Sushruta Samhita · Chapter 1.35

athātaḥ āturopakramaṇīyamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ //

yathovāca bhagavān dhanvantariḥ //

āturamupakramamāṇena bhiṣajāyurādāveva parīkṣitavyaṃ satyāyuṣi vyādhyṛtvagnivayodehabalasattvasātmyaprakṛtibheṣajadeśān parīkṣeta //

tatra mahāpāṇipādapārśvapṛṣṭhastanāgradaśanavadanaskandhalalāṭaṃ dīrghāṅguliparvocchvāsaprekṣaṇabāhuṃ vistīrṇabhrūstanāntaroraskaṃ hrasvajaṅghāmeḍhragrīvaṃ gambhīrasattvasvaranābhimanuccairbaddhastanamupacitamahāromaśakarṇaṃ paścānmastiṣkaṃ srātānuliptaṃ mūrdhānupūrvyā viśuṣyamāṇaśarīraṃ paścācca viśuṣyamāṇahṛdayaṃ puruṣaṃ jānīyāddīrghāyuḥ khalvayamiti / tamekāntenopakramet / ebhirlakṣaṇairviparītairalpāyuḥ miśrairmadhyamāyuriti //

bhavanti cātra /

gūḍhasandhisirāsnāyuḥ saṃhatāṅgaḥ sthirendriyaḥ /

uttarottarasukṣetro yaḥ sa dīrghāyurucyate //

garbhātprabhṛtyarogo yaḥ śanaiḥ samupacīyate /

śarīrajñānavijñānaiḥ sa dīrghāyuḥ samāsataḥ //

madhyamasyāyuṣo jñānamata ūrdhvaṃ nibodha me /

adhastādakṣayoryasya lekhāḥ syurvyaktamāyatāḥ //

dve vā tisro'dhikā vāpi pādau karṇau ca māṃsalau /

nāsāgramūrdhvaṃ ca bhavedūrdhvaṃ lekhāśca pṛṣṭhataḥ //

yasya syustasya paramamāyurbhavati saptatiḥ /

jaghanyasyāyuṣo jñānamata ūrdhvaṃ nibodha me //

hrasvāni yasya parvāṇi sumahaccāpi mehanam /

tathorasyavalīḍhāni na ca syātpṛṣṭhamāyatam //

ūrdhvaṃ ca śravaṇau sthānānnāsā coccā śarīriṇaḥ /

sahato jalpato vāpi dantamāṃsaṃ pradṛśyate / ^

prekṣate yaśca vibhrāntaṃ sa jīvetpañcaviṃśatim //

atha punarāyuṣo vijñānārthāmaṅgapratyaṅgapramāṇasārānupadekṣyāmaḥ / tatrāṅgānyantarādhisakthibāhuśirāṃsi tadavayavāḥ pratyaṅgānīti / tatra svairaṅgulaiḥ pādāṅguṣṭhapradeśinyau dvyaṅgulāyate pradeśinyāstu madhyāmānāmikākaniṣṭhikā yathottaraṃ pañcamabhāgahīnāḥ catur{O.pañca}aṅgulāyate pañcāṅgulavistṛte prapadapādatale pañcacaturaṅgulāyatavistṛtā pārṣṇiḥ caturdaśāṅgulāyataḥ pādaḥ caturdaśāṅgulapariṇāhāni pādagulphajaṅghājānumadhyāni aṣṭādaśāṅgulā jaṅghā jānūpariṣṭācca dvātriṃśadaṅgulamevaṃ pañcāśat jaṅghāyāmasamāvūrū dvyaṅgulāni vṛṣaṇacibukadaśananāsāpuṭabhāgadarṇamūlanayanāntarāṇi caturaṅgulāni mehanavadanāntaranāsākarṇalalāṭagrīvocchrāyadṛṣṭyantarāṇi dvādaśāṅgulāni bhagavistāramehananābhihṛdayagrīvāstanāntaramukhāyāmamaṇibandhaprakoṣṭhasthaulyāni indrabastipariṇāhāṃsapīṭhakūrparāntarāyāmaḥ ṣoḍaśāṅgulaḥ caturviṃśatyaṅgulo hastaḥ dvātriṃśadaṅgulaparimāṇau bhujau dvātriṃśatpariṇāhāvūrū maṇibandhakūrparāntaraṃ ṣoḍaśāṅgulaṃ talaṃ ṣaṭcaturaṅgulāyāmavistāraṃ aṅguṣṭhamūlapradeśinīśravaṇāpāṅgāntaramadhyamāṅgulyau pañcāṅgule ardhapañcāṅgule pradeśinyanāmike sārdhatryaṅgulau kaniṣṭhāṅguṣṭhau caturviṃśativistārapariṇāhaṃ mukhagrīvaṃ tribhāgāṅgulavistārā nāsāpuṭamaryādā nayanatribhāgapariṇāhā tārakā navamastārakāṃśo dṛṣṭiḥ keśāntamastakāntaramekādaśāṅgulaṃ mastakādavaṭukeśānto daśāṅgulaḥ karṇāvaṭvantaraṃ caturdaśāṅgulaṃ puruṣoraḥpramāṇavistīrṇā strīśroṇiḥ aṣṭādaśāṅgulavistāramuraḥ tatpramāṇā puruṣasya kaṭī saviṃśamaṅgulaśataṃ puruṣāyāma iti //

