Language

ENहिગુ
Scripture Library

Sushruta Samhita · Chapter 1.11

1.11.1

athātaḥ kṣārapākavidhimadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ //

1.11.2

yathovāca bhagavān dhanvantariḥ //

1.11.3

śastrānuśastrebhyaḥ kṣāraḥ pradhānatamaḥ chedyabhedyalekhyakaraṇāttridoṣaghnavādviśeṣakriyāvacāraṇācca //

1.11.4

tatra kṣaraṇāt kṣaṇanādvā kṣāraḥ //

1.11.5

nānauṣadhisamavāyāttridoṣaghnaḥ śuklatvāt saumyaḥ tasya saumyasyāpi sato dahanapacanadāraṇādiśaktiraviruddhā sa khalvāgneyauṣadhiguṇabhūyiṣṭhatvāt kaṭuka uṣṇastīkṣṇaḥ pa(ā.pā)cano vilayanaḥ śodhano ropaṇaḥ śoṣaṇaḥ stambhano lekhanaḥ kṛmyāmakaphakuṣṭhaviṣamedasāmupahantā puṃstvasya cātisevitaḥ //

1.11.6

sa dvividhaḥ pratisāraṇīyaḥ pānīyaśca //

1.11.7

tatra pratisāraṇīyaḥ kuṣṭhakiṭibhadadrumaṇḍalakilāsabhagandarārbudārśoduṣṭavraṇanāḍīcarmakīlatilakālakanyacchavyaṅgamaśakabāhyavidradhikṛmiviṣādiṣūpadiśyate saptasu ca mukharogeṣūpajihvādhijihvopakuśadantavaidarbheṣu tisṛṣu ca rohiṇīṣu eteṣvevānuśastrapraṇidhānamuktam //

1.11.8

pānīyastu garagulmodarāgnisaṅgājīrṇārocakānāhaśarkarāśmaryābhyantaravidradhikṛmiviṣārśaḥsūpayujyate //

1.11.9

ahitastu raktapitta(ā.tti)jvaritapittaprakṛtibālavṛddhadurbalabhramamadamūrcchātimiraparītebhyo'nyebhyaścaivaṃvidhebhyaḥ //

1.11.10

taṃ cetarakṣāravaddagdhvā parisrāvayet tasya vistaro'nyatra //

1.11.11

athetarastrividho mṛdurmadhyastīkṣṇaśca / taṃ cikīrṣuḥ śaradi girisānujaṃ śucirupoṣya praśaste'hani praśastadeśajātamanupahataṃ madhyamavayasaṃ mahāntamasitamuṣkakamadhivāsyāparedyuḥ pāṭayitvā svaṇḍaśaḥ prakalpyāvapāṭya nirvāte deśe nicitiṃ kṛtvā sudhāśarkarāśca prakṣipya nilanālairādīpayet / athopaśānte'gnau tadbhasma pṛthaggṛhṇīyādbhasmaśarkarāśca / athānenaiva vidhānena kuṭajapalāśāśvakarṇapāribhadrakabibhītakāragvadhatilvakārkasnuhyapāmārgapāṭalānaktamālavṛṣakadalīcitrakapūtīkendravṛkṣāsphotāśvamārakasaptacchadāgnimanthaguñjāścatasraśca kośātakīḥ samūlaphalapatraśākhā dahet / tataḥ kṣāradroṇamudakadroṇaiḥ ṣaḍbhirāloḍya mūtrairvā yathoktairekaviṃśatikṛtvaḥ parisrāvya mahati kaṭāhe śanairdarvyāvaghaṭṭayan vipacet / sa yadā bhavatyaccho raktastīkṣṇaḥ picchilaśca tamādāya mahati vastre parisrāvyetaraṃ vibhajya punaragnāvidhiśrayet / tata eva cakṣārodakāt kuḍavamadhyardhaṃ vāpanayet / tataḥ kaṭaśarkarābhasmaśarkarākṣīrapākaśaṅkhanābhīragnivarṇāḥ kṛtvāyase pātre tasminneva kṣārodake niṣicya piṣṭvā tenaiva dvidroṇe'ṣṭapalasaṃmitaṃ śaṅkhānābhyādīnāṃ pramāṇaṃ prativāpya satatamaprmattaścainamavaghaṭṭayan vipacet / sa yathā nātisāndro nātidravaśca bhavati tathā prayateta / athainamāgatapākamavatāryānuguptamāyase kumbhe saṃvṛtamukhe nidadhyādeṣa madhyamaḥ //

