સુશ્રુતસંહિતા · અધ્યાય 1.35

અથાતઃ આતુરોપક્રમણીયમધ્યાયં વ્યાખ્યાસ્યામઃ ॥

યથોવાચ ભગવાન્ ધન્વન્તરિઃ ॥

આતુરમુપક્રમમાણેન ભિષજાયુરાદાવેવ પરીક્ષિતવ્યં સત્યાયુષિ વ્યાધ્યૃત્વગ્નિવયોદેહબલસત્ત્વસાત્મ્યપ્રકૃતિભેષજદેશાન્ પરીક્ષેત ॥

તત્ર મહાપાણિપાદપાર્શ્વપૃષ્ઠસ્તનાગ્રદશનવદનસ્કન્ધલલાટં દીર્ઘાઙ્ગુલિપર્વોચ્છ્વાસપ્રેક્ષણબાહું વિસ્તીર્ણભ્રૂસ્તનાન્તરોરસ્કં હ્રસ્વજઙ્ઘામેઢ્રગ્રીવં ગમ્ભીરસત્ત્વસ્વરનાભિમનુચ્ચૈર્બદ્ધસ્તનમુપચિતમહારોમશકર્ણં પશ્ચાન્મસ્તિષ્કં સ્રાતાનુલિપ્તં મૂર્ધાનુપૂર્વ્યા વિશુષ્યમાણશરીરં પશ્ચાચ્ચ વિશુષ્યમાણહૃદયં પુરુષં જાનીયાદ્દીર્ઘાયુઃ ખલ્વયમિતિ । તમેકાન્તેનોપક્રમેત્ । એભિર્લક્ષણૈર્વિપરીતૈરલ્પાયુઃ મિશ્રૈર્મધ્યમાયુરિતિ ॥

