Sushruta Samhita · Chapter 1.12

athāto'gnikarmavidhimadhyāyaṁ vyākhyāsyāmaḥ //

yathovāca bhagavān dhanvantariḥ //

kṣārādagnirgarīyān kriyāsu vyākhyātaḥ taddagdhānāṁ rogāṇāmapunarbhāvādbheṣajaśastrakṣārairasādhyānāṁ satsādhyatvācca //

athemāni dahanopakaraṇāni tadyathā pippalyajāśakṛdgodantaśaraśalākājāmbavauṣṭhetaralauhāḥ kṣaudraguḍasnehāśca / tatra pippalyajāśakṛdgodantaśaraśalākāstvaggatānāṁ jāmbavauṣṭhetaralauhā māṁsagatānāṁ kṣaudraguḍasnehāḥ sirāsnāyusandhyasthigatānām //

tatrāgnikarma sarvartuṣu kuryādanyatra śaradgrīṣmābhyāṁ tatrāpyātyayike'gnikarmasādhye vyādhau tatpratyanīkaṁ vidhiṁ kṛtvā //

sarvavyādhiṣvṛtuṣu ca picchilamannaṁ bhuktavataḥ ( karma kurvīta) aśmarībhagandarārśomukharogeṣvabhuktavataḥ //

tatra dvividhamagnikarmāhureke tvagdagdhaṁ māṁsadagdhaṁ ca iha tu sirāsnāyusandhyasthiṣvapi va pratiṣiddho'gniḥ //

tatra śabdaprādurbhāvo durgandhatā tvaksaṁkocaśca tvagdagdhe kapotavarṇatālpaśvayathuvedanā śuṣkasaṁkucitavraṇatā ca māṁsadagdhe kṛṣṇonnatavraṇatā srāvasannirodhaśca sirāsnāyudagdhe rūkṣāruṇatā karkaśasthiravraṇatā ca sandhyasthidagdhe //

tatra śirorogādhimanthayorbhrūlalāṭaśaṅkhapradeśeṣu dahet vartmarogeṣvārdrālaktakapraticchannāṁ dṛṣṭiṁ kṛvā vartmaromakūpān ( dahet ) //

tvaṅnāṁsasirāsnāyusandhyasthisthite'tyugraruji vāyāvucchritakaṭhinasupramāṁse vraṇe granthyarśo'rbudabhagandarāpacīślīpadacarmakīlatilakālakāntravṛddhisandhisirācchedanādiṣu nāḍīśoṇitātipravṛttiṣu cāgnikarma kuryāt //

tatra valaya-bindu-vilekhā-pratisāraṇānīti dahanaviśeṣāḥ //

bhavati cātra /

rogasya saṁsthānamavekṣya samyaṅgarasya marmāṇi balābalaṁ ca /

vyādhiṁ tathartuṁ ca samīkṣya samyak tato vyavasyedbhiṣagagnikarma //

tatra samyagdagdhe madhusarpirbhyāmabhyaṅgaḥ //

athemānagninā pariharet pittaprakṛtimantaḥśoṇitaṁ bhinnakoṣṭhamanuddhṛtaśalyaṁ durbalaṁ bālaṁ vṛddhaṁ bhīrumanekavraṇapīḍitamasvedyāṁśceti //

ata ūrdhvamitarathādagdhalakṣaṇaṁ vakṣyāmaḥ / tatra snigdhaṁ rūkṣaṁ vaāśritya dravyamagnirdahati agnisaṁtapto hi snehaḥ sūkṣmasirānusāritvāttvagādīnanupraviśyāśu dahati tasmāt snehadagdhe'dhikā rujo bhavanti //

tatra pluṣṭaṁ durdagdhaṁ samyagdagdhamatidagdhaṁ ceti caturvidhamagnidagdham / tatra yadvivarṇaṁ pluṣyate'timātraṁ tat pluṣṭaṁ yatrottiṣṭhanti sphoṭāstīvrāścoṣadāharāgapākavedanāścirāccopaśāmyanti taddrudagdhaṁ samyagdgdhamanavagāḍhaṁ tālaphalavarṇaṁ susaṁsthitaṁ pūrvalakṣaṇayuktaṁ ca atidagdhe māṁsāvalambanaṁ gātraviśleṣaḥ sirāsnāyusandhyasthivyāpādanamatimātraṁ jvaradāhapipāsāmūrcchāścopadravā bhavanti vraṇaścāsya cireṇa rohati rūḍhaśca vivarṇo bhavati / tadetaccaturvidhamagnidagdhalakṣaṇamātmakarmaprasādhakaṁ(ā.naṁ)bhavati //

