સુશ્રુતસંહિતા · અધ્યાય 1.24

અથાતો વ્યાધિસમુદ્દેશીયમધ્યાયં વ્યાખ્યાસ્યામઃ ॥

યથોવાચ ભગવાન્ ધન્વન્તરિઃ ॥

દ્વિવિધાસ્તુ વ્યાધયઃ શસ્ત્રસાધ્યાઃ સ્નેહાદિક્રિયાસાધ્યાશ્ચ । તત્ર શસ્ત્રસાધ્યેષુ સ્નેહાદિક્રિયા ન પ્રતિષિધ્યતે સ્નેહાદિક્રિયાસાધ્યેષુ શસ્ત્રકર્મ ન ક્રિયતે ॥

અસ્મિન્ પુનઃ શાસ્ત્રે સર્વતન્ત્રસામાન્યાત્ સર્વેષાં વ્યાધીનાં યથાસ્થૂલમવરોધઃ ક્રિયતે । પ્રગભિહિતં તદ્દુઃખસંયોગા વ્યાધય ઇતિ । તચ્ચ દુઃખં ત્રિવિધં આધ્યાત્મિકં આધિભૌતિકં આધિદૈવિકમિતિ । તત્તુ સપ્તવિધે વ્યાધાવુપનિપતતિ । તે પુનઃ સપ્તવિધા વ્યાધયઃ તદ્યથા આદિબલપ્રવૃત્તાઃ જન્મબલપ્રવૃત્તાઃ દોષબલપ્રવૃત્તાઃ સંઘાતબલપ્રવૃત્તાઃ કાલબલપ્રવૃત્તાઃ દૈવબલપ્રવૃત્તાઃ સ્વભાવબલપ્રવૃત્તા ઇતિ ॥

તત્રાદિબલપ્રવૃત્તા યે શુક્રશોણિતદોષાન્વયાઃ કુષ્ઠાર્શઃપ્રભૃતયઃ તેઽપિ દ્વિવિધાઃ માતૃજાઃ પિતૃજાશ્ચ । જન્મબલપ્રવૃત્તા યે માતુરપચારાત્ પઙ્ગુજાત્યન્ધબધિરમૂકમિન્મિનવામનપ્રભૃતયો જાયન્તે તેઽપિ દ્વિવિધા રસકૃતાઃ દૌહૃદાપચારકૃતાશ્ચ । દોષબલપ્રવૃત્તા ય આતઙ્કસમુત્પન્ના મિથ્યાહારાચારકૃતાશ્ચ તેઽપિ દ્વિવિધાઃ આમાશયસમુત્થાઃ પક્વાશયસમુત્થાશ્ચ । પુનશ્ચ દ્વિવિધાઃ શારીરા માનસાશ્ચ । ત એતે આધ્યાત્મિકાઃ ॥

સંઘાતબલપ્રવૃત્તા ય આગન્તવો દુર્બલસ્ય બલવદ્વિગ્રહાત્ તેઽપિ દ્વિવિધાઃ શસ્ત્રકૃતા વ્યાલકૃતાશ્ચ । એતે આધિભૌતિકાઃ ॥

કાલબલપ્રવૃત્તા યે શીતોષ્ણવાતવર્ષાપ્રભૃતિનિમિત્તાઃ તેઽપિ દ્વિવિધાઃ વ્યાપન્નર્તુકૃતા અવ્યાપન્નર્તુકૃતાશ્ચ । દૈવબલપ્રવૃત્તા યે દેવદ્રોહાદભિશસ્તકા અથર્વણકૃતા ઉપસર્ગજાશ્ચ તેઽપિ દ્વિવિધાઃ વિદ્યુદશનિક્ર્તાઃ પિશાચાદિકૃતાશ્ચ પુનશ્ચ દ્વિવિધાઃ સંસર્ગજા આકસ્મિકાશ્ચ । સ્વભાવબલપ્રવૃત્તાઃ ક્ષુત્પિપાસાજરામૃત્યુનિદ્રાપ્રભૃતયઃ તેઽપિ દ્વિવિધાઃ કાલકૃતા અકાલકૃતાશ્ચ તત્ર પરિરક્ષણકૃતાઃ કાલકૃતાઃ અપરિરક્ષણકૃતા અકાલકૃતાઃ । એતે આધિદૈવિકાઃ । અત્ર સર્વવ્યાધ્યવરોધઃ ॥

સર્વેષાં ચ વ્યાધીનાં વાતપિત્તશ્લેષ્માણ એવ મૂલં તલ્લિઙ્ગત્વાદ્દૃષ્ટફલત્વાદાગમાચ્ચ । યથા હિ કૃત્સ્નં વિકારજાતં વિશ્વરૂપેણાવસ્થિતં સત્ત્વરજસ્તમાંસિ ન વ્યતિરિચ્યન્તે એવમેવ કૃત્સ્નં વિકારજાતં વિશ્વરૂપેણાવસ્થિતમવ્યતિરિચ્ય વાતપિત્તશ્લેષ્માણો વર્તન્તે । દોષધાતુમલસંસર્ગાદાયતનવિશેષાન્નિમિત્તતશ્ચૈષાં વિકલ્પઃ । દોષદૂષિતેષ્વત્યર્થં ધાતુષુ સંજ્ઞા ક્રિયતે રસજોઽયં શોણિતજોઽયં માંસજોઽયં મેદોજોઽયં અસ્થિજોઽયં મજ્જજોઽયં શુક્રજોઽયમ્ વ્યાધિરિતિ ॥