ભવન્તિ ચાત્ર ।

ગૂઢસન્ધિસિરાસ્નાયુઃ સંહતાઙ્ગઃ સ્થિરેન્દ્રિયઃ ।

ઉત્તરોત્તરસુક્ષેત્રો યઃ સ દીર્ઘાયુરુચ્યતે ॥

ગર્ભાત્પ્રભૃત્યરોગો યઃ શનૈઃ સમુપચીયતે ।

શરીરજ્ઞાનવિજ્ઞાનૈઃ સ દીર્ઘાયુઃ સમાસતઃ ॥

મધ્યમસ્યાયુષો જ્ઞાનમત ઊર્ધ્વં નિબોધ મે ।

અધસ્તાદક્ષયોર્યસ્ય લેખાઃ સ્યુર્વ્યક્તમાયતાઃ ॥

દ્વે વા તિસ્રોઽધિકા વાપિ પાદૌ કર્ણૌ ચ માંસલૌ ।

નાસાગ્રમૂર્ધ્વં ચ ભવેદૂર્ધ્વં લેખાશ્ચ પૃષ્ઠતઃ ॥

યસ્ય સ્યુસ્તસ્ય પરમમાયુર્ભવતિ સપ્તતિઃ ।

જઘન્યસ્યાયુષો જ્ઞાનમત ઊર્ધ્વં નિબોધ મે ॥

હ્રસ્વાનિ યસ્ય પર્વાણિ સુમહચ્ચાપિ મેહનમ્ ।

તથોરસ્યવલીઢાનિ ન ચ સ્યાત્પૃષ્ઠમાયતમ્ ॥

ઊર્ધ્વં ચ શ્રવણૌ સ્થાનાન્નાસા ચોચ્ચા શરીરિણઃ ।

સહતો જલ્પતો વાપિ દન્તમાંસં પ્રદૃશ્યતે । ^

પ્રેક્ષતે યશ્ચ વિભ્રાન્તં સ જીવેત્પઞ્ચવિંશતિમ્ ॥

અથ પુનરાયુષો વિજ્ઞાનાર્થામઙ્ગપ્રત્યઙ્ગપ્રમાણસારાનુપદેક્ષ્યામઃ । તત્રાઙ્ગાન્યન્તરાધિસક્થિબાહુશિરાંસિ તદવયવાઃ પ્રત્યઙ્ગાનીતિ । તત્ર સ્વૈરઙ્ગુલૈઃ પાદાઙ્ગુષ્ઠપ્રદેશિન્યૌ દ્વ્યઙ્ગુલાયતે પ્રદેશિન્યાસ્તુ મધ્યામાનામિકાકનિષ્ઠિકા યથોત્તરં પઞ્ચમભાગહીનાઃ ચતુર્{ઓ.પઞ્ચ}અઙ્ગુલાયતે પઞ્ચાઙ્ગુલવિસ્તૃતે પ્રપદપાદતલે પઞ્ચચતુરઙ્ગુલાયતવિસ્તૃતા પાર્ષ્ણિઃ ચતુર્દશાઙ્ગુલાયતઃ પાદઃ ચતુર્દશાઙ્ગુલપરિણાહાનિ પાદગુલ્ફજઙ્ઘાજાનુમધ્યાનિ અષ્ટાદશાઙ્ગુલા જઙ્ઘા જાનૂપરિષ્ટાચ્ચ દ્વાત્રિંશદઙ્ગુલમેવં પઞ્ચાશત્ જઙ્ઘાયામસમાવૂરૂ દ્વ્યઙ્ગુલાનિ વૃષણચિબુકદશનનાસાપુટભાગદર્ણમૂલનયનાન્તરાણિ ચતુરઙ્ગુલાનિ મેહનવદનાન્તરનાસાકર્ણલલાટગ્રીવોચ્છ્રાયદૃષ્ટ્યન્તરાણિ દ્વાદશાઙ્ગુલાનિ ભગવિસ્તારમેહનનાભિહૃદયગ્રીવાસ્તનાન્તરમુખાયામમણિબન્ધપ્રકોષ્ઠસ્થૌલ્યાનિ ઇન્દ્રબસ્તિપરિણાહાંસપીઠકૂર્પરાન્તરાયામઃ ષોડશાઙ્ગુલઃ ચતુર્વિંશત્યઙ્ગુલો હસ્તઃ દ્વાત્રિંશદઙ્ગુલપરિમાણૌ ભુજૌ દ્વાત્રિંશત્પરિણાહાવૂરૂ મણિબન્ધકૂર્પરાન્તરં ષોડશાઙ્ગુલં તલં ષટ્ચતુરઙ્ગુલાયામવિસ્તારં અઙ્ગુષ્ઠમૂલપ્રદેશિનીશ્રવણાપાઙ્ગાન્તરમધ્યમાઙ્ગુલ્યૌ પઞ્ચાઙ્ગુલે અર્ધપઞ્ચાઙ્ગુલે પ્રદેશિન્યનામિકે સાર્ધત્ર્યઙ્ગુલૌ કનિષ્ઠાઙ્ગુષ્ઠૌ ચતુર્વિંશતિવિસ્તારપરિણાહં મુખગ્રીવં ત્રિભાગાઙ્ગુલવિસ્તારા નાસાપુટમર્યાદા નયનત્રિભાગપરિણાહા તારકા નવમસ્તારકાંશો દૃષ્ટિઃ કેશાન્તમસ્તકાન્તરમેકાદશાઙ્ગુલં મસ્તકાદવટુકેશાન્તો દશાઙ્ગુલઃ કર્ણાવટ્વન્તરં ચતુર્દશાઙ્ગુલં પુરુષોરઃપ્રમાણવિસ્તીર્ણા સ્ત્રીશ્રોણિઃ અષ્ટાદશાઙ્ગુલવિસ્તારમુરઃ તત્પ્રમાણા પુરુષસ્ય કટી સવિંશમઙ્ગુલશતં પુરુષાયામ ઇતિ ॥

ભવન્તિ ચાત્ર ।

પઞ્ચવિંશે તતો વર્ષે પુમાન્ નારી તુ ષોડશે ।

સમત્વાગતવીર્યૌ તૌ જાનીયાત્ કુશલો ભિષક્ ॥

દેહઃ સ્વૈરઙ્ગુલૈરેષ યથાવદનુકીર્તિતઃ ।

યુક્તઃ પ્રમાણેનાનેન પુમાન્ વા યદિ વાઙ્ગના ॥

દીર્ઘમાયુરવાપ્નોતિ વિત્તં ચ મહદૃચ્છતિ ।

મધ્યમં મધય્મૈરાયુર્વિત્તં હીનૈસ્તથાવરમ્ ॥

અથ સારાન્ વક્ષ્યામઃ સ્મૃતિભક્તિપ્રજ્ઞાશૌર્યશૌચોપેતં કલ્યાણાભિનિવેષં સત્ત્વસારં વિદ્યાત્ સ્નિગ્ધસંહતશ્વેતાસ્થિદન્તનખં બહુલકામપ્રજં શુક્રેણ અકૃશમુત્તમબલં સ્નિગ્ધગમ્ભીરસ્વરં સૌભાગ્યોપપન્નં મહાનેત્રં ચ મજ્જ્ઞા મહાશિરઃસ્કન્ધં દૃઢદન્તહન્વસ્થિનખમસ્થિભિઃ સ્નિગ્ધમૂત્રસ્વેદસ્વરં બૃહચ્છરીરમાયાસાસહિષ્ણું મેદસા અચ્છિદ્રગાત્રં ગૂઢાસ્થિસન્ધિં માંસોપચિતં ચ માંસેન સ્નિગ્ધતામ્રનખનયનતાલુજિહ્વૌષ્ઠપાણિપાદતલં રક્તેન સુપ્રસન્નમૃદુત્વગ્રોમાણં ત્વક્સારં વિદ્યાદિતિ । એષાં પૂર્વં પૂર્વં પ્રધાનમાયુઃસૌભાગ્યયોરિતિ ॥

