Sushruta Samhita · Chapter 1.36

athāto bhūmipravibhāgīyamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ //

yathovāca bhagavān dhanvantariḥ //

śvabhraśarkarāśmaviṣamavalmīkaśmaśānāghātanadevatāyatanasikatābhiranupahatāmanūṣarāmabhaṅgurāmadūrodakāṃ snigdhāṃ prarohavatīṃ mṛdvīṃ sthirāṃ samāṃ kṛṣṇāṃ gaurīṃ lohitāṃ vā bhūmimauṣadhārthaṃ parīkṣeta / tasyāṃ jātamapi kṛmiviṣaśastrātapapavanadahanatoyasambādhamārgairanupahatamekarasaṃ puṣṭaṃ pṛthvavagāḍhamūlamudīcyāṃ cauṣadhamādadītetyeṣa bhūmiparīkṣāviśeṣaḥ sāmānyaḥ //

viśeṣatastu tatra aśmavatī sthirā gurvī śyāmā kṛṣṇā vā sthūlavṛkṣaśasyaprāyā svaguṇabhūyiṣṭhā snigdhā śītalāsannodakā snigdhaśasyatṛṇakomalavṛkṣaprāyā śuklāmbuguṇabhūyiṣṭhā nānāvarṇā laghvaśmavatī praviralālpapāṇḍuvṛkṣaprarohāgniguṇabhūyiṣṭhā rūkṣā bhasmarāsabhavarṇā tanurūkṣakoṭarālparasavṛkṣaprāyānilaguṇabhūyiṣṭhā mṛdvī samā śvabhravatyavyaktarasajalā sarvato'sāravṛkṣā mahāparvatavṛkṣaprāyā śyāmā cākāśaguṇabhūyiṣṭhā //

atra kecidāhurācāryāḥ prāvṛḍvarṣāśaraddhemantavasantagrīṣmeṣu yathāsaṃkhyaṃ mūlapatratvakkṣīrasāraphalānyādadīteti tattu na samyak saumyāgneyatvājjagataḥ / saumyānyauṣadhāni saumyeṣvṛtuṣvādadītāgneyānyāgneyeṣu evamavyāpannaguṇāni bhavanti / saumyānyauṣadhāni saumyeṣvṛtuṣu gṛhītāni somaguṇabhūyiṣṭhāyāṃ bhūmau jātānyatimadhurasnigdhaśītāni jāyante / etena śeṣaṃ vyākhyātam //

tatra pṛthivyambuguṇabhūyiṣṭhāyāṃ bhūmau jātāni virecanadravyāṇyādadīta agnyākāśamārutaguṇabhūyiṣṭhāyāṃ vamanadravyāṇi ubhayaguṇabhūyiṣṭhāyāmubhayatobhāgāni ākāśaguṇabhūyiṣṭhāyāṃ saṃśamanāni evaṃ balavattarāṇi bhavanti //

sarvāṇyeva cābhinavānyanyatra madhughṛtaguḍapippalīviḍaṅgebhyaḥ (ā.sarvāṇyeva sakṣīrāṇi vīryavanti ) teṣāmasampattāva(ā.na)tikrāntasaṃvatsarāṇyādadīteti //

bhavanti cātra /

gopālāstāpasā vyādhā ye cānye vanacāriṇaḥ /

mūlāhārāśca ye tebhyo bheṣajavyaktiriṣyate //

sarvāvayavasādhyeṣu palāśalavaṇādiṣu /

vyavasthito na kālo'sti tatra sarvo vidhīyate //

gandhavarṇarasopetā ṣaḍvidhā bhūmiriṣyate /

tasmādbhūmisvabhāvena bījinaḥ ṣaḍrasāyutāḥ //

avyaktaḥ kila toyasya raso niścayaniścitaḥ /

rasaḥ sa eva cāvyakto vyakto bhūmirasādbhavet //

sarvalakṣaṇasaṃpannā bhūmiḥ sādhāraṇā smṛtā /

dravyāṇi yatra tatraiva tadguṇāni viśeṣataḥ //

vigandhenāparāmṛṣṭamavipannaṃ rasādibhiḥ /

navaṃ dravyaṃ purāṇaṃ vā grāhyameva vinirdiśet //

viḍaṅgaṃ pippalī kṣaudraṃ sarpiścāpyanavaṃ hitam /

śeṣamanyattvabhinavaṃ gṛhṇīyāddoṣavarjitam //

jaṅgamānāṃ vayaḥsthānāṃ raktaromanakhādikam /

kṣīramūtrapurīṣāṇi jīrṇāhāreṣu saṃharet //

plotamṛdbhāṇḍaphalakaśaṅkuvinyastabheṣajam /

praśastāyāṃ diśi śucau bheṣajāgāramiṣyate //