તત્ર અન્નાશ્રદ્ધારોચકાવિપાકાઙ્ગમર્દજ્વરહૃલ્લાસતૃપ્તિગૌરવહૃત્પાણ્ડુરોગમાર્ગોપરોધકાર્શ્યવૈરસ્યાઙ્ગસાદાકાલવલિપલિતદર્શનપ્રભૃતયો રસદોષજા વિકારાઃ કુષ્ઠવિસર્પપિડકામશકનીલિકાતિલકાલકન્યચ્છવ્યઙ્ગેન્દ્રલુપ્તપ્લીહવિદ્રધિગુલ્મવાતશોણિતાર્શોઽર્બુદાઙ્ગમર્દાસૃગ્દરરક્તપિત્તપ્રભૃતયો રક્તદોષજાઃ ગુદમુખમેઢ્રપાકાશ્ચ અધિમાંસાર્બુદાર્શોઽધિજિહ્વોપજિહ્વોપકુશગલશુણ્ડિકાલજીમાંસસંઘાતૌષ્ઠપ્રકોપગલગણ્ડગણ્ડમાલાપ્રભૃતયો માંસદોષજાઃ ગ્રન્થિવૃદ્ધિગલગણ્ડાર્બુદમેદોજૌષ્ઠપ્રકોપમધુમેહાતિસ્થૌલ્યાતિસ્વેદપ્રભૃતયોઽસ્થિદોષજાઃ તમોદર્શનમૂર્ચ્છાભ્રમપર્વસ્થૂલમૂલારુર્જન્મનેત્રાભિસ્યન્દપ્રભૃતયો મજ્જદોષજાઃ ક્લૈબ્યાપ્રહર્ષશુક્રાશ્મરીશુક્રમેહશુક્રદોષાદયશ્ચ તદ્દોષજાઃ ત્વગ્દોષાઃ સઙ્ગોઽતિપ્રવૃત્તિરયથાપ્રવૃત્તિર્વા મલાયતનદોષાઃ ઇન્દ્રિયાણામપ્રવૃત્તિરયથાપ્રવૃત્તિર્વેન્દ્રિયાયતનદોષાઃ ઇત્યેષ સમાસ ઉક્તઃ વિસ્તરં નિમિત્તાનિ ચૈષાં પ્રતિરોગં વક્ષ્યામઃ ॥

ભવતિ ચાત્ર ।

કુપિતાનાં હિ દોષાણાં શરીરે પરિધાવતામ્ ।

યત્ર સઙ્ગઃ ખવૈગુણ્યાદ્વ્યાધિસ્તત્રોપજાયતે ॥

ભૂયોઽત્ર જિજ્ઞાસ્યં કિં વાતાદીનાં જ્વરાદીનાં ચ નિત્યઃ સંશ્લેષઃ પરિચ્છેદો વા ઇતિ યદિ નિત્યઃ સંશ્લેષઃ સ્યાત્તર્હિ નિત્યાતુરાઃ સર્વ એવ પ્રાણિનઃ સ્યુઃ અથાપ્યન્યથા વાતાદીનાં જ્વરાદીનાં ચાન્યત્ર વર્તમાનાનામન્યત્ર લિઙ્ગં ન ભવતીતિ કૃત્વા યદુચ્યતે વાતાદયો જ્વરાદીનાં મૂલાનીતિ તન્ન । અત્રોચ્યતે દોષાન્ પ્રત્યાખ્યાય જ્વરાદયો ન ભવન્તિ અથ ચ ન નિત્યઃ સંબન્ધઃ યથાહિ વિદ્યૌદ્વાતાશનિવર્ષાણ્યાકાશં પ્રત્યાખ્યાય ન ભવન્તિ સત્યપ્યાકાશે કદાચિન્ન ભવન્તિ અથ ચ નિમિત્તતસ્તત એવોત્પત્તિરિતિ તરઙ્ગબુદ્બુદાદયશ્ચોદકવિશેષાઃ એવ વાતાદીનાં જ્વરાદીનાં ચ નાપ્યેવમ્ સંશ્લેષો ન પરિચ્છેદઃ શાશ્વાતિકઃ અથ ચ નિમિત્તત એવોત્પત્તિરિતિ ॥

ભવતિ ચાત્ર ।

વિકારપરિમાણં ચ સંખ્યા ચૈષાં પૃથક્ પૃથક્ ।

વિસ્તરેણોત્તરે તન્ત્રે સર્વાબાધાશ્ચ વક્ષ્યતે ॥