સુશ્રુતસંહિતા · અધ્યાય 1.13

અથાતો જલૌકાવચારણીયમધ્યાયં વ્યાખ્યાસ્યામઃ ॥

યથોવાચ ભગવાન્ ધન્વન્તરિઃ ॥

નૃપાઢ્યબાલસ્થવિરભીરુદુર્બલનારીસુકુમારાણામનુગ્રહાર્થં પરમસુકુમારોઽયં શોણિતાવસેચનોપાયોઽભિહિતો જલૌકસઃ ॥

તત્ર વાતપિત્તકફદુષ્ટશોણિતં યથાસંખ્યં શૃઙ્ગજલૌકોલાબુભિરવસેચયેત્ ( સ્નિગ્ધશીતરૂક્ષત્વાત્ ) સર્વાણિ સર્વૈર્વા ॥

ભવન્તિ ચાત્ર ।

ઉષ્ણં સમધુરસ્નિગ્ધં ગવાં શૃઙ્ગં પ્રકીર્તિતમ્ ।

તસ્માદ્વાતોપસૃષ્ટે તુ હિતં તદવસેચને ॥

શીતાધિવાસા મધુરા જલૌકા વારિસંભવા ।

તસ્માત્ પિત્તોપસૃષ્ટે તુ હિતા સા ત્વવસેચને ॥

અલાબુ કટુકં રૂક્ષં તીક્ષ્ણં ચ પરિકીર્તિતમ્ ।

તસ્માચ્ચ્લેષ્મોપસૃષ્ટે તુ હિતં તદવસેચને ॥

તત્ર પ્રચ્છિતે તનુબસ્તિપટલાવનદ્ધેન શ્ર્ઙ્ગેણ શોણિતમવસેચયેદાચૂષણાત્ સાન્તર્દીપયાલાબ્વા ॥

જલમાસામાયુરિતિ જલાયુકાઃ જલમાસામોક ઇતિ જલૌકસઃ ॥

તા દ્વાદશ તાસાં સવિષાઃ ષટ્ તાવત્ય એવ નિર્વિષાઃ ॥

તત્ર સવિષાઃ કૃષ્ણા કર્બુરા અલગર્દા ઇન્દ્રાયુધા સામુદ્રિકા ગોચન્દના ચેતિ । તાસુ અઞ્જનચૂર્ણવર્ણા પૃથુશિરાઃ કૃષ્ણા વર્મિમત્સ્યવદાયતા છિન્નોન્નતકુક્ષિઃ કર્બુરા રોમશા મહાપાર્શ્વાકૃષ્ણમુખી અલગર્દા ઇન્દ્રાયુધવદૂર્ધ્વરાજિભિશ્ચિત્રિતા ઇન્દ્રાયુધા ઈષદસિતપીતિકા વિચિત્રપુષ્પાકૃતિચિત્રા સામુદ્રિકાઃ ગોવૃષણવદધોભાગે દ્વિધાભૂતાકૃતિરણુમુખી ગોચન્દનેતિ । તાભિર્દષ્ટે પુરુષે દશે શ્વયથુરતિમાત્રં કણ્ડૂર્મૂર્ચ્છા જ્વરો દાહશ્છર્દિર્મદઃ સદનમિતિ લિઙ્ગાનિ ભવન્તિ । તત્ર મહાગદઃ પાનાલેપનનસ્યકર્માદિષૂપયોજ્યઃ । ઇન્દ્રાયુધાદષ્ટમસાધ્યમ્ । ઇત્યેતાઃ સવિષાઃ સચિકિત્સિતા વ્યાખ્યાતાઃ ॥

અથ નિર્વિષાઃ કપિલા પિઙ્ગલા શઙ્કુમુખી મૂષિકા પુણ્ડરીકમુખી સાવરિકા ચેતિ । તત્ર મનઃશિલારઞ્જિતાભ્યામિવ પાર્શ્વાભ્યાં પૃટ્ષ્હે સ્નિગ્ધમુદ્ગવર્ણા કપિલા યકૃદ્વર્ણા શીઘ્રપાયિની દિર્ઘતીક્ષ્ણમુખી શઙ્કુમુખી મૂષિકાકૃતિવર્ણાનિષ્ટગન્ધા ચ મૂષિકા મુદ્ગવર્ણા પુણ્ડરીકતુલ્યવક્ત્રા પુણ્ડરીકમુખી સ્નિગ્ધા પદ્મપત્રવર્ણાષ્ટાદશાઙ્ગુલપ્રમાણા સાવરિકા સા ચ પશ્વર્થે ઇત્યેતા અવિષા વ્યાખ્યાતાઃ ॥

તાસાં યવનપાણ્ડ્યસહ્યપૌતનાદીનિ ક્ષેત્રાણિ તેષુ મહાશરીરા બલવત્યઃ શીઘ્રપાયિન્યો મહાશના નિર્વિષાશ્ચ વિશેષેણ ભ્વન્તિ । તત્ર સવિષમત્સ્યકીટદર્દુરમૂત્રપુરીષકોથજાતાઃ કલુષેષ્વમ્ભઃસુ ચ સબિષાઃ પદ્મોત્પલનલિનકુમુદસૌગન્ધિકકુવલયપુણ્ડરીકશૈવલકોથજાતા વિમલેષ્વમ્ભઃસુ ચ નિર્વિષાઃ ॥

