Sushruta Samhita · Chapter 1.11
athātaḥ kṣārapākavidhimadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ //
yathovāca bhagavān dhanvantariḥ //
śastrānuśastrebhyaḥ kṣāraḥ pradhānatamaḥ chedyabhedyalekhyakaraṇāttridoṣaghnavādviśeṣakriyāvacāraṇācca //
tatra kṣaraṇāt kṣaṇanādvā kṣāraḥ //
nānauṣadhisamavāyāttridoṣaghnaḥ śuklatvāt saumyaḥ tasya saumyasyāpi sato dahanapacanadāraṇādiśaktiraviruddhā sa khalvāgneyauṣadhiguṇabhūyiṣṭhatvāt kaṭuka uṣṇastīkṣṇaḥ pa(ā.pā)cano vilayanaḥ śodhano ropaṇaḥ śoṣaṇaḥ stambhano lekhanaḥ kṛmyāmakaphakuṣṭhaviṣamedasāmupahantā puṃstvasya cātisevitaḥ //
sa dvividhaḥ pratisāraṇīyaḥ pānīyaśca //
tatra pratisāraṇīyaḥ kuṣṭhakiṭibhadadrumaṇḍalakilāsabhagandarārbudārśoduṣṭavraṇanāḍīcarmakīlatilakālakanyacchavyaṅgamaśakabāhyavidradhikṛmiviṣādiṣūpadiśyate saptasu ca mukharogeṣūpajihvādhijihvopakuśadantavaidarbheṣu tisṛṣu ca rohiṇīṣu eteṣvevānuśastrapraṇidhānamuktam //
pānīyastu garagulmodarāgnisaṅgājīrṇārocakānāhaśarkarāśmaryābhyantaravidradhikṛmiviṣārśaḥsūpayujyate //
ahitastu raktapitta(ā.tti)jvaritapittaprakṛtibālavṛddhadurbalabhramamadamūrcchātimiraparītebhyo'nyebhyaścaivaṃvidhebhyaḥ //
taṃ cetarakṣāravaddagdhvā parisrāvayet tasya vistaro'nyatra //
athetarastrividho mṛdurmadhyastīkṣṇaśca / taṃ cikīrṣuḥ śaradi girisānujaṃ śucirupoṣya praśaste'hani praśastadeśajātamanupahataṃ madhyamavayasaṃ mahāntamasitamuṣkakamadhivāsyāparedyuḥ pāṭayitvā svaṇḍaśaḥ prakalpyāvapāṭya nirvāte deśe nicitiṃ kṛtvā sudhāśarkarāśca prakṣipya nilanālairādīpayet / athopaśānte'gnau tadbhasma pṛthaggṛhṇīyādbhasmaśarkarāśca / athānenaiva vidhānena kuṭajapalāśāśvakarṇapāribhadrakabibhītakāragvadhatilvakārkasnuhyapāmārgapāṭalānaktamālavṛṣakadalīcitrakapūtīkendravṛkṣāsphotāśvamārakasaptacchadāgnimanthaguñjāścatasraśca kośātakīḥ samūlaphalapatraśākhā dahet / tataḥ kṣāradroṇamudakadroṇaiḥ ṣaḍbhirāloḍya mūtrairvā yathoktairekaviṃśatikṛtvaḥ parisrāvya mahati kaṭāhe śanairdarvyāvaghaṭṭayan vipacet / sa yadā bhavatyaccho raktastīkṣṇaḥ picchilaśca tamādāya mahati vastre parisrāvyetaraṃ vibhajya punaragnāvidhiśrayet / tata eva cakṣārodakāt kuḍavamadhyardhaṃ vāpanayet / tataḥ kaṭaśarkarābhasmaśarkarākṣīrapākaśaṅkhanābhīragnivarṇāḥ kṛtvāyase pātre tasminneva kṣārodake niṣicya piṣṭvā tenaiva dvidroṇe'ṣṭapalasaṃmitaṃ śaṅkhānābhyādīnāṃ pramāṇaṃ prativāpya satatamaprmattaścainamavaghaṭṭayan vipacet / sa yathā nātisāndro nātidravaśca bhavati tathā prayateta / athainamāgatapākamavatāryānuguptamāyase kumbhe saṃvṛtamukhe nidadhyādeṣa madhyamaḥ //
eṣa evāpratīvāpaḥ pakvaḥ saṃvyūhimo sṛduḥ //
pratīvāpe yathālābhaṃ dantīdravantīcitrakalāṅgalakīpūtikapravālatālapatrīviḍasuvarcikākanakakṣīrīhiṅguvacātiviṣāḥ samāḥ ślakṣṇacūrṇāḥ śuktipramāṇāḥ pratīvāpaḥ / sa eva sapratīvāpaḥ pakvaḥ pākyastīkṣṇaḥ //
teṣāṃ yathāvyādhibalamupayogaḥ //
kṣīṇabale tu kṣārodakamāvapedbalakaraṇārtham //
bhavataścātra /
naivātitīkṣṇo na mṛduḥ śuklaḥ ślakṣṇo'tha picchilaḥ /
aviṣyandī śivaḥ śīghraḥ kṣāro hyaṣṭaguṇaḥ smṛtaḥ //
atimārdavaśvaityauṣṇyataikṣṇyapaicchilyasarpitāḥ /
sāndratāpakvatā hīnadravyatā doṣa ucyate //
tatra kṣārasādhyavyādhivyādhitamupaveśya nivātātape deśe'saṃbādhe'gropaharaṇīyoktena vidhānenopasaṃbhṛtasaṃbhāraṃ tato'sya tamavakāśaṃ nirīkṣyāvaghṛṣyāvalikhya pracchayitvā śalākayā kṣāraṃ pratisārayet dattvā vākśatamātramupekṣeta //
tasminnipatite vyādhau kṛṣṇatā dagdhalakṣaṇam /
tatrāmlavargaḥ śamanaḥ sarpirmadhukasaṃyutaḥ //
atha cet sthiramūlatvāt kṣāradagdhaṃ ca śīryate /
idamālepanaṃ tatra samagramavacārayet //
amlakāñjikabījāni tilān madhukameva ca /
prapeṣya samabhāgāni tenainamanulepayet //
tilakalkaḥ samadhuko ghṛtākto vraṇaropaṇaḥ /
rasenāmlena tīkṣṇena vīryoṣṇena ca yojitaḥ //
āgneyenāgninā tulyaḥ kathaṃ kṣāraḥ praśāmyati /
evaṃ cenmanyase vatsa procyamānaṃ nibodha me //
kaṭukastatra bhūyiṣṭho lavaṇo'nurasastathā /
amlena saha saṃyuktaḥ satīkṣṇalavaṇo rasaḥ //
mādhuyaṃ bhajate'tyarthaṃ tīkṣṇabhāvaṃ vimuñcati /
mādhuryācchamamāpnoti vahniradbhirivāplutaḥ //
tatra samyagdagdhe vikāropaśamo lāghavamanāsrāvaśca // hīnadagdhe todakaṇḍujāḍyāni vyādhivṛddhiśca // atidagdhe dāhapākarāgasrāvāṅgamardaklamapipāsāmūrcchāḥ syurmaraṇaṃ vā //
kṣāradagdhavraṇaṃ tu yathādoṣaṃ yathādoṣaṃ yathāvyādhi copakramet //
atha naite kṣārakṛtyāḥ tadyathā durbalabālasthavirabhīrusarvāṅgaśūnodariraktapittigarbhiṇyṛtumatīpravṛddhajvaripramehirūkṣakṣatakṣīṇatṛṣṇāmūrcchopadrutaklībāpavṛttodvṛttaphalayonayaḥ //
tathā marmasirāsnāyusandhitaruṇāsthisevanīdhamanīgalanābhinakhāntaḥśephaḥsrotaḥsvalpamāṃseṣu ca pradeśeṣvakṣṇośca na dadyādanyatra vartmarogāt //
tatra kṣārasādhyeṣvapi vyādhiṣu śūnagātramasthiśūlinamannadveṣiṇaṃ hṛdayasandhipīḍopadrutaṃ ca kṣāro na sādhayati //
bhavati cātra /
viṣāgniśastrāśanimṛtyukalpaḥ kṣāro bhavatyalpamatiprayuktaḥ /
sa dhīmatā samyaganuprayukto rogānnihanyādacireṇa ghorān //
Original text: Suśrutasaṃhitā · Edition: ed. Yādavaśarman Trivikrama Ācārya (Nirnaya Sagar Press); e-text by SARIT · SARIT: Search and Retrieval of Indic Texts · SARIT (e-text) via Internet Archive · CC BY-SA 3.0