સુશ્રુતસંહિતા · અધ્યાય 1.12

અથાતોઽગ્નિકર્મવિધિમધ્યાયં વ્યાખ્યાસ્યામઃ ॥

યથોવાચ ભગવાન્ ધન્વન્તરિઃ ॥

ક્ષારાદગ્નિર્ગરીયાન્ ક્રિયાસુ વ્યાખ્યાતઃ તદ્દગ્ધાનાં રોગાણામપુનર્ભાવાદ્ભેષજશસ્ત્રક્ષારૈરસાધ્યાનાં સત્સાધ્યત્વાચ્ચ ॥

અથેમાનિ દહનોપકરણાનિ તદ્યથા પિપ્પલ્યજાશકૃદ્ગોદન્તશરશલાકાજામ્બવૌષ્ઠેતરલૌહાઃ ક્ષૌદ્રગુડસ્નેહાશ્ચ । તત્ર પિપ્પલ્યજાશકૃદ્ગોદન્તશરશલાકાસ્ત્વગ્ગતાનાં જામ્બવૌષ્ઠેતરલૌહા માંસગતાનાં ક્ષૌદ્રગુડસ્નેહાઃ સિરાસ્નાયુસન્ધ્યસ્થિગતાનામ્ ॥

તત્રાગ્નિકર્મ સર્વર્તુષુ કુર્યાદન્યત્ર શરદ્ગ્રીષ્માભ્યાં તત્રાપ્યાત્યયિકેઽગ્નિકર્મસાધ્યે વ્યાધૌ તત્પ્રત્યનીકં વિધિં કૃત્વા ॥

સર્વવ્યાધિષ્વૃતુષુ ચ પિચ્છિલમન્નં ભુક્તવતઃ ( કર્મ કુર્વીત) અશ્મરીભગન્દરાર્શોમુખરોગેષ્વભુક્તવતઃ ॥

તત્ર દ્વિવિધમગ્નિકર્માહુરેકે ત્વગ્દગ્ધં માંસદગ્ધં ચ ઇહ તુ સિરાસ્નાયુસન્ધ્યસ્થિષ્વપિ વ પ્રતિષિદ્ધોઽગ્નિઃ ॥

તત્ર શબ્દપ્રાદુર્ભાવો દુર્ગન્ધતા ત્વક્સંકોચશ્ચ ત્વગ્દગ્ધે કપોતવર્ણતાલ્પશ્વયથુવેદના શુષ્કસંકુચિતવ્રણતા ચ માંસદગ્ધે કૃષ્ણોન્નતવ્રણતા સ્રાવસન્નિરોધશ્ચ સિરાસ્નાયુદગ્ધે રૂક્ષારુણતા કર્કશસ્થિરવ્રણતા ચ સન્ધ્યસ્થિદગ્ધે ॥

તત્ર શિરોરોગાધિમન્થયોર્ભ્રૂલલાટશઙ્ખપ્રદેશેષુ દહેત્ વર્ત્મરોગેષ્વાર્દ્રાલક્તકપ્રતિચ્છન્નાં દૃષ્ટિં કૃવા વર્ત્મરોમકૂપાન્ ( દહેત્ ) ॥

ત્વઙ્નાંસસિરાસ્નાયુસન્ધ્યસ્થિસ્થિતેઽત્યુગ્રરુજિ વાયાવુચ્છ્રિતકઠિનસુપ્રમાંસે વ્રણે ગ્રન્થ્યર્શોઽર્બુદભગન્દરાપચીશ્લીપદચર્મકીલતિલકાલકાન્ત્રવૃદ્ધિસન્ધિસિરાચ્છેદનાદિષુ નાડીશોણિતાતિપ્રવૃત્તિષુ ચાગ્નિકર્મ કુર્યાત્ ॥