વેશેષતોઽઙ્ગપ્રત્યઙ્ગપ્રમાણાદથ સારતઃ ।

પરીક્ષ્યાયુઃ સુનિપુણો ભિષક્ સિધ્યતિ કર્મસુ ॥

વ્યાધિવિશેષાસ્તુ પ્રાગભિહિતાઃ સર્વ એવૈતે ત્રિવિધાઃ સાધ્યા યાપ્યાઃ પ્રત્યાખ્યેયાશ્ચ । તત્રૈતાન્ ભૂયસ્ત્રિધા પરીક્ષેત કિમસાવૌપસર્ગિકઃ પ્રાક્કેવલોઽન્યલક્ષણ ઇતિ । તત્ર ઔપસર્ગિકો યઃ પૂર્વોત્પન્નં વ્યાધિં જઘન્યકાલજાતો વ્યાધિરુપસૃજતિ સ તન્મૂલ એવોપદ્રવસંજ્ઞઃ પ્રાક્કેવલો યઃ પ્રાગેવોત્પન્નો વ્યાધિરપૂર્વરૂપોઽનુપદ્રવશ્ચ અન્યલક્ષણો યો ભવિષ્યદ્વ્યાધિખ્યાપકઃ સ પૂર્વરૂપસંજ્ઞઃ । તત્ર સોપદ્રવમન્યોન્યાવિરોધેનોપક્રમેત બ્લવન્તમુપદ્રવં વા પ્રાક્કેવલં યથાસ્વં પ્રતિકુર્વીત અન્યલક્ષણે ત્વાદિવ્યાધૌ પ્રયતેત ॥

ભવતિ ચાત્ર ।

નાસ્તિ રોગો વિના દોષૈર્યસ્માત્તસ્માદ્વિચક્ષણઃ ।

અનુક્તમપિ દોષાણાં લિઙ્ગૈર્વ્યાધિમુપાચરેત્ ॥

પ્રાગભિહિતા ઋતવઃ ॥

શીતે શીતપ્રતીકારમુષ્ણે ચોષ્ણનિવારણમ્ ।

કૃત્વા કુર્યાત્ ક્રિયાં પ્રાપ્તાં ક્રિયાકાલં ન હાપયેત્ ॥

અપ્રાપ્તે વા ક્રિયાકાલે પ્રાપ્તે વા ન કૃતા ક્રિયા ।

ક્રિયા હીનાતિરિક્તા વા સાધ્યેષ્વપિ ન સિધ્યતિ ॥

યા હ્યુદીર્ણં શમયતિ નાન્યં વ્યાધિં કરોતિ ચ ।

સા ક્રિયા ન તુ યા વ્યાધિં હરત્યન્યમુદીરયેત્ ॥

પ્રાગભિહિતોઽગ્નિરન્નસ્ય પાચકઃ । સ ચતુર્વિધો ભવતિ દોષાનભિપન્ન એકઃ વિક્રિયામાપન્નસ્ત્રિવિધો ભવતિ વિષમો વાતેન તીક્ષ્ણઃ પિત્તેન મન્દઃ શ્લેષ્મણા ચતુર્તઃ સમઃ સર્વસામ્યાદિતિ । તત્ર યો યથાકાલમુપયુક્તમન્નં સમ્યક્ પચતિ સ સમઃ સમૈર્દોષૈઃ યઃ કદાચિત્ સમ્યક્ પચતિ કાડ્ચિદાધ્માનશૂલોદાવર્તાતિસારજઠરગૌરવાન્ત્રકૂજનપ્રવાહણાનિ કૃત્વા સ વિષમઃ યઃ પ્રભૂતમપ્યુપયુક્તમન્નમાશુ પચતિ સ તીક્ષ્ણઃ સ એવાભિવર્ધમાનોઽત્યગ્નિરિત્યભાષ્યતે સ મુહુર્મુહુઃ પ્રભૂતમપ્યુપયુક્તમન્નમાશુતરં પચતિ પાકાન્તે ચ ગલતાલ્વોષ્ઠશોષદાહસન્તાપાઞ્જનયતિ યસ્ત્વલ્પમપ્યુપયુક્તમુદરશિરોગૌરવકાસશ્વાસપ્રસેકચ્છર્દિગાત્રસદનાનિ કૃત્વા મહતા કાલેન પચતિ સ મન્દઃ ॥

