Sushruta Samhita · Chapter 1.14

athātaḥ śoṇitavarṇanīyamadhyāyaṁ vyākhyāsyāmaḥ //

yathovāca bhagavān dhanvantariḥ //

tatra pāñcabhautikasya caturvidhasya ṣaḍrasasya dvividhavīryasyāṣṭavidhāvīryasya vānekaguṇasyopayuktasyāhārasya samyakpariṇatasya yastejobhūtaḥ sāraḥ paramasūkṣmaḥ sa rasa ityucyate tasya ca hṛdayaṁ sthānaṁ sa hṛdayāccaturviṁśtiṁdhamanīranupraviśyordhvagā daśa daśa cādhogāminyaścatasraśca tiryaggāḥ kṛtsnaṁ śarīramaharahastarpayati vardhayati dhārayati yāpayati cādṛṣṭahetukena karmaṇā / tasya śarīramanusarato'numānādgatirupalakṣayitavyā kṣayavṛddhivaikṛtaiḥ / tasmin sarvaśarīrāvayavadoṣadhātumalāśayānusāriṇi rase jijñāsā kimayaṁ saumyastaijasa iti / atrocyate sa khalu dravānusārī snehanajīvanatarpaṇadhāraṇādibhirviśeṣaiḥ saumya ityavagamyate //

sa khalvāpyo raso yakṛtplīhānau prāpya rāgamupaiti //

bhavataścātra /

rañjitāstejasā tvāpaḥ śarīrasthena dehinām /

avyāpannāḥ prasannena raktamityabhidhīyate //

rasādeva striyā raktaṁ rajaḥsaṁjñaṁ pravartate /

tadvarṣāddvyādaśādūrdhvaṁ yāti pañcāśataḥ kṣayam //

ārtavaṁ śoṇitaṁ tvāgneyaṁ agnīṣomīyatvādgarbhasya //

pāñcabhautikaṁ tvapare jīvaraktamāhurācāryāḥ //

vesratā dravatā rāgaḥ spandanaṁ laghutā tathā /

bhūmyādīnāṁ guṇā hyete dṛśyante cātra śoṇite //

rasādraktaṁ tato māṁsaṁ māṁsānmedaḥ prajāyate /

medaso'sthi tato majjā majjñaḥ śukraṁ tu jāyate //

tatraiṣāṁ ( sarva ) dhātūnāmannapānarasaḥ prīṇayitā //

rasajaṁ puruṣaṁ vidyādrasaṁ rakṣetprayatnaḥ /

annātpānācca matimānācārāccāpyatandritaḥ //

tatra rasa gatau dhātuḥ aharahargacchatītyato rasaḥ //

sa khalu trīṇi trīṇi kalāsahasrāṇi pañcadaśa ca kalā ekaikasmin dhātāvavatiṣṭhate evaṁ māsena rasaḥ śukrībhavati strīṇāṁ cārtavam //

bhavati cātra /

aṣṭādaśasahasrāṇi saṅkhyā hyasmin samuccaye /

kalānāṁ navatiḥ proktā svatantraparatantrayoḥ //

sa śabdārcirjalasantānavadaṇunā viśeṣeṇānudhāvatyevaṁ śarīraṁ kevalam //

vājīkaraṇyastvoṣadhayaḥ svabalaguṇotkarṣādvirecanavadupayuktāḥ śukraṁ virecayanti //

yathāhi puṣpamukulastho gandho na śakyamihāstīti vaktumatho naivā(ā.naiva cā)stīti athavā( ca)sti satāṁ bhāvānāmabhivyaktiriti kṛ(ā.jñā)tvā kevalaṁ saukṣmyānnābhivyajyate sa eva puṣpe vivṛtapatrakeśare kālāntareṇābhivyaktiṁ gacchati evaṁ bālānāmapi vayaḥpariṇāmācchukraprādurbhāvo bhavati romarājyādayaśca viśeṣā nārīṇām / ( rajasi copacīyamāne śanaiḥ śanaiḥ stanagarbhāśayayonyabhivṛddhirbhavati //

sa evānnaraso vṛddhānāṁ ( jarā)paripakvaśarīratvādaprīṇano bhavati //

ta ete śrīradhāraṇāddhātava ityucyante //

teṣāṁ kṣayavṛddhī śoṇitanimitte tasmāttadadhikṛtya vakṣyāmaḥ / tatra phanilamaruṇaṁ kṛṣṇaṁ parūṣaṁ tanu śīghragamaskandi ca vātena duṣṭaṁ nīlaṁ pītaṁ haritaṁ śyāvaṁ visramaniṣṭaṁ pipīlikāmakṣikāṇāmaskandi ca pittaduṣṭaṁ gairikodakapratīkāśaṁ snigdhaṁ śītalaṁ bahalaṁ picchilaṁ cirasrāvi māṁsapeśīprabhaṁ ca śleṣmaduṣṭaṁ sarvalakṣaṇasaṁyuktaṁ kāñjikābhaṁ viśeṣato durgandhi ca sannipātaduṣṭaṁ ( pittavadraktenātikṛṣṇaṁ ca) dvidoṣaliṅgaṁ saṁsṛṣṭaṁ / ( jīvaśoṇitamanyatra vakṣyāmaḥ )//

