॥

યથોવાચ ભગવાન્ ધન્વન્તરિઃ॥

ષડર્શાંસિ ભવન્તિ વાતપિત્તકફશોણિતસન્નિપાતૈઃ સહજાનિ ચેત્॥

તત્રાનાત્મવતાં યથોક્તૈઃ પ્રકોપણૈર્વિરુદ્ધાધ્યશનસ્ત્રીપ્રસઙ્ગોત્કટુકાસનપૃષ્ઠયાનવ્વેગવિધારણાદિભિર્વિશેષૈઃ પ્રકુપિતા દોષા એકશો દ્વિશઃ સમસ્તાઃ શોણિતસહિતા વા યથોક્તં પ્રસૃતાઃ પ્રધાનધમનીરનુપ્રપદ્યાધો ગત્વા ગુદમાગમ્ય પ્રદૂષ્ય ગુદવલીર્માંસપ્રરોહાઞ્જનયન્તિ વિશેષતો મન્દાગ્નેઃ, તથા તૃણકાષ્ઠોપલલોષ્ઠવસ્ત્રાદિભિઃ શીતોદકસંસ્પર્શનાદ્વા કન્દાઃ પરિવૃદ્ધિમાસાદયન્તિ, તાન્યર્શાંસીત્યાચક્ષતે॥

તત્ર સ્થૂલાન્ત્રપ્રતિબદ્ધમર્ધપઞ્ચાઙ્ગુલં ગુદમાહુઃ, તસ્મિન્ વલયસ્તિસ્રોઽધ્યાઙ્ગુલાન્તરસંભૂતાઃ પ્રવાહણી વિસર્જની સંવરણી ચેતિ ચતુરઙ્ગુલાયતાઃ; સર્વાસ્તિર્યગેકાઙ્ગુલોચ્છ્રિતાઃ॥

શઙ્ખાવર્તનિભાશ્ચાપિ ઉપર્યુપરિ સંસ્થિતાઃ। ગજતાલુનિભાશ્ચાપિ વર્ણતઃ સંપ્રકીર્તિતાઃ। રોમાન્તેભ્યો યવાધ્યર્ધો ગુદૌષ્ઠઃ પરિકીર્તિતઃ॥

પ્રથમા તુ ગુદૌષ્ઠાદઙ્ગુલમાત્રે॥

તેષાં તુ ભવિષ્યતાં પૂર્વરૂપાણિ અન્નેઽશ્રદ્ધા કૃચ્છ્રાત્ પક્તિરમ્લીકા પરિદાહો વિષ્ટમ્ભઃ પિપાસા સક્થિસદનમાટોપઃ કાર્શ્યમુદ્ગારબાહુલ્યમક્ષ્ણોઃ શ્વયથુરન્ત્રકૂજનં ગુદપરિકર્તનમાશઙ્કા પાણ્ડુરોગગ્રહણીદોષશોષાણાં કાસશ્વાસૌ બલહાનિર્મ્રમસ્તન્દ્રા નિદ્રેન્દ્રિયદૌર્બલ્યં ચ॥

જાતેષ્વેતાન્યેવ લક્ષણાનિ પ્રવ્યક્તતરાણિ ભવન્તિ॥

તત્ર મારુતાત્ પરિશુષ્કારુણવિવર્ણાનિ વિષમમધ્યાનિ કદમ્બપુષ્પતુણ્ડિકેરીનાડીમુકુલસૂચીમુખાકૃતીનિ ચ ભવન્તિ; તૈરુપદ્રુતઃ સશૂલં સંહતમુપવેશ્યતે, કટીપૃષ્ઠપાર્શ્વમેઢ્રગુદમાભિપ્રદેશેષુ ચાસ્ય વેદના ભવન્તિ, ગુલ્માષ્ઠીલાપ્લીહોદરાણિ ચાસ્ય તન્નિમિત્તાન્યેવ ભવન્તિ, કૃષ્ણત્વઙ્નખનયનદશનવદનમૂત્રપુરીષશ્ચ પુરુષો ભવતિ॥