વિષમો વાતજાન્ રોગાંસ્તીક્ષ્ણઃ પિત્તનિમિત્તજાન્ ।

કરોત્યગ્નિસ્તથા મન્દો વિકારાન્ કફસંભવાન્ ॥

તત્ર સમે પરિરક્ષણં કુર્વીત વિષમે સ્નિગ્ધામ્લલવણૈઃ ક્રિયાવિશેષૈઃ પ્રતિકુર્વીત તીક્ષ્ણે મધુરસ્નિગ્ધશીતૈર્વિરેકૈશ્ચ એવમેવાત્યગ્નૌ વિશેષેણ માહિષૈશ્ચ ક્ષીરદધિસર્પિર્ભિઃ મન્દે કટુતિક્તકષાયૈર્વમનૈશ્ચ ॥

જાઠરો ભગવાનગ્નિરીશ્વરોઽન્નસ્ય પાચકઃ ।

સૌક્ષ્મ્યાદ્રસાનાદદાનો વિવેક્તું નૈવ શક્યતે ॥

પ્રાણાપાનસમાનૈસ્તુ સર્વતઃ પવનૈસ્ત્રિભિઃ ।

ધ્માયતે પાચ્યતે ચાપિ સ્વે સ્વે સ્થાને વ્યવસ્થિતૈઃ ॥

વયસ્તુ ત્રિવિધં બાલ્યં મધ્યં વૃદ્ધમિતિ । તત્રોનષોડશવર્ષા બાલાઃ । તેઽપિ ત્રિવિધાઃ ક્ષીરપાઃ ક્ષીરાન્નાદા અન્નાદા ઇતિ । તેષુ સંવત્સરપરાઃ ક્ષીરપાઃ દ્વિસંવત્સરપરાઃ ક્ષીરાન્નાદાહ્ પરતોઽન્નાદા ઇતિ । ષોડશસપ્તત્યોરન્તરે મધ્યં વયઃ । તસ્ય વિકલ્પો વૃદ્ધિર્યૌવનં સંપૂર્ણતા હાનિરિતિ । તત્ર આવિંશતેર્વૃદ્ધિઃ આત્રિંશતે યૌવનં આચત્વારિંશતઃ સર્વધાત્વિન્દ્રિયબલવીર્યસંપૂર્ણતા અત ઊર્ધ્વમીષત્પરિહાણિર્યાવત્ સપ્તતિરિતિ । સપ્તતેરૂર્ધ્વં ક્ષીયમાણધાત્વિન્દ્રિયબલવીર્યોત્સાહમહન્યહનિ વલીપલિતખાલિત્યજુષ્ટં કાસશ્વાસપ્રભૃતિભિરુપદ્રવૈરભિભૂયમાનં સર્વક્રિયાસ્વસમર્થં જીર્ણાગારમિવાભિવૃષ્ટમવસીદન્તં વૃદ્ધમાચક્ષતે ॥

તત્રોત્તરોત્તરાસુ વયોવસ્થાસૂત્તરોત્તરા ભેષજમાત્રાવિશેષા ભવન્તિ ઋતે ચ પરિહાણેઃ તત્રાદ્યાપિક્ષયા પ્રતિકુર્વીત ॥

ભવન્તિ ચાત્ર ।

બાલે વિવર્ધતે શ્લેષ્મા મધ્યમે પિત્તમેવ તુ ।

ભૂયિષ્ઠં વર્ધતે વાયુર્વૃદ્ધે તદ્વીક્ષ્ય યોજયેત્ ॥

અગ્નિક્ષારવિરેકૈસ્તુ બાલવૃદ્ધૌ વિવર્જયેત્ ।

તત્સાધ્યેષુ વિકારેષુ મૃદ્વીં કુર્યાત્ ક્રિયાં શનૈઃ ॥

દેહઃ સ્થૂલઃ કૃશો મધ્ય ઇતિ પ્રાગુપદિષ્ટઃ ॥

કર્શયેદ્બૃંહયેચ્ચાપિ સદા સ્થૂલકૃશૌ નરૌ ।

રક્ષણં ચૈવ મધ્યસ્ય કુર્વીત સતતં ભિષક્ ॥

બલમભિહિતગુણં દૌર્બલ્યં ચ સ્વભાવદેષજરાદિભિરવેક્ષિતવ્યમ્ । યસ્માદ્બલવતઃ સર્વક્રિયાપ્રવૃત્તિસ્તસ્માદ્બલમેવ પ્રધાનમધિકરણાનામ્ ॥