indragopakapratīkāśamasaṁhatamavivarṇaṁ ca prakṛtisthaṁ jānīyāt //

visrāvyāṇyanyatra vakṣyāmaḥ //

athāvisrāvyāḥ sarvāṅgaśophaḥ kṣīṇasya cāmlabhojananimittaḥ pāṇdurogyarśasodariśoṣigarbhiṇīnāṁ ca śvayathavaḥ //

tatra śastravisrāvaṇaṁ dvividhaṁ pracchānaṁ sirāvyadhanaṁ ca //

tatra ṛjvasaṁkīrṇaṁ sūkṣmaṁ samamanavagāḍhamanuttānamāśu ca śastraṁ pātayenmarmasirāsnāyusandhīnāṁ cānupaghāti //

tatra durvine durviddhe śītavātayorasvinne bhuktamātre skandatvācchoṇitaṁ na sravatyalpaṁ vā sravati //

madamūrcchāśramārtānāṁ vātaviṇmūtrasaṁginām /

nidrābhibhūtabhītānāṁ nṛṇāṁ nāsṛk pravartate //

tadduṣṭaṁ śoṇitamanirhriyamāṇaṁ kaṇḍūśopharāgadāhapākavedanā janayet //

atyuṣṇe'tisvinne'tividdhe'jñairvasrāvitamatipravartate tadatipravṛttaṁ śiro'bhitāpamāndhyamadhimanthatimiraprādurbhāvaṁ dhātukṣayamākṣepakaṁ pakṣāghātamekāṅgavikāraṁ tṛṣṇādāhau hikkāṁ kāsaṁ śvāsaṁ pāṇḍurogaṁ maraṇaṁ cāpādayati //

bhavanti cātra /

tasmānna śite nātyuṣṇe nāsvinne nātitāpite /

yavāgūṁ pratipītasya śoṇitaṁ mokṣayedbhiṣak //

samyaggatvā yadā raktaṁ svayamevāvatiṣṭhate /

śuddhaṁ tadā vijānīyāt samyagvisrāvitaṁ ca tat //

lāghavaṁ vedanāśāntirvyādhervegaparikṣayaḥ /

samyagvisrāvite liṅgaṁ prasādo manasastathā //

tvagdoṣā granthayaḥ śophā rogāḥ śoṇitajāśca ye /

raktamokṣaṇaśīlānāṁ na bhavanti kadācana //

atha khalvapravartamāne rakte elāśītaśivakuṣṭhatagarapāṭhābhadradāruviḍaṅgacitrakatrikaṭukāgāradhūmaharidrārkāṅkuranaktamālaphalairyathālābhaṁ tribhiścaturbhiḥ samastairvā cūrṇīkṛtairlavanātailapragāḍhairvraṇamukhamavagharṣayedevaṁ samyak pravartate //

athātipravṛtte rodhramadhukapriyaṅgupattaṅgagairikasarjarasarasāñjanaśālmalīpuṣpaśaṅkhaśuktimāṣayavagodhūmacūrṇaiḥ śanaiḥ śanairvraṇamukhamavacūrṇyāṅgulyagreṇāvapīḍayet sālasarjārjūnārimedameṣaśṛnṅgadhavadhanvantvagbhirvā cūrṇitābhiḥ kṣaumeṇa vā dhmāpitena samudraphenalākṣācūrṇairvā yathoktairvraṇabandhanadravyairgāḍhaṁ badhnīyāt śītāccchādanabhojanāgāraiḥ śītaiḥ pariṣekapradehaiścopācaret kṣārenāgninā vā dahedyathoktaṁ vyadhanādanantaraṁ vā tāmevātipravṛttāṁ sirāṁ vidhyet kākolyādikvāthaṁ vā śarkarāmadhumadhuraṁ pāyayet eṇahariṇorabhraśaśamahiṣavarāhāṇāṁ vā rudhiraṁ kṣirayūṣarasaiḥ susnigdhaiścāśnīyāt upadravāṁśca yathāsvamupacaret //

dhātukṣayāt srute rakte mandaḥ saṁjāyate'nalaḥ /

pavanaśca paraṁ lopaṁ yāti tasmāt prayatnaḥ //

taṁ nātiśītairlaghubhiḥ snigdhaiḥ śoṇitavardhanaiḥ /

īṣadamlairanamlairvā bhojanaiḥ samupācaret //

caturvidhaṁ yadetaddhi rudhirasya nivāraṇam /

saṁdhānaṁ skandanaṁ caiva pācanaṁ dahanaṁ tathā //

vraṇaṁ kaṣāyaḥ saṁdhatte raktaṁ skandayate himam /

tathā saṁpācayedbhasma dāhaḥ saṁkocayet sirāḥ //

askandamāne rudhire saṁdhānāni prayojayet /

saṁdhāne bhraśyamāne tu pācanaiḥ samupācaret /

kalpairetaistribhirvaidyaḥ prayateta yathāvidhi /

asiddhimatsu caiteṣu dāhaḥ parama iṣyate /

śeṣadoṣe yato rakte na vyādhirativartate /

sāvaśeṣe tataḥ stheyaṁ na tu kuryādatikramam //

dehasya rudhiraṁ mūlaṁ rudhireṇaiva dhāryate /

tasmādyatnena saṁrakṣyaṁ raktaṁ jīva iti sthitiḥ //

srutaraktasya sekādyaiḥ śītaiḥ prakupite'nile /

śophaṁ satodaṁ loṣṇena sarpiṣā pariṣecayet //