તત્ર વલય-બિન્દુ-વિલેખા-પ્રતિસારણાનીતિ દહનવિશેષાઃ ॥

ભવતિ ચાત્ર ।

રોગસ્ય સંસ્થાનમવેક્ષ્ય સમ્યઙ્ગરસ્ય મર્માણિ બલાબલં ચ ।

વ્યાધિં તથર્તું ચ સમીક્ષ્ય સમ્યક્ તતો વ્યવસ્યેદ્ભિષગગ્નિકર્મ ॥

તત્ર સમ્યગ્દગ્ધે મધુસર્પિર્ભ્યામભ્યઙ્ગઃ ॥

અથેમાનગ્નિના પરિહરેત્ પિત્તપ્રકૃતિમન્તઃશોણિતં ભિન્નકોષ્ઠમનુદ્ધૃતશલ્યં દુર્બલં બાલં વૃદ્ધં ભીરુમનેકવ્રણપીડિતમસ્વેદ્યાંશ્ચેતિ ॥

અત ઊર્ધ્વમિતરથાદગ્ધલક્ષણં વક્ષ્યામઃ । તત્ર સ્નિગ્ધં રૂક્ષં વઆશ્રિત્ય દ્રવ્યમગ્નિર્દહતિ અગ્નિસંતપ્તો હિ સ્નેહઃ સૂક્ષ્મસિરાનુસારિત્વાત્ત્વગાદીનનુપ્રવિશ્યાશુ દહતિ તસ્માત્ સ્નેહદગ્ધેઽધિકા રુજો ભવન્તિ ॥

તત્ર પ્લુષ્ટં દુર્દગ્ધં સમ્યગ્દગ્ધમતિદગ્ધં ચેતિ ચતુર્વિધમગ્નિદગ્ધમ્ । તત્ર યદ્વિવર્ણં પ્લુષ્યતેઽતિમાત્રં તત્ પ્લુષ્ટં યત્રોત્તિષ્ઠન્તિ સ્ફોટાસ્તીવ્રાશ્ચોષદાહરાગપાકવેદનાશ્ચિરાચ્ચોપશામ્યન્તિ તદ્દ્રુદગ્ધં સમ્યગ્દ્ગ્ધમનવગાઢં તાલફલવર્ણં સુસંસ્થિતં પૂર્વલક્ષણયુક્તં ચ અતિદગ્ધે માંસાવલમ્બનં ગાત્રવિશ્લેષઃ સિરાસ્નાયુસન્ધ્યસ્થિવ્યાપાદનમતિમાત્રં જ્વરદાહપિપાસામૂર્ચ્છાશ્ચોપદ્રવા ભવન્તિ વ્રણશ્ચાસ્ય ચિરેણ રોહતિ રૂઢશ્ચ વિવર્ણો ભવતિ । તદેતચ્ચતુર્વિધમગ્નિદગ્ધલક્ષણમાત્મકર્મપ્રસાધકં(આ.નં)ભવતિ ॥

ભવતિ ચાત્ર ।

અગ્નિના કોપિતં રક્તં ભૃશં જન્તોઃ પ્રકુપ્યતિ ।

તતસ્તેનૈવ વેગેન પિત્તમસ્યાભ્યુદીર્યતે ॥

તુલ્યવીર્યે ઉભે હ્યેતે રસતો દ્રવ્યતસ્તથા ।

તેનાસ્ય વેદનાસ્તીવ્રાઃ પ્રકૃત્યા ચ વિદહ્યતે ।

સ્ફોટાઃ શીઘ્રં પ્રજાયન્તે જ્વરસ્તૃષ્ણા ચ વર્ધતે ॥

દગ્ધસ્યોપશમાર્થાય ચિકિત્સા સંપ્રવક્ષ્યતે ॥

પ્લુષ્ટસ્યાગ્નિપ્રતપનં કાર્યમુષ્ણં તથૌષધમ્ ।

શરીરે સ્વિન્નભૂયિષ્ઠે સ્વિન્નં ભવતિ શોણિતમ્ ॥

પ્રકૃત્યા હ્યુદકં શીતં સ્કન્દયત્યતિશોણિતમ્ ।

તસ્માત્ સુખયતિ હ્યુષ્ણં નતુ શીતં કથંચન ॥

શીતામુષ્ણાં ચ દુર્દગ્ધે ક્રિયાં કુર્યાદ્ભિષક્ પુનઃ ।

ઘૃતાલેપનસેકાંસ્તુ શીતાનેવાસ્ય કારયેત્ ॥

સમ્યગ્દગ્ધે તુગાક્ષીરીપ્લક્ષચન્દનગૈરિકૈઃ ।

સામૃતૈઃ સર્પિષા સ્નિગ્ધૈરાલેપં કારયેદ્ભિષક્ ॥

ગ્રામ્યાનૂપૌદકૈશ્ચૈનં પિષ્ટૈર્માંસૈઃ પ્રલેપયેત્ ।

પિત્તવિદ્રધિવચ્ચૈનં સન્તતોષ્માણમાચરેત્ ॥

અતિદગ્ધે વિશીર્ણાનિ માંસાન્યુદ્ધૃત્ય શીતલામ્ ।

ક્રિયાં કુર્યાદ્ભિષક્ પશ્ચાચ્છાલિતણ્ડુલકણ્ડનૈઃ ॥

તિન્દુકીત્વક્કપાલૈર્વા ઘૃતમિશ્રૈઃ પ્રલેપયેત્ ।

વ્રણં ગુડૂચીપત્રૈર્વા છાદયેદથવૌદકૈઃ ॥

ક્રિયાં ચ નિખિલાં કુર્યાદ્ભિષક્ પિત્તવિસર્પવત્ ।

મધૂચ્છિષ્ટં સમધુકં રોધ્રં સર્જરસં તથા ॥

મઞ્જિષ્ઠાં ચદનં મૂર્વાં પિષ્ટ્વા સર્પિર્વિપાચયેત્ ।

સર્વેષામગ્નિદગ્ધાનામેતદ્રોપણમુત્તમમ્ ॥

સ્નેહદગ્ધે ક્રિયાં રૂક્ષાં વિશેષેણાવચારયેત્ ।

અત ઊર્ધ્વં પ્રવક્ષ્યામિ ધૂમોપહતલક્ષણમ્ ॥

શ્વસિતિ ક્ષૌતિ ચાત્યર્થમત્યાધમતિ કાસતે ।

ચક્ષુષોઃ પરિદાહશ્ચ રાગશ્ચૈવોપજાયતે ॥

સધૂમકં નિશ્વસિતિ ઘ્રેયમન્યન્ન વેત્તિ ચ ।

તથૈવ ચ રસાન્ સર્વાન્ શ્રુતિશ્ચાસ્યોપહન્યતે ॥

તૃષ્ણાદાહજ્વરયુતઃ સીદત્યથ ચ મૂર્ચ્છતિ ।

ધૂમોપહત ઇત્યેવં શૃણુ તસ્ય ચિકિત્સિતમ્ ॥

સર્પિરિક્ષુરસં દ્રાક્ષાં પયો વા શર્કરામ્બુ વા ।

મધુરામ્લૌ રસૌ વાપિ વમનાય પ્રદાપયેત્ ॥

વમતઃ કોષ્ઠશુદ્ધિઃ સ્યાદ્ધૂમગન્ધશ્ચ નશ્યતિ ।

વિધિનાનેન શામ્યન્તિ સદનક્ષવથુજ્વરાઃ ॥

દાહમૂર્ચ્છાતૃડાધ્માનશ્વાસકાસાશ્ચ દારુણાઃ ।

મધુરૈર્લવણામ્લૈશ્ચ કટુકૈઃ કવલગ્રહૈઃ ॥

સમ્યગ્ગૃહ્ણાતીન્દ્રિયાર્થાન્ મનશ્ચાસ્ય પ્રસીદતિ ।

શિરોવિરેચનં ચાસ્મૈ દદ્યાદ્યોગેન શાસ્ત્રવિત્ ॥

દૃષ્ટિર્વિશુધ્યતે ચાસ્ય શિરોગ્રીવં ચ દેહિનઃ ।

અવિદાહિ લઘુ સ્નિગ્ધમાહારં ચાસ્ય કલ્પયેત્ ॥

ઉષ્ણવાતાતપૈર્દગ્ધે શીતઃ કાર્યો વિધિઃ સદા ।

શીતવર્ષાનિલૈર્દગ્ધે સ્નિગ્ધમુષ્ણં ચ શસ્યતે ॥

તથાતિતેજસા દગ્ધે સિદ્ધિર્નાસ્તિ કથંચન્ ।

ઇન્દ્રવજ્રાગ્નિદઘેઽપિ જીવતિ પ્રતિકારયેત્ ॥