bhavati cātra /

agninā kopitaṁ raktaṁ bhṛśaṁ jantoḥ prakupyati /

tatastenaiva vegena pittamasyābhyudīryate //

tulyavīrye ubhe hyete rasato dravyatastathā /

tenāsya vedanāstīvrāḥ prakṛtyā ca vidahyate /

sphoṭāḥ śīghraṁ prajāyante jvarastṛṣṇā ca vardhate //

dagdhasyopaśamārthāya cikitsā saṁpravakṣyate //

pluṣṭasyāgnipratapanaṁ kāryamuṣṇaṁ tathauṣadham /

śarīre svinnabhūyiṣṭhe svinnaṁ bhavati śoṇitam //

prakṛtyā hyudakaṁ śītaṁ skandayatyatiśoṇitam /

tasmāt sukhayati hyuṣṇaṁ natu śītaṁ kathaṁcana //

śītāmuṣṇāṁ ca durdagdhe kriyāṁ kuryādbhiṣak punaḥ /

ghṛtālepanasekāṁstu śītānevāsya kārayet //

samyagdagdhe tugākṣīrīplakṣacandanagairikaiḥ /

sāmṛtaiḥ sarpiṣā snigdhairālepaṁ kārayedbhiṣak //

grāmyānūpaudakaiścainaṁ piṣṭairmāṁsaiḥ pralepayet /

pittavidradhivaccainaṁ santatoṣmāṇamācaret //

atidagdhe viśīrṇāni māṁsānyuddhṛtya śītalām /

kriyāṁ kuryādbhiṣak paścācchālitaṇḍulakaṇḍanaiḥ //

tindukītvakkapālairvā ghṛtamiśraiḥ pralepayet /

vraṇaṁ guḍūcīpatrairvā chādayedathavaudakaiḥ //

kriyāṁ ca nikhilāṁ kuryādbhiṣak pittavisarpavat /

madhūcchiṣṭaṁ samadhukaṁ rodhraṁ sarjarasaṁ tathā //

mañjiṣṭhāṁ cadanaṁ mūrvāṁ piṣṭvā sarpirvipācayet /

sarveṣāmagnidagdhānāmetadropaṇamuttamam //

snehadagdhe kriyāṁ rūkṣāṁ viśeṣeṇāvacārayet /

ata ūrdhvaṁ pravakṣyāmi dhūmopahatalakṣaṇam //

śvasiti kṣauti cātyarthamatyādhamati kāsate /

cakṣuṣoḥ paridāhaśca rāgaścaivopajāyate //

sadhūmakaṁ niśvasiti ghreyamanyanna vetti ca /

tathaiva ca rasān sarvān śrutiścāsyopahanyate //

tṛṣṇādāhajvarayutaḥ sīdatyatha ca mūrcchati /

dhūmopahata ityevaṁ śṛṇu tasya cikitsitam //

sarpirikṣurasaṁ drākṣāṁ payo vā śarkarāmbu vā /

madhurāmlau rasau vāpi vamanāya pradāpayet //

vamataḥ koṣṭhaśuddhiḥ syāddhūmagandhaśca naśyati /

vidhinānena śāmyanti sadanakṣavathujvarāḥ //

dāhamūrcchātṛḍādhmānaśvāsakāsāśca dāruṇāḥ /

madhurairlavaṇāmlaiśca kaṭukaiḥ kavalagrahaiḥ //

samyaggṛhṇātīndriyārthān manaścāsya prasīdati /

śirovirecanaṁ cāsmai dadyādyogena śāstravit //

dṛṣṭirviśudhyate cāsya śirogrīvaṁ ca dehinaḥ /

avidāhi laghu snigdhamāhāraṁ cāsya kalpayet //

uṣṇavātātapairdagdhe śītaḥ kāryo vidhiḥ sadā /

śītavarṣānilairdagdhe snigdhamuṣṇaṁ ca śasyate //

tathātitejasā dagdhe siddhirnāsti kathaṁcan /

indravajrāgnidaghe'pi jīvati pratikārayet //