Sushruta Samhita · Chapter 1.13

athāto jalaukāvacāraṇīyamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ //

yathovāca bhagavān dhanvantariḥ //

nṛpāḍhyabālasthavirabhīrudurbalanārīsukumārāṇāmanugrahārthaṃ paramasukumāro'yaṃ śoṇitāvasecanopāyo'bhihito jalaukasaḥ //

tatra vātapittakaphaduṣṭaśoṇitaṃ yathāsaṃkhyaṃ śṛṅgajalaukolābubhiravasecayet ( snigdhaśītarūkṣatvāt ) sarvāṇi sarvairvā //

bhavanti cātra /

uṣṇaṃ samadhurasnigdhaṃ gavāṃ śṛṅgaṃ prakīrtitam /

tasmādvātopasṛṣṭe tu hitaṃ tadavasecane //

śītādhivāsā madhurā jalaukā vārisaṃbhavā /

tasmāt pittopasṛṣṭe tu hitā sā tvavasecane //

alābu kaṭukaṃ rūkṣaṃ tīkṣṇaṃ ca parikīrtitam /

tasmāccleṣmopasṛṣṭe tu hitaṃ tadavasecane //

tatra pracchite tanubastipaṭalāvanaddhena śrṅgeṇa śoṇitamavasecayedācūṣaṇāt sāntardīpayālābvā //

jalamāsāmāyuriti jalāyukāḥ jalamāsāmoka iti jalaukasaḥ //

tā dvādaśa tāsāṃ saviṣāḥ ṣaṭ tāvatya eva nirviṣāḥ //

tatra saviṣāḥ kṛṣṇā karburā alagardā indrāyudhā sāmudrikā gocandanā ceti / tāsu añjanacūrṇavarṇā pṛthuśirāḥ kṛṣṇā varmimatsyavadāyatā chinnonnatakukṣiḥ karburā romaśā mahāpārśvākṛṣṇamukhī alagardā indrāyudhavadūrdhvarājibhiścitritā indrāyudhā īṣadasitapītikā vicitrapuṣpākṛticitrā sāmudrikāḥ govṛṣaṇavadadhobhāge dvidhābhūtākṛtiraṇumukhī gocandaneti / tābhirdaṣṭe puruṣe daśe śvayathuratimātraṃ kaṇḍūrmūrcchā jvaro dāhaśchardirmadaḥ sadanamiti liṅgāni bhavanti / tatra mahāgadaḥ pānālepananasyakarmādiṣūpayojyaḥ / indrāyudhādaṣṭamasādhyam / ityetāḥ saviṣāḥ sacikitsitā vyākhyātāḥ //

atha nirviṣāḥ kapilā piṅgalā śaṅkumukhī mūṣikā puṇḍarīkamukhī sāvarikā ceti / tatra manaḥśilārañjitābhyāmiva pārśvābhyāṃ pṛṭṣhe snigdhamudgavarṇā kapilā yakṛdvarṇā śīghrapāyinī dirghatīkṣṇamukhī śaṅkumukhī mūṣikākṛtivarṇāniṣṭagandhā ca mūṣikā mudgavarṇā puṇḍarīkatulyavaktrā puṇḍarīkamukhī snigdhā padmapatravarṇāṣṭādaśāṅgulapramāṇā sāvarikā sā ca paśvarthe ityetā aviṣā vyākhyātāḥ //

tāsāṃ yavanapāṇḍyasahyapautanādīni kṣetrāṇi teṣu mahāśarīrā balavatyaḥ śīghrapāyinyo mahāśanā nirviṣāśca viśeṣeṇa bhvanti / tatra saviṣamatsyakīṭadarduramūtrapurīṣakothajātāḥ kaluṣeṣvambhaḥsu ca sabiṣāḥ padmotpalanalinakumudasaugandhikakuvalayapuṇḍarīkaśaivalakothajātā vimaleṣvambhaḥsu ca nirviṣāḥ //

bhavati cātra /

kṣetreṣu vicarantyetāḥ salilāḍhyasugandhiṣu /

na ca saṃkīrṇacāriṇyo na ca paṅkeśayāḥ sukhāḥ //

tāsāṃ grahaṇamārdracarmaṇā anyairvā prayogairgṛhṇīyāt //

athaināṃ nave mahati ghaṭe sarastaḍāgodakapaṅkamāvāpya nidadhyāt bhakṣyārthe cāsāmupaharecchaivalaṃ vallūramaudakāṃśca kandāṃścūrṇīkṛtya śayyārthaṃ tṛṇamaudakāni ca patrāṇi tryahāttryahāccābhyo'nyajjalaṃ bhakṣyaṃ ca dadyāt saptarātrāt saptarātrācca ghaṭamanyaṃ saṃkrāmayet //

bhavati cātra /

sthūlamadhyāḥ parikliṣṭāḥ pṛthvyo mandaviceṣṭitāḥ /

agrāhiṇyo'lpapāyinyaḥ saviṣāśca na pūjitāḥ //

atha jalaukovasekasādhyavyādhitamupaveśya saṃveśya vā virūkṣya cāsya tamavakāśaṃ mṛdgomayacūrṇairyadyarujaḥ syāt / gṛhītāśca tāḥ sarṣaparajanīkalkodakapradigdhagātrīḥ salilasarakamadhye muhūrtasthitā vigataklamā jñātvā tābhī rogaṃ grāhayet / ślakṣṇaśuklārdrapicuprotāvacchannāṃ kṛtvā mukhamapāvṛṇuyāt agṛhṇantyai kṣīrabinduṃ śoṇitabinduṃ vā dadyācchastrapadāni vā kurvīta yadyevamapi na gṛhṇīyāttadānyāṃ grāhayet //

yadā ca niviśate'śvakhuravadānanaṃ kṛtvonnamya ca skandhaṃ tadā jānīyādgṛhṇātīti cārdravastrāvacchannāṃ dhārayet secayecca //

daṃśe todakaṇḍuprādurbhāvairjānīyācchuddhamiyamādatta iti śuddhamādadānāmapanayet atha śoṇitagandhena na muñcenmukhamasyāḥ saindhavacūrṇenāvakiret //

atha patiatāṃ taṇḍulakaṇḍanapradigdhagātrīṃ tailalavaṇābhyaktamukhīṃ vāmahastāṅguṣṭhāṅgulībhyāṃ gṛhītapucchāṃ dakṣiṇahastāṅguṣṭhāṅgulibhyāṃ śanaiḥ śanairanulomamanumārjayedāmukhāt vāmayet tāvadyāvat samyagvāntaliṅgānīti / samyagvāntā salilasarakanyastā bhoktukāmā satī caret / yā sīdatī na ceṣṭate sā durvāntā tāṃ punaḥ samyagvāmayet / durvāntāyā vyādhirasādhya indramado (ā.raktamado) nāma bhavati / atha suvāntāṃ pūrvavat sannidadhyāt //

śoṇitasya ca yogāyogānavekṣya śatadhautaghṛtābhyaṅgastatpicudhāraṇaṃ vā jalaukovraṇān madhunāvaghaṭṭayet śitābhiradbhiśca pariṣecayedbadhnīta vā kaṣāyamadhurasnigdhaśītaiśca pradehaiḥ pradihyādit //

bhavati cātra /

kṣetrāṇi grahaṇaṃ jātīḥ poṣaṇaṃ sāvacāraṇam /

jalaukasāṃ ca yo vetti tatsādhyān sa jayedgadān //