ભવતિ ચાત્ર ।

ક્ષેત્રેષુ વિચરન્ત્યેતાઃ સલિલાઢ્યસુગન્ધિષુ ।

ન ચ સંકીર્ણચારિણ્યો ન ચ પઙ્કેશયાઃ સુખાઃ ॥

તાસાં ગ્રહણમાર્દ્રચર્મણા અન્યૈર્વા પ્રયોગૈર્ગૃહ્ણીયાત્ ॥

અથૈનાં નવે મહતિ ઘટે સરસ્તડાગોદકપઙ્કમાવાપ્ય નિદધ્યાત્ ભક્ષ્યાર્થે ચાસામુપહરેચ્છૈવલં વલ્લૂરમૌદકાંશ્ચ કન્દાંશ્ચૂર્ણીકૃત્ય શય્યાર્થં તૃણમૌદકાનિ ચ પત્રાણિ ત્ર્યહાત્ત્ર્યહાચ્ચાભ્યોઽન્યજ્જલં ભક્ષ્યં ચ દદ્યાત્ સપ્તરાત્રાત્ સપ્તરાત્રાચ્ચ ઘટમન્યં સંક્રામયેત્ ॥

ભવતિ ચાત્ર ।

સ્થૂલમધ્યાઃ પરિક્લિષ્ટાઃ પૃથ્વ્યો મન્દવિચેષ્ટિતાઃ ।

અગ્રાહિણ્યોઽલ્પપાયિન્યઃ સવિષાશ્ચ ન પૂજિતાઃ ॥

અથ જલૌકોવસેકસાધ્યવ્યાધિતમુપવેશ્ય સંવેશ્ય વા વિરૂક્ષ્ય ચાસ્ય તમવકાશં મૃદ્ગોમયચૂર્ણૈર્યદ્યરુજઃ સ્યાત્ । ગૃહીતાશ્ચ તાઃ સર્ષપરજનીકલ્કોદકપ્રદિગ્ધગાત્રીઃ સલિલસરકમધ્યે મુહૂર્તસ્થિતા વિગતક્લમા જ્ઞાત્વા તાભી રોગં ગ્રાહયેત્ । શ્લક્ષ્ણશુક્લાર્દ્રપિચુપ્રોતાવચ્છન્નાં કૃત્વા મુખમપાવૃણુયાત્ અગૃહ્ણન્ત્યૈ ક્ષીરબિન્દું શોણિતબિન્દું વા દદ્યાચ્છસ્ત્રપદાનિ વા કુર્વીત યદ્યેવમપિ ન ગૃહ્ણીયાત્તદાન્યાં ગ્રાહયેત્ ॥

યદા ચ નિવિશતેઽશ્વખુરવદાનનં કૃત્વોન્નમ્ય ચ સ્કન્ધં તદા જાનીયાદ્ગૃહ્ણાતીતિ ચાર્દ્રવસ્ત્રાવચ્છન્નાં ધારયેત્ સેચયેચ્ચ ॥

દંશે તોદકણ્ડુપ્રાદુર્ભાવૈર્જાનીયાચ્છુદ્ધમિયમાદત્ત ઇતિ શુદ્ધમાદદાનામપનયેત્ અથ શોણિતગન્ધેન ન મુઞ્ચેન્મુખમસ્યાઃ સૈન્ધવચૂર્ણેનાવકિરેત્ ॥

અથ પતિઅતાં તણ્ડુલકણ્ડનપ્રદિગ્ધગાત્રીં તૈલલવણાભ્યક્તમુખીં વામહસ્તાઙ્ગુષ્ઠાઙ્ગુલીભ્યાં ગૃહીતપુચ્છાં દક્ષિણહસ્તાઙ્ગુષ્ઠાઙ્ગુલિભ્યાં શનૈઃ શનૈરનુલોમમનુમાર્જયેદામુખાત્ વામયેત્ તાવદ્યાવત્ સમ્યગ્વાન્તલિઙ્ગાનીતિ । સમ્યગ્વાન્તા સલિલસરકન્યસ્તા ભોક્તુકામા સતી ચરેત્ । યા સીદતી ન ચેષ્ટતે સા દુર્વાન્તા તાં પુનઃ સમ્યગ્વામયેત્ । દુર્વાન્તાયા વ્યાધિરસાધ્ય ઇન્દ્રમદો (આ.રક્તમદો) નામ ભવતિ । અથ સુવાન્તાં પૂર્વવત્ સન્નિદધ્યાત્ ॥

શોણિતસ્ય ચ યોગાયોગાનવેક્ષ્ય શતધૌતઘૃતાભ્યઙ્ગસ્તત્પિચુધારણં વા જલૌકોવ્રણાન્ મધુનાવઘટ્ટયેત્ શિતાભિરદ્ભિશ્ચ પરિષેચયેદ્બધ્નીત વા કષાયમધુરસ્નિગ્ધશીતૈશ્ચ પ્રદેહૈઃ પ્રદિહ્યાદિત્ ॥

ભવતિ ચાત્ર ।

ક્ષેત્રાણિ ગ્રહણં જાતીઃ પોષણં સાવચારણમ્ ।

જલૌકસાં ચ યો વેત્તિ તત્સાધ્યાન્ સ જયેદ્ગદાન્ ॥