bhavanti cātra /

pañcaviṃśe tato varṣe pumān nārī tu ṣoḍaśe /

samatvāgatavīryau tau jānīyāt kuśalo bhiṣak //

dehaḥ svairaṅgulaireṣa yathāvadanukīrtitaḥ /

yuktaḥ pramāṇenānena pumān vā yadi vāṅganā //

dīrghamāyuravāpnoti vittaṃ ca mahadṛcchati /

madhyamaṃ madhaymairāyurvittaṃ hīnaistathāvaram //

atha sārān vakṣyāmaḥ smṛtibhaktiprajñāśauryaśaucopetaṃ kalyāṇābhiniveṣaṃ sattvasāraṃ vidyāt snigdhasaṃhataśvetāsthidantanakhaṃ bahulakāmaprajaṃ śukreṇa akṛśamuttamabalaṃ snigdhagambhīrasvaraṃ saubhāgyopapannaṃ mahānetraṃ ca majjñā mahāśiraḥskandhaṃ dṛḍhadantahanvasthinakhamasthibhiḥ snigdhamūtrasvedasvaraṃ bṛhaccharīramāyāsāsahiṣṇuṃ medasā acchidragātraṃ gūḍhāsthisandhiṃ māṃsopacitaṃ ca māṃsena snigdhatāmranakhanayanatālujihvauṣṭhapāṇipādatalaṃ raktena suprasannamṛdutvagromāṇaṃ tvaksāraṃ vidyāditi / eṣāṃ pūrvaṃ pūrvaṃ pradhānamāyuḥsaubhāgyayoriti //

veśeṣato'ṅgapratyaṅgapramāṇādatha sārataḥ /

parīkṣyāyuḥ sunipuṇo bhiṣak sidhyati karmasu //

vyādhiviśeṣāstu prāgabhihitāḥ sarva evaite trividhāḥ sādhyā yāpyāḥ pratyākhyeyāśca / tatraitān bhūyastridhā parīkṣeta kimasāvaupasargikaḥ prākkevalo'nyalakṣaṇa iti / tatra aupasargiko yaḥ pūrvotpannaṃ vyādhiṃ jaghanyakālajāto vyādhirupasṛjati sa tanmūla evopadravasaṃjñaḥ prākkevalo yaḥ prāgevotpanno vyādhirapūrvarūpo'nupadravaśca anyalakṣaṇo yo bhaviṣyadvyādhikhyāpakaḥ sa pūrvarūpasaṃjñaḥ / tatra sopadravamanyonyāvirodhenopakrameta blavantamupadravaṃ vā prākkevalaṃ yathāsvaṃ pratikurvīta anyalakṣaṇe tvādivyādhau prayateta //