1.11.12

eṣa evāpratīvāpaḥ pakvaḥ saṃvyūhimo sṛduḥ //

1.11.13

pratīvāpe yathālābhaṃ dantīdravantīcitrakalāṅgalakīpūtikapravālatālapatrīviḍasuvarcikākanakakṣīrīhiṅguvacātiviṣāḥ samāḥ ślakṣṇacūrṇāḥ śuktipramāṇāḥ pratīvāpaḥ / sa eva sapratīvāpaḥ pakvaḥ pākyastīkṣṇaḥ //

1.11.14

teṣāṃ yathāvyādhibalamupayogaḥ //

1.11.15

kṣīṇabale tu kṣārodakamāvapedbalakaraṇārtham //

1.11.16

bhavataścātra /

1.11.16

naivātitīkṣṇo na mṛduḥ śuklaḥ ślakṣṇo'tha picchilaḥ /

1.11.16

aviṣyandī śivaḥ śīghraḥ kṣāro hyaṣṭaguṇaḥ smṛtaḥ //

1.11.17

atimārdavaśvaityauṣṇyataikṣṇyapaicchilyasarpitāḥ /

1.11.17

sāndratāpakvatā hīnadravyatā doṣa ucyate //

1.11.18

tatra kṣārasādhyavyādhivyādhitamupaveśya nivātātape deśe'saṃbādhe'gropaharaṇīyoktena vidhānenopasaṃbhṛtasaṃbhāraṃ tato'sya tamavakāśaṃ nirīkṣyāvaghṛṣyāvalikhya pracchayitvā śalākayā kṣāraṃ pratisārayet dattvā vākśatamātramupekṣeta //

1.11.19

tasminnipatite vyādhau kṛṣṇatā dagdhalakṣaṇam /

1.11.19

tatrāmlavargaḥ śamanaḥ sarpirmadhukasaṃyutaḥ //

1.11.20

atha cet sthiramūlatvāt kṣāradagdhaṃ ca śīryate /

1.11.20

idamālepanaṃ tatra samagramavacārayet //

1.11.21

amlakāñjikabījāni tilān madhukameva ca /

1.11.21

prapeṣya samabhāgāni tenainamanulepayet //

1.11.22

tilakalkaḥ samadhuko ghṛtākto vraṇaropaṇaḥ /

1.11.22

rasenāmlena tīkṣṇena vīryoṣṇena ca yojitaḥ //

1.11.23

āgneyenāgninā tulyaḥ kathaṃ kṣāraḥ praśāmyati /

1.11.23

evaṃ cenmanyase vatsa procyamānaṃ nibodha me //

1.11.24

kaṭukastatra bhūyiṣṭho lavaṇo'nurasastathā /

1.11.24

amlena saha saṃyuktaḥ satīkṣṇalavaṇo rasaḥ //

1.11.25

mādhuyaṃ bhajate'tyarthaṃ tīkṣṇabhāvaṃ vimuñcati /

1.11.25

mādhuryācchamamāpnoti vahniradbhirivāplutaḥ //

1.11.26

tatra samyagdagdhe vikāropaśamo lāghavamanāsrāvaśca // hīnadagdhe todakaṇḍujāḍyāni vyādhivṛddhiśca // atidagdhe dāhapākarāgasrāvāṅgamardaklamapipāsāmūrcchāḥ syurmaraṇaṃ vā //

1.11.27

kṣāradagdhavraṇaṃ tu yathādoṣaṃ yathādoṣaṃ yathāvyādhi copakramet //

1.11.28

atha naite kṣārakṛtyāḥ tadyathā durbalabālasthavirabhīrusarvāṅgaśūnodariraktapittigarbhiṇyṛtumatīpravṛddhajvaripramehirūkṣakṣatakṣīṇatṛṣṇāmūrcchopadrutaklībāpavṛttodvṛttaphalayonayaḥ //

1.11.29

tathā marmasirāsnāyusandhitaruṇāsthisevanīdhamanīgalanābhinakhāntaḥśephaḥsrotaḥsvalpamāṃseṣu ca pradeśeṣvakṣṇośca na dadyādanyatra vartmarogāt //

1.11.30

tatra kṣārasādhyeṣvapi vyādhiṣu śūnagātramasthiśūlinamannadveṣiṇaṃ hṛdayasandhipīḍopadrutaṃ ca kṣāro na sādhayati //

1.11.31

bhavati cātra /

1.11.31

viṣāgniśastrāśanimṛtyukalpaḥ kṣāro bhavatyalpamatiprayuktaḥ /

1.11.31

sa dhīmatā samyaganuprayukto rogānnihanyādacireṇa ghorān //

Original text: Suśrutasaṃhitā · Edition: ed. Yādavaśarman Trivikrama Ācārya (Nirnaya Sagar Press); e-text by SARIT · SARIT: Search and Retrieval of Indic Texts · SARIT (e-text) via Internet Archive · CC BY-SA 3.0

Esc