કેચિત્ કૃશાઃ પ્રાણવન્તઃ સ્થૂલાશ્ચાલ્પબલા નરાઃ ।

યસ્માત્ સ્થિરત્વવ્યાયામૈર્બલં વૈદ્યઃ પ્રતર્કયેત્ ॥

સત્ત્વં તુ વ્યસનાભ્યુદયક્રિયાદિસ્થાનેષુવવિક્લવકરમ્ ॥

સત્ત્વવાન્ સહતે સર્વં સંસ્તભ્યાત્માનમાતમના ।

રાજસઃ સ્તભ્યમાનોઽન્યૈઃ સહતે નૈવ તામસઃ ॥

સાત્મ્યાનિ તુ દેશકાલજાત્યૃતુરોગવ્યાયામોદકદિવાસ્વપ્નરસપ્રભૃતીનિ પ્રકૃતિવિરુદ્ધાન્યપિ યાન્યબાધકરાણિ ભવન્તિ ॥

યો રસઃ કલ્પતે યસ્ય સુખાયૈવ નિષેવિતઃ ।

વ્યાયામજાતમન્યદ્વા તત્ સાત્મ્યમિતિ નિર્દિશેત્ ॥

પ્રકૃતિં ભેષજં ચોપરિષ્ટાદ્વક્ષ્યામઃ ॥

દેશસ્ત્વાનૂપો જાઙ્ગલઃ સાધારણ ઇતિ । તત્ર બહૂદકનિમ્નોન્નતનદીવર્ષગહનો મૃદુશીતાનિલો બહુમહાપર્વતવૃક્ષો મૃદુસુકુમારોપચિતશરીરમનુષ્યપ્રાયઃ કફવાતરોગભૂયિષ્ઠશ્ચાનુપઃ આકાશસમઃ પ્રવિરલાલ્પકણ્ટકિવૃક્ષપ્રાયોઽલ્પવર્ષપ્રસ્રવણોદપાનોદકાપ્રાય ઉષ્ણદારુણવાયઃ પ્રવિરલાલ્પશૈલઃ સ્થિરકૃશશરીરમનુષ્યપ્રાયો વાતપિત્તરોગભૂયિષ્ઠશ્ચ જાઙ્ગલઃ ઉભયદેશલક્ષણઃ સાધારણ ઇતિ ॥

ભવન્તિ ચાત્ર ।

સમાઃ સાધારણે યસ્માચ્છીતવર્ષોષ્મમારુતાઃ ।

દોષાણાં સમતા જન્તોસ્તસ્માત્સાધારણો મતઃ ॥

ન તથા બલવન્તઃ સ્યુર્જલજા વ સ્થલાહૃતાઃ ।

સ્વદેશે નિચિતા દોષા અન્યસ્મિન્ કોપમાગતાઃ ॥

ઉચિતે વર્તમાનસ્ય નાસ્તિ દેશકૃતં ભયમ્ ।

આહારસ્વપ્નચેષ્ટાદૌ તદ્દેશસ્ય ગુણે સતિ ॥

દેશપ્રકૃતિસાત્મ્યે તુ વિપરીતોઽચિરોત્થિતઃ ।

સંપત્તૌ ભિષગાદીનાં બલસત્ત્વાયુષાં તથા ॥

કેવલઃ સમદેહાગ્નેઃ સુખસાધ્યતમો ગદઃ ।

અતોઽન્યથા ત્વસાધ્યઃ સ્યાત્ કૃચ્છ્રો વ્યામિશ્રલક્ષણઃ ॥

ક્રિયાયાસ્તુ ગુણાલાભે ક્રિયામન્યાં પ્રયોજયેત્ ।

પૂર્વસ્યાં શન્તવેગાયાં ન ક્રિયાસંકરો હિતઃ ॥

ગુણાલાભેઽપિ સપદિ યદિ સૈવ ક્રિયા હિતા ।

કર્તવ્યૈવ તદા વ્યાધિઃ કૃચ્છ્રસાધ્યતમો યદિ ॥

ય એવમેનં વિધિમેકરૂપં બિભર્તિ કાલાદિવશેન ધીમાન્ ।

સ મૃત્યુપાશાન્ જગતો ગદૌઘાન્ છિનત્તિ ભૈષજ્યપરશ્વધેન ॥