Surya Siddhanta · Chapter 2
adṛśyarūpāH kālasya mūrtayo bhagaṇāśritāH/
śīghramandoccapātākhyā grahāṇāṃ gatihetavaH//
tadvātaraśmibhir *baddhās tais savyetarapāṇibhiH/ (C naddhās)
prāk paścād apakṛṣyante yathāsannaṃ svadiṅmukham//
pravahākhyo marut tāṃs tu svoccābhimukham īrayet/
pūrvāparākṛṣṭās te *gatiṃ yānti pṛthagvidhāH//(C gatīr, pṛthagvidhām)
grahāt prāgbhagaṇārdhasthaH prāṅmukhaṃ karṣati graham/
uccasaṃjño +aparārdhasthas tadvat paścānmukhaṃ graham//
svoccāpakṛṣṭā *bhagaṇaiH prāṅmukhaṃ yānti yad grahāH/ (C bhagaṇāt)
tat teṣu dhanam ity uktam ṛṇaṃ paścānmukheṣu *ca// (tu)
*dakṣiṇottarato +apy evaṃ pāto *rāhuH svaraṃhasā/(C dakṣiṇottarayor, rāhuś ca raṃhasā)
vikṣipaty eṣa vikṣepaṃ candrādīnām apakramāt//
uttarābhimukhaṃ pāto vikṣipaty aparārdhagaH/
grahaṃ prāgbhagaṇārdhastho yāmyāyām apakarṣati//
budhabhārgavayoH śīghrāt tadvat pāto *yadā sthitaH/ (C yathāsthitaH)
tacchīghrākarṣaṇāt tau tu vikṣipyete yathoktavat//
mahatvān maṇḍalasyārkaH svalpam evāpakṛṣyate/
maṇḍalālpatayā candras tato bahv apakṛṣyate/
bhaumādayo +alpamūrtitvāc chīghramandoccasañjñakaiH/ (C saṃjñitaiH)
daivatair apakṛṣyante sudūram ativegitāH//
ato dhanarṇaṃ sumahat teṣāṃ gativaśād bhavet/
ākṛṣyamāṇās tair evaṃ vyomni yānty anilāhatāH//
*vakrātivakrā vikalā mandā mandatarā samā/ (C vakrānuvakrā)
tathā śīghratarā śīghrā grahāṇām aṣṭadhā gatiH//
tatrātiśīghrā śīghrākhyā mandā mandatarā samā/
ṛjvīti pañcadhā jñeyā *yā vakrā sātivakragā//(C +anyā vakrādikā matā)
tattadgativaśān nityaṃ yathā dṛktulyatāṃ grahāH/
prayānti tat pravakṣyāmi sphuṭīkaraṇam ādarāt//
rāśiliptāṣṭamo bhāgaH prathamaṃ jyārdham ucyate/
tat tadvibhaktalabdhonamiśritaṃ tad dvitīyakam//
ādyenaivaṃ kramāt piṇḍān bhaktvā *labdhonasaṃyutāH/(C labdhonitair yutaiH)
*khaṇḍakāH syuś caturviṃśajyārdhapiṇḍāH kramād amī//(C khaṇḍakais)
tattvāśvino +aṅkābdhikṛtā rūpabhūmidharartavaH/(224, 449, 691)
khāṅkāṣṭau pañcaśūnyeśā bāṇarūpaguṇendavaH//(890, 1105, 1315)
śūnyalocanapañcaikāś chidrarūpamunīndavaH/(1520, 1719)
viyaccandrātidhṛtayo guṇarandhrāmbarāśvinaH//(1910, 2093)
muniṣaḍyamanetrāṇi candrāgnikṛtadasrakāH/(2267, 2431)
pañcāṣṭaviṣayākṣīṇi kuñjarāśvinagāśvinaH//(2585, 2728)
randhrapañcāṣṭakayamā vasvadryaṅkayamās tathā/(2859, 2978)
kṛtāṣṭaśūnyajvalanā nagādriśaśivahnayaH//(3084, 3179)
ṣaṭpañcalocanaguṇāś candranetrāgnivahnayaH/(3256, 3321)
yamādrivahnijvalanā randhraśūnyārnavāgnayaH//(3372), 3401)
rūpāgnisāgaraguṇā vasvagnikṛtavahnayaH/(3431, 3438)
projjhyotkrameṇa vyāsārdhād utkramajyārdhapiṇḍikāH//
munayo randhrayamalā rasaṣaṭkā munīśvarāH/(7, 29, 66, 117)
dvyaṣṭaikā rūpaṣaḍdasrāH sāgarārthahutāśanāH/(182, 261, 354)
khartuvedā navādryarthā diṅnāgās tryarthakuñjarāH/(460, 710, 853)