પિત્તાન્નીલાગ્રાણિ તનૂનિ વિસર્પીણિ પીતાવભાસાનિ યકૃત્પ્રકાશાનિ શુકજિહ્વાસંસ્થાનાનિ યવમધ્યાનિ જલૌકોવક્ત્રસદૃશાનિ પ્રક્લિન્નાનિ ચ ભવન્તિ; તૈરુપદ્રુતઃ સદાહં સરુધિરમતિસાર્યતે, જ્વરદાહપિપાસામૂર્ચ્છાશ્ચાસ્યોપદ્રવા ભવન્તિ, પીતત્વઙ્નખનયનદશનવદનમૂત્રપુરીષશ્ચ પુરુષો ભવતિ॥

શ્લેષ્મજાનિ શ્વેતાનિ મહામૂલાનિ સ્થિરાણિ વૃત્તાનિ સ્નિગ્ધાનિ પાણ્ડૂનિ કરીરપનસાસ્થિગોસ્તનાકારાણિ, ન ભિદ્યન્તે ન સ્રવન્તિ કણ્ડૂબહુલાનિ ચ ભવન્તિ; તૈરુપદ્રુતઃ સશ્લેષ્માણમનલ્પં માંસધાવનપ્રકાશમતિસાર્યતે, શોફશીતજ્વરારોચકાવિપાકશિરોગૌરવાણિ ચાસ્ય તન્નિમિત્તાન્યેવ ભવન્તિ, શુક્લત્વઙ્ગખનયનદશનવદનમૂત્રપુરીષશ્ચ પુરુષો ભવતિ॥

રક્તજાનિ ન્યગ્રોધપ્રરોહવિદ્રુમકાકણન્તિકાફલસદૃશાનિ પિત્તલક્ષણાનિ ચ, યદાવગાઢપુરીષપીડિતાનિ ભવન્તિ તદાત્યર્થં દુષ્ટમનલ્પમસૃક્ સહસા વિસૃજન્તિ, તસ્ય ચાતિપ્રવૃત્તૌ શોણિતાતિ યોગોપદ્રવા ભવન્તિ॥

સન્નિપાતજાનિ સર્વદોષલક્ષણયુક્તાનિ॥

સહજાનિ દુષ્ટશોણિતશુક્રનિમિત્તાનિ, તેષાં દોષત એવ પ્રસાધનં કર્તવ્યં, વિશેષતશ્ચૈતાનિ દુર્દર્શનાનિ પરુષાણિ પાંસૂનિ દારુણાન્યન્તર્મુખાનિ; તૈરુપદ્રુતઃ કૃશોઽલ્પભુક્ સિરાસન્તતગાત્રોઽલ્પપ્રજઃ ક્ષીણરેતાઃ ક્ષામસ્વરઃ ક્રોધનોઽલ્પાગ્નિપ્રાણઃ પરમલસશ્ચ, તથા ઘ્રાણશિરોઽક્ષિનાસાશ્રવણરોગી, સતતમન્ત્રકૂજાટોપહૃદયોપલેપારોચકપ્રભૃતિભિઃ પીડ્યતે॥

ભવતિ ચાત્ર--- બાહ્યમધ્યવલિસ્થાનાં પ્રતિકુર્યાદ્ભિષગ્વરઃ। અન્તર્વલિસમુત્થાનાં પ્રત્યાખ્યાયાચરેત્ ક્રિયામ્॥

પર્કુપિતાસ્તુ દોષા મેઢ્રમભિપ્રપન્ના માંસશોણિતે પ્રદૂષ્ય કણ્ડૂં જનયન્તિ, તતઃ કણ્ડૂયનાત્ ક્ષતં સમુપજાયતે, તસ્મિંશ્ચ ક્ષતે દુષ્ટમાંસજાઃ પ્રરોહાઃ પિચ્છિલલરુધિરસ્રાવિણો જાયન્તે કૂર્ચકિનોઽભ્યન્તરમુપરિષ્ટાદ્વા, તે તુ શેફો વિનાશયન્ત્યુપઘ્નન્તિ ચ પુંસ્ત્વં; યોનિમભિપ્રપન્નાઃ સુકુમારાન્ દુર્ગન્ધાન્ પિચ્છિલરુધિરસ્રાવિણશ્છત્રાકારાન્ કરીરાઞ્જનયન્તિ, તે તુ યોનિમુપઘ્નન્ત્યાર્તવં ચ; નાભિમભિપ્રપન્નાઃ સુકુમારાન્ દુર્ગન્ધાન્ પિચ્છિલાન્ ગણ્ડૂપદમુખસદૃશાન્ કરીરાઞ્જનયન્તિ; ત એવોર્ધ્વમાગતાઃ શ્રોત્રાક્ષિઘ્રાણવદનેષ્વર્શાંસ્યુપનિર્વર્તયન્તિ; તત્ર કર્ણજેષુ બાધિર્યં શૂલં પૂતિકર્ણતા ચ, નેત્રજેષુ વર્ત્મા વરોધો વેદના સ્રાવો દર્શનનાશશ્ચ, ઘ્રાણજેષુ પ્રતિશ્યાયોઽતિમાત્રં ક્ષવથુઃ કૃચ્છ્રોચ્છ્વાસતા પૂતિનસ્યં સાનુનાસિકવાક્યત્વં શિરોદુઃખં ચ; વક્ત્રજેષુ કણ્ઠૌષ્ઠતાલૂનામન્યતમસ્મિંસ્તૈર્ગદ્ગદવાક્યતા રસાજ્ઞાનં મુખરોગાશ્ચ ભવન્તિ॥

વ્યાનસ્તુ પ્રકુપિતઃ શ્લેષ્માણં પરિગૃહ્ય બહિઃ સ્થિરાણિ કીલવદર્શાંસિ નિર્વર્તયતિ, તાનિ ચર્મકીલાન્યર્શાંસીત્યાચક્ષતે॥

ભવન્તિ ચાત્ર--- તેષુ કીલેષુ નિસ્તોદો મારુતેનોપજાયતે। શ્લેષ્મણા તુ સવર્ણત્વં ગ્રન્થિત્વં ચ વિનિર્દિશેત્॥

પિત્તશોણિતજં રૌક્ષ્યં કૃષ્ણત્વં શ્લક્ષ્ણતા તથા। સમુદીર્ણખરત્વં ચ ચર્મકીલસ્ય લક્ષણમ્॥

અર્શસાં લક્ષણં વ્યાસાદુક્તં સામાન્યતસ્તુ યત્। તત્સર્વં પ્રાગ્વિનિર્દિષ્ટાત્સાધયેદ્ભિષજાં વરઃ॥

અર્શઃસુ દૃશ્યતે રૂપં યદા દોષદ્વયસ્ય તુ। સંસર્ગં તં વિજાનીયાત્ સંસર્ગઃ સ ચ ષડ્વિધિઃ॥

ત્રિદોષાણ્યલ્પલિઙ્ગાનિ યાપ્યાનિ તુ વિનિર્દિશેત્। દ્વન્દ્વજાનિ દ્વિતીયાયાં વલૌ યાન્યાશ્રિતાનિ ચ॥

કૃચ્છ્રસાધ્યાનિ તાન્યાહુઃ પરિસંવત્સરાણિ ચ। સન્નિપાતસમુત્થાનિ સહજાનિ તુ વર્જયેત્॥

સર્વાઃ સ્યુર્વલયો યેષાં દુર્નામભિરુપદ્રુતાઃ। તૈસ્તુ પ્રતિહતો વાયુરપાનઃ સન્નિવર્તતે॥

તતો વ્યાનેન સઙ્ગમ્ય જ્યોતિર્મૃદ્ગાતિ દેહિનામ્॥