Sushruta Samhita · Chapter 1.24

athāto vyādhisamuddeśīyamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ //

yathovāca bhagavān dhanvantariḥ //

dvividhāstu vyādhayaḥ śastrasādhyāḥ snehādikriyāsādhyāśca / tatra śastrasādhyeṣu snehādikriyā na pratiṣidhyate snehādikriyāsādhyeṣu śastrakarma na kriyate //

asmin punaḥ śāstre sarvatantrasāmānyāt sarveṣāṃ vyādhīnāṃ yathāsthūlamavarodhaḥ kriyate / pragabhihitaṃ tadduḥkhasaṃyogā vyādhaya iti / tacca duḥkhaṃ trividhaṃ ādhyātmikaṃ ādhibhautikaṃ ādhidaivikamiti / tattu saptavidhe vyādhāvupanipatati / te punaḥ saptavidhā vyādhayaḥ tadyathā ādibalapravṛttāḥ janmabalapravṛttāḥ doṣabalapravṛttāḥ saṃghātabalapravṛttāḥ kālabalapravṛttāḥ daivabalapravṛttāḥ svabhāvabalapravṛttā iti //

tatrādibalapravṛttā ye śukraśoṇitadoṣānvayāḥ kuṣṭhārśaḥprabhṛtayaḥ te'pi dvividhāḥ mātṛjāḥ pitṛjāśca / janmabalapravṛttā ye māturapacārāt paṅgujātyandhabadhiramūkaminminavāmanaprabhṛtayo jāyante te'pi dvividhā rasakṛtāḥ dauhṛdāpacārakṛtāśca / doṣabalapravṛttā ya ātaṅkasamutpannā mithyāhārācārakṛtāśca te'pi dvividhāḥ āmāśayasamutthāḥ pakvāśayasamutthāśca / punaśca dvividhāḥ śārīrā mānasāśca / ta ete ādhyātmikāḥ //

saṃghātabalapravṛttā ya āgantavo durbalasya balavadvigrahāt te'pi dvividhāḥ śastrakṛtā vyālakṛtāśca / ete ādhibhautikāḥ //

kālabalapravṛttā ye śītoṣṇavātavarṣāprabhṛtinimittāḥ te'pi dvividhāḥ vyāpannartukṛtā avyāpannartukṛtāśca / daivabalapravṛttā ye devadrohādabhiśastakā atharvaṇakṛtā upasargajāśca te'pi dvividhāḥ vidyudaśanikrtāḥ piśācādikṛtāśca punaśca dvividhāḥ saṃsargajā ākasmikāśca / svabhāvabalapravṛttāḥ kṣutpipāsājarāmṛtyunidrāprabhṛtayaḥ te'pi dvividhāḥ kālakṛtā akālakṛtāśca tatra parirakṣaṇakṛtāḥ kālakṛtāḥ aparirakṣaṇakṛtā akālakṛtāḥ / ete ādhidaivikāḥ / atra sarvavyādhyavarodhaḥ //

sarveṣāṃ ca vyādhīnāṃ vātapittaśleṣmāṇa eva mūlaṃ talliṅgatvāddṛṣṭaphalatvādāgamācca / yathā hi kṛtsnaṃ vikārajātaṃ viśvarūpeṇāvasthitaṃ sattvarajastamāṃsi na vyatiricyante evameva kṛtsnaṃ vikārajātaṃ viśvarūpeṇāvasthitamavyatiricya vātapittaśleṣmāṇo vartante / doṣadhātumalasaṃsargādāyatanaviśeṣānnimittataścaiṣāṃ vikalpaḥ / doṣadūṣiteṣvatyarthaṃ dhātuṣu saṃjñā kriyate rasajo'yaṃ śoṇitajo'yaṃ māṃsajo'yaṃ medojo'yaṃ asthijo'yaṃ majjajo'yaṃ śukrajo'yam vyādhiriti //

tatra annāśraddhārocakāvipākāṅgamardajvarahṛllāsatṛptigauravahṛtpāṇḍurogamārgoparodhakārśyavairasyāṅgasādākālavalipalitadarśanaprabhṛtayo rasadoṣajā vikārāḥ kuṣṭhavisarpapiḍakāmaśakanīlikātilakālakanyacchavyaṅgendraluptaplīhavidradhigulmavātaśoṇitārśo'rbudāṅgamardāsṛgdararaktapittaprabhṛtayo raktadoṣajāḥ gudamukhameḍhrapākāśca adhimāṃsārbudārśo'dhijihvopajihvopakuśagalaśuṇḍikālajīmāṃsasaṃghātauṣṭhaprakopagalagaṇḍagaṇḍamālāprabhṛtayo māṃsadoṣajāḥ granthivṛddhigalagaṇḍārbudamedojauṣṭhaprakopamadhumehātisthaulyātisvedaprabhṛtayo'sthidoṣajāḥ tamodarśanamūrcchābhramaparvasthūlamūlārurjanmanetrābhisyandaprabhṛtayo majjadoṣajāḥ klaibyāpraharṣaśukrāśmarīśukramehaśukradoṣādayaśca taddoṣajāḥ tvagdoṣāḥ saṅgo'tipravṛttirayathāpravṛttirvā malāyatanadoṣāḥ indriyāṇāmapravṛttirayathāpravṛttirvendriyāyatanadoṣāḥ ityeṣa samāsa uktaḥ vistaraṃ nimittāni caiṣāṃ pratirogaṃ vakṣyāmaḥ //

bhavati cātra /

kupitānāṃ hi doṣāṇāṃ śarīre paridhāvatām /

yatra saṅgaḥ khavaiguṇyādvyādhistatropajāyate //

bhūyo'tra jijñāsyaṃ kiṃ vātādīnāṃ jvarādīnāṃ ca nityaḥ saṃśleṣaḥ paricchedo vā iti yadi nityaḥ saṃśleṣaḥ syāttarhi nityāturāḥ sarva eva prāṇinaḥ syuḥ athāpyanyathā vātādīnāṃ jvarādīnāṃ cānyatra vartamānānāmanyatra liṅgaṃ na bhavatīti kṛtvā yaducyate vātādayo jvarādīnāṃ mūlānīti tanna / atrocyate doṣān pratyākhyāya jvarādayo na bhavanti atha ca na nityaḥ saṃbandhaḥ yathāhi vidyaudvātāśanivarṣāṇyākāśaṃ pratyākhyāya na bhavanti satyapyākāśe kadācinna bhavanti atha ca nimittatastata evotpattiriti taraṅgabudbudādayaścodakaviśeṣāḥ eva vātādīnāṃ jvarādīnāṃ ca nāpyevam saṃśleṣo na paricchedaḥ śāśvātikaḥ atha ca nimittata evotpattiriti //

bhavati cātra /

vikāraparimāṇaṃ ca saṃkhyā caiṣāṃ pṛthak pṛthak /

vistareṇottare tantre sarvābādhāśca vakṣyate //