bhavati cātra /

nāsti rogo vinā doṣairyasmāttasmādvicakṣaṇaḥ /

anuktamapi doṣāṇāṃ liṅgairvyādhimupācaret //

prāgabhihitā ṛtavaḥ //

śīte śītapratīkāramuṣṇe coṣṇanivāraṇam /

kṛtvā kuryāt kriyāṃ prāptāṃ kriyākālaṃ na hāpayet //

aprāpte vā kriyākāle prāpte vā na kṛtā kriyā /

kriyā hīnātiriktā vā sādhyeṣvapi na sidhyati //

yā hyudīrṇaṃ śamayati nānyaṃ vyādhiṃ karoti ca /

sā kriyā na tu yā vyādhiṃ haratyanyamudīrayet //

prāgabhihito'gnirannasya pācakaḥ / sa caturvidho bhavati doṣānabhipanna ekaḥ vikriyāmāpannastrividho bhavati viṣamo vātena tīkṣṇaḥ pittena mandaḥ śleṣmaṇā caturtaḥ samaḥ sarvasāmyāditi / tatra yo yathākālamupayuktamannaṃ samyak pacati sa samaḥ samairdoṣaiḥ yaḥ kadācit samyak pacati kāḍcidādhmānaśūlodāvartātisārajaṭharagauravāntrakūjanapravāhaṇāni kṛtvā sa viṣamaḥ yaḥ prabhūtamapyupayuktamannamāśu pacati sa tīkṣṇaḥ sa evābhivardhamāno'tyagnirityabhāṣyate sa muhurmuhuḥ prabhūtamapyupayuktamannamāśutaraṃ pacati pākānte ca galatālvoṣṭhaśoṣadāhasantāpāñjanayati yastvalpamapyupayuktamudaraśirogauravakāsaśvāsaprasekacchardigātrasadanāni kṛtvā mahatā kālena pacati sa mandaḥ //

viṣamo vātajān rogāṃstīkṣṇaḥ pittanimittajān /

karotyagnistathā mando vikārān kaphasaṃbhavān //

tatra same parirakṣaṇaṃ kurvīta viṣame snigdhāmlalavaṇaiḥ kriyāviśeṣaiḥ pratikurvīta tīkṣṇe madhurasnigdhaśītairvirekaiśca evamevātyagnau viśeṣeṇa māhiṣaiśca kṣīradadhisarpirbhiḥ mande kaṭutiktakaṣāyairvamanaiśca //

jāṭharo bhagavānagnirīśvaro'nnasya pācakaḥ /

saukṣmyādrasānādadāno vivektuṃ naiva śakyate //

prāṇāpānasamānaistu sarvataḥ pavanaistribhiḥ /

dhmāyate pācyate cāpi sve sve sthāne vyavasthitaiḥ //

vayastu trividhaṃ bālyaṃ madhyaṃ vṛddhamiti / tatronaṣoḍaśavarṣā bālāḥ / te'pi trividhāḥ kṣīrapāḥ kṣīrānnādā annādā iti / teṣu saṃvatsaraparāḥ kṣīrapāḥ dvisaṃvatsaraparāḥ kṣīrānnādāh parato'nnādā iti / ṣoḍaśasaptatyorantare madhyaṃ vayaḥ / tasya vikalpo vṛddhiryauvanaṃ saṃpūrṇatā hāniriti / tatra āviṃśatervṛddhiḥ ātriṃśate yauvanaṃ ācatvāriṃśataḥ sarvadhātvindriyabalavīryasaṃpūrṇatā ata ūrdhvamīṣatparihāṇiryāvat saptatiriti / saptaterūrdhvaṃ kṣīyamāṇadhātvindriyabalavīryotsāhamahanyahani valīpalitakhālityajuṣṭaṃ kāsaśvāsaprabhṛtibhirupadravairabhibhūyamānaṃ sarvakriyāsvasamarthaṃ jīrṇāgāramivābhivṛṣṭamavasīdantaṃ vṛddhamācakṣate //

tatrottarottarāsu vayovasthāsūttarottarā bheṣajamātrāviśeṣā bhavanti ṛte ca parihāṇeḥ tatrādyāpikṣayā pratikurvīta //

bhavanti cātra /

bāle vivardhate śleṣmā madhyame pittameva tu /

bhūyiṣṭhaṃ vardhate vāyurvṛddhe tadvīkṣya yojayet //

agnikṣāravirekaistu bālavṛddhau vivarjayet /

tatsādhyeṣu vikāreṣu mṛdvīṃ kuryāt kriyāṃ śanaiḥ //

dehaḥ sthūlaḥ kṛśo madhya iti prāgupadiṣṭaḥ //

karśayedbṛṃhayeccāpi sadā sthūlakṛśau narau /

rakṣaṇaṃ caiva madhyasya kurvīta satataṃ bhiṣak //

balamabhihitaguṇaṃ daurbalyaṃ ca svabhāvadeṣajarādibhiravekṣitavyam / yasmādbalavataḥ sarvakriyāpravṛttistasmādbalameva pradhānamadhikaraṇānām //

kecit kṛśāḥ prāṇavantaḥ sthūlāścālpabalā narāḥ /

yasmāt sthiratvavyāyāmairbalaṃ vaidyaḥ pratarkayet //

sattvaṃ tu vyasanābhyudayakriyādisthāneṣuvaviklavakaram //

sattvavān sahate sarvaṃ saṃstabhyātmānamātamanā /

rājasaḥ stabhyamāno'nyaiḥ sahate naiva tāmasaḥ //

sātmyāni tu deśakālajātyṛturogavyāyāmodakadivāsvapnarasaprabhṛtīni prakṛtiviruddhānyapi yānyabādhakarāṇi bhavanti //

yo rasaḥ kalpate yasya sukhāyaiva niṣevitaḥ /

vyāyāmajātamanyadvā tat sātmyamiti nirdiśet //

prakṛtiṃ bheṣajaṃ copariṣṭādvakṣyāmaḥ //

deśastvānūpo jāṅgalaḥ sādhāraṇa iti / tatra bahūdakanimnonnatanadīvarṣagahano mṛduśītānilo bahumahāparvatavṛkṣo mṛdusukumāropacitaśarīramanuṣyaprāyaḥ kaphavātarogabhūyiṣṭhaścānupaḥ ākāśasamaḥ praviralālpakaṇṭakivṛkṣaprāyo'lpavarṣaprasravaṇodapānodakāprāya uṣṇadāruṇavāyaḥ praviralālpaśailaḥ sthirakṛśaśarīramanuṣyaprāyo vātapittarogabhūyiṣṭhaśca jāṅgalaḥ ubhayadeśalakṣaṇaḥ sādhāraṇa iti //

bhavanti cātra /

samāḥ sādhāraṇe yasmācchītavarṣoṣmamārutāḥ /

doṣāṇāṃ samatā jantostasmātsādhāraṇo mataḥ //

na tathā balavantaḥ syurjalajā va sthalāhṛtāḥ /

svadeśe nicitā doṣā anyasmin kopamāgatāḥ //

ucite vartamānasya nāsti deśakṛtaṃ bhayam /

āhārasvapnaceṣṭādau taddeśasya guṇe sati //

deśaprakṛtisātmye tu viparīto'cirotthitaḥ /

saṃpattau bhiṣagādīnāṃ balasattvāyuṣāṃ tathā //

kevalaḥ samadehāgneḥ sukhasādhyatamo gadaḥ /

ato'nyathā tvasādhyaḥ syāt kṛcchro vyāmiśralakṣaṇaḥ //

kriyāyāstu guṇālābhe kriyāmanyāṃ prayojayet /

pūrvasyāṃ śantavegāyāṃ na kriyāsaṃkaro hitaḥ //

guṇālābhe'pi sapadi yadi saiva kriyā hitā /

kartavyaiva tadā vyādhiḥ kṛcchrasādhyatamo yadi //

ya evamenaṃ vidhimekarūpaṃ bibharti kālādivaśena dhīmān /

sa mṛtyupāśān jagato gadaughān chinatti bhaiṣajyaparaśvadhena //