nagāmbaraviyaccandrā rūpabhūdharaśaṅkarāH//(1007, 1171)
śarārṇavahutāśaikā bhujaṅgākṣiśarendavaH/(1345, 1528)
navarūpamahīdhraikā gajaikāṅkaniśākarāH//1719, 1918)
guṇāśvirūpanetrāṇi pāvakāgniguṇāśvinaH/(2123, 2333)
vasvarṇavārthayamalās turaṅgartunagāśvinaH//(2548, 2767)
navāṣṭanavanetrāṇi pāvakaikayamāgnayaH/(2989, 3293)
gajāgnisāgaraguṇā utkramajyārdhapiṇḍakāH//(3438)
paramāpakramajyā tu saptarandhraguṇendavaH/(1397)
tadguṇā jyā trijīvāptā taccāpaṃ krāntir ucyate//(C iṣyate)
grahaṃ saṃśodhya mandoccāt tathā śīghrād viśodhya ca/
śeṣaṃ kendrapadaṃ tasmād bhujajyā koṭir eva ca//(C kendraṃ padaṃ)
gatād bhujajyā viṣame gamyāt koṭiH pade bhavet/
*yugme tu gamyād bāhujyā koṭijyā tu gatād bhavet//(C same)
liptās tattvayamair bhaktā *labdhaṃ jyāpiṇḍikaṃ gatām/(C labdhā jyāpiṇḍikā gatāH)
gatagamyāntarābhyastaṃ vibhajet tattvalocanaiH//(225)
tadavāptaphalaṃ yojyaṃ jyāpiṇḍe *gatasaṃjñake/(C gatasaṃjñite)
syāt kramajyāvidhir ayaṃ utkramajyāsv api smṛtaH//
jyāṃ *projjhya śeṣaṃ tattvāśvihataṃ tadvivaroddhṛtam/(C projjhyānyattattvayamair hatvā)(225)
saṃkhyātattvāśvisaṃvarge *saṃyojya dhanur ucyate//(C saṃyojyaṃ) (225)
raver mandaparidhyaṃśā manavaH śītago radāH/ (14, 32)
yugmānte +arthādrayaH *khāgnisurāH sūryā navārṇavāH/(C khāgniH surās)(75, 30, 33, 12, 49)
oje dvyagā vasuyamā radā rudrā gajābdayaH//
kujādīnāṃ *ataH śīghrā yugmānte +arthāgnidasrakāH/(C tataś śaighryā)(235)
guṇāgnicandrāH *khanagā dvirasākṣīṇi go+agnayaH//(C khāgāś ca)(133, 70, 262, 39)
ojānte *dvitriyamalā dviviśve yamaparvatāH/(C dvitrikayamāH)(132, 72)
khartudasrā viyadvedāH śīghrakarmaṇi kīrtitāH//(260,40)
ojayugmāntaraguṇā bhujajyā trijyayoddhṛtā/
*yugme vṛtte dhanarṇaṃ syād ojād ūnādhike sphuṭam// (C yugmavṛtte)
tadguṇe bhujakoṭijye bhagaṇāṃśavibhājite/
tadbhujajyāphaladhanur māndaṃ liptādikaṃ phalam//
*śaighryaṃ koṭiphalaṃ kendre makarādau dhanaṃ smṛtam/(C śaighre)
saṃśodhyaṃ tu *trijīvāyāṃ karkyādau koṭijaṃ phalam//(C trijīvātaH)
tadbāhuphalavargaikyān mūlaṃ karṇaś calābhidhaH/
trijyābhyastaṃ bhujaphalaṃ calakarṇavibhājitam//
labdhasya cāpaṃ liptādiphalaṃ *śaighryam idaṃ smṛtam/ (C śaighram)
etad ādye kujādīnāṃ caturthe caiva karmaṇi//
māndaṃ karmaikam arkendor bhaumādīnām athocyate/
*śaighryaṃ māndaṃ punar māndaṃ śaighryaṃ catvāry anukramāt//(C śaighraṃ)
madhye śīghraphalasyārdhaṃ māndam ardhaphalaṃ tathā/
madhyagrahe *mandaphalaṃ sakalaṃ śaighryam eva ca//(C punar māndaṃ)
ajādikendre sarveṣāṃ *śaighrye mānde ca karmaṇi/(C mānde śaighre)
dhanaṃ grahāṇāṃ liptādi tulādāv rṇam eva ca//
arkabāhuphalābhyastā grahabhuktir vibhājitā/
bhacakrakalikābhis tu liptāH karyā grahe +arkavat//
svamandabhuktisaṃśuddhā madhyabhuktir niśāpateH/
dorjyāntarādikaṃ kṛtvā bhuktāv ṛṇadhanaṃ bhavet//
