સૂર્ય સિદ્ધાંત · અધ્યાય 2

અદૃશ્યરૂપાહ્ કાલસ્ય મૂર્તયો ભગણાશ્રિતાહ્।
શીઘ્રમન્દોચ્ચપાતાખ્યા ગ્રહાણાં ગતિહેતવહ્॥

તદ્વાતરશ્મિભિર્ *બદ્ધાસ્ તૈસ્ સવ્યેતરપાણિભિહ્। (ચ્ નદ્ધાસ્)
પ્રાક્ પશ્ચાદ્ અપકૃષ્યન્તે યથાસન્નં સ્વદિઙ્મુખમ્॥

પ્રવહાખ્યો મરુત્ તાંસ્ તુ સ્વોચ્ચાભિમુખમ્ ઈરયેત્।
પૂર્વાપરાકૃષ્ટાસ્ તે *ગતિં યાન્તિ પૃથગ્વિધાહ્॥(ચ્ ગતીર્, પૃથગ્વિધામ્)

ગ્રહાત્ પ્રાગ્ભગણાર્ધસ્થહ્ પ્રાઙ્મુખં કર્ષતિ ગ્રહમ્।
ઉચ્ચસંજ્ઞો +અપરાર્ધસ્થસ્ તદ્વત્ પશ્ચાન્મુખં ગ્રહમ્॥

સ્વોચ્ચાપકૃષ્ટા *ભગણૈહ્ પ્રાઙ્મુખં યાન્તિ યદ્ ગ્રહાહ્। (ચ્ ભગણાત્)
તત્ તેષુ ધનમ્ ઇત્ય્ ઉક્તમ્ ઋણં પશ્ચાન્મુખેષુ *ચ॥ (તુ)

*દક્ષિણોત્તરતો +અપ્ય્ એવં પાતો *રાહુહ્ સ્વરંહસા।(ચ્ દક્ષિણોત્તરયોર્, રાહુશ્ ચ રંહસા)
વિક્ષિપત્ય્ એષ વિક્ષેપં ચન્દ્રાદીનામ્ અપક્રમાત્॥

ઉત્તરાભિમુખં પાતો વિક્ષિપત્ય્ અપરાર્ધગહ્।
ગ્રહં પ્રાગ્ભગણાર્ધસ્થો યામ્યાયામ્ અપકર્ષતિ॥

બુધભાર્ગવયોહ્ શીઘ્રાત્ તદ્વત્ પાતો *યદા સ્થિતહ્। (ચ્ યથાસ્થિતહ્)
તચ્છીઘ્રાકર્ષણાત્ તૌ તુ વિક્ષિપ્યેતે યથોક્તવત્॥

મહત્વાન્ મણ્ડલસ્યાર્કહ્ સ્વલ્પમ્ એવાપકૃષ્યતે।
મણ્ડલાલ્પતયા ચન્દ્રસ્ તતો બહ્વ્ અપકૃષ્યતે।

ભૌમાદયો +અલ્પમૂર્તિત્વાચ્ છીઘ્રમન્દોચ્ચસઞ્જ્ઞકૈહ્। (ચ્ સંજ્ઞિતૈહ્)
દૈવતૈર્ અપકૃષ્યન્તે સુદૂરમ્ અતિવેગિતાહ્॥

અતો ધનર્ણં સુમહત્ તેષાં ગતિવશાદ્ ભવેત્।
આકૃષ્યમાણાસ્ તૈર્ એવં વ્યોમ્નિ યાન્ત્ય્ અનિલાહતાહ્॥

*વક્રાતિવક્રા વિકલા મન્દા મન્દતરા સમા। (ચ્ વક્રાનુવક્રા)
તથા શીઘ્રતરા શીઘ્રા ગ્રહાણામ્ અષ્ટધા ગતિહ્॥

તત્રાતિશીઘ્રા શીઘ્રાખ્યા મન્દા મન્દતરા સમા।
ઋજ્વીતિ પઞ્ચધા જ્ઞેયા *યા વક્રા સાતિવક્રગા॥(ચ્ +અન્યા વક્રાદિકા મતા)

તત્તદ્ગતિવશાન્ નિત્યં યથા દૃક્તુલ્યતાં ગ્રહાહ્।
પ્રયાન્તિ તત્ પ્રવક્ષ્યામિ સ્ફુટીકરણમ્ આદરાત્॥

રાશિલિપ્તાષ્ટમો ભાગહ્ પ્રથમં જ્યાર્ધમ્ ઉચ્યતે।
તત્ તદ્વિભક્તલબ્ધોનમિશ્રિતં તદ્ દ્વિતીયકમ્॥

આદ્યેનૈવં ક્રમાત્ પિણ્ડાન્ ભક્ત્વા *લબ્ધોનસંયુતાહ્।(ચ્ લબ્ધોનિતૈર્ યુતૈહ્)
*ખણ્ડકાહ્ સ્યુશ્ ચતુર્વિંશજ્યાર્ધપિણ્ડાહ્ ક્રમાદ્ અમી॥(ચ્ ખણ્ડકૈસ્)

તત્ત્વાશ્વિનો +અઙ્કાબ્ધિકૃતા રૂપભૂમિધરર્તવહ્।(224, 449, 691)
ખાઙ્કાષ્ટૌ પઞ્ચશૂન્યેશા બાણરૂપગુણેન્દવહ્॥(890, 1105, 1315)

શૂન્યલોચનપઞ્ચૈકાશ્ છિદ્રરૂપમુનીન્દવહ્।(1520, 1719)
વિયચ્ચન્દ્રાતિધૃતયો ગુણરન્ધ્રામ્બરાશ્વિનહ્॥(1910, 2093)

મુનિષડ્યમનેત્રાણિ ચન્દ્રાગ્નિકૃતદસ્રકાહ્।(2267, 2431)
પઞ્ચાષ્ટવિષયાક્ષીણિ કુઞ્જરાશ્વિનગાશ્વિનહ્॥(2585, 2728)

રન્ધ્રપઞ્ચાષ્ટકયમા વસ્વદ્ર્યઙ્કયમાસ્ તથા।(2859, 2978)
કૃતાષ્ટશૂન્યજ્વલના નગાદ્રિશશિવહ્નયહ્॥(3084, 3179)

ષટ્પઞ્ચલોચનગુણાશ્ ચન્દ્રનેત્રાગ્નિવહ્નયહ્।(3256, 3321)
યમાદ્રિવહ્નિજ્વલના રન્ધ્રશૂન્યાર્નવાગ્નયહ્॥(3372), 3401)

રૂપાગ્નિસાગરગુણા વસ્વગ્નિકૃતવહ્નયહ્।(3431, 3438)
પ્રોજ્ઝ્યોત્ક્રમેણ વ્યાસાર્ધાદ્ ઉત્ક્રમજ્યાર્ધપિણ્ડિકાહ્॥

મુનયો રન્ધ્રયમલા રસષટ્કા મુનીશ્વરાહ્।(7, 29, 66, 117)
દ્વ્યષ્ટૈકા રૂપષડ્દસ્રાહ્ સાગરાર્થહુતાશનાહ્।(182, 261, 354)

ખર્તુવેદા નવાદ્ર્યર્થા દિઙ્નાગાસ્ ત્ર્યર્થકુઞ્જરાહ્।(460, 710, 853)
નગામ્બરવિયચ્ચન્દ્રા રૂપભૂધરશઙ્કરાહ્॥(1007, 1171)

શરાર્ણવહુતાશૈકા ભુજઙ્ગાક્ષિશરેન્દવહ્।(1345, 1528)
નવરૂપમહીધ્રૈકા ગજૈકાઙ્કનિશાકરાહ્॥1719, 1918)

ગુણાશ્વિરૂપનેત્રાણિ પાવકાગ્નિગુણાશ્વિનહ્।(2123, 2333)
વસ્વર્ણવાર્થયમલાસ્ તુરઙ્ગર્તુનગાશ્વિનહ્॥(2548, 2767)

નવાષ્ટનવનેત્રાણિ પાવકૈકયમાગ્નયહ્।(2989, 3293)
ગજાગ્નિસાગરગુણા ઉત્ક્રમજ્યાર્ધપિણ્ડકાહ્॥(3438)

પરમાપક્રમજ્યા તુ સપ્તરન્ધ્રગુણેન્દવહ્।(1397)
તદ્ગુણા જ્યા ત્રિજીવાપ્તા તચ્ચાપં ક્રાન્તિર્ ઉચ્યતે॥(ચ્ ઇષ્યતે)

ગ્રહં સંશોધ્ય મન્દોચ્ચાત્ તથા શીઘ્રાદ્ વિશોધ્ય ચ।
શેષં કેન્દ્રપદં તસ્માદ્ ભુજજ્યા કોટિર્ એવ ચ॥(ચ્ કેન્દ્રં પદં)

ગતાદ્ ભુજજ્યા વિષમે ગમ્યાત્ કોટિહ્ પદે ભવેત્।
*યુગ્મે તુ ગમ્યાદ્ બાહુજ્યા કોટિજ્યા તુ ગતાદ્ ભવેત્॥(ચ્ સમે)

લિપ્તાસ્ તત્ત્વયમૈર્ ભક્તા *લબ્ધં જ્યાપિણ્ડિકં ગતામ્।(ચ્ લબ્ધા જ્યાપિણ્ડિકા ગતાહ્)
ગતગમ્યાન્તરાભ્યસ્તં વિભજેત્ તત્ત