grahabhukteH phalaṃ kāryaṃ grahavan mandakarmaṇi/
dorjyāntaraguṇā bhuktis tattvanetroddhṛtā punaH// (225)
svamandaparidhikṣuṇṇā bhagaṇāṃśoddhṛtā kalāH/]
karkyādau tu dhanaṃ tatra makarādāv ṛṇaṃ smṛtam//
mandasphuṭīkṛtāṃ bhuktiṃ projjhya śīghroccabhuktitaH/
taccheśaṃ vivareṇātha hanyāt trijyāntyakarṇayoH//
calakarṇahṛtaṃ bhuktau karṇe trijyādhike dhanam/
ṛṇam ūne +adhike projjhya śeṣaṃ vakragatir bhavet//
dūrasthitaH svaśīghroccād grahaH śithilaraśmibhiH/
savyetarākṛṣtatanur bhavet vakragatis tadā//
kṛtartucandrair vedendraiH śūnyatryekair guṇāṣṭabhiH/(164, 144, 130, 83)
śararudraiś caturtheṣu kendrāṃśair bhūsutādayaH//(115)
bhavanti vakriṇas tais tu svaiH svaiś cakrād viśodhitaiH/
avaśiṣṭāṃśatulyaiH svaiH kendrair ujjhanti vakratām//
mahattvāc chīghraparidheH saptame bhṛgubhūsutau/
aṣṭame jīvaśaśaijau navame tu śanaiścaraH//
kujārkigurupātānāṃ grahavac chīghrajaṃ phalam/
vāmaṃ tṛtīyakaṃ māndaṃ budhabhārgavayoH phalam//
svapātonād grahāj jīvā śīghrād bhṛgujasaumyayoH/
vikṣepaghny antyakarṇāptā vikṣepas trijyayā vidhoH//
vikṣepāpakramaikatve krāntir vikṣepasaṃyutā/
digbhede viyutā spaṣṭā bhāskarasya yathāgatā//
grahodayaprāṇahatā khakhāṣṭaikoddhṛtā gatiH/
cakrāsavo labdhayutā svāhorātrāsavaH smṛtāH//
krānteH kramotkrammajye dve kṛtvā tatrotkramajyayā/
hīnā trijyā dinavyāsadalaṃ taddakṣiṇottaram//
krāntijyā viṣuvadbhāghnī kṣitijyā dvādaśoddhṛtā/
trijyāguṇāhorātrārdhakarṇāptā carajāsavaH//
tatkārmukam udakkrāntau *dhanaśanī pṛthakṣthite/(C dhanahānī)
svāhorātracaturbhāge dinarātridale smṛte//
yāmyakrāntau viparyaste dviguṇe tu dinakṣape/
vikṣepayuktonitayā krāntyā bhānām api svake//
bhabhogo +aṣṭaśatīliptāH khāśviśailās tathā titheH/
grahaliptābhabhogāptā bhāni bhuktyā dinādikam//
ravīnduyogaliptābhyo yogā bhabhogabhājitāH/
gatā gamyāś ca ṣaṣṭighnyo bhuktiyogāptanāḍikāH//
arkonacandraliptābhyas tithayo bhogabhājitāH/
gatā gamyāś ca ṣaṣṭighnyo nāḍyo bhuktyantaroddhṛtāH//
dhruvāṇi śakunir nāgaṃ tṛtīyaṃ tu catuṣpadam/
kiṃstughnaṃ tu caturdaśyāH kṛṣṇāyāś cāparārdhataH//
bavādīni tataH sapta carākhyakaraṇāni ca/
māse +aṣṭakṛtva ekaikaṃ karaṇānāṃ pravartate//
tithyardhabhogaṃ sarveṣāṃ karaṇānāṃ prakalpayet/
eṣā sphutagatiH proktā sūryādīnāṃ khacāriṇām//
Original text: Sūryasiddhānta · Edition: B: The Surya-siddhanta with its commentary the Gudhartha-prakasaka, edited by Fits-Edward Hall, Bibliotheca Indica No.79, Calcutta 1854. (reprinted as volume 25 of Bibliotehca Indica, Biblio Verlag, Osnabruck 1980). C: Kasi samskrta granthamala 144, Caukhamba Sanskrit Samsthaana, Fourth edition, 1987. D: With the Commentary of Sudhakara Dvivedi, ed. by Dr. Sri Krsna Candra Dvivedii, Sampurnanand S · Data entry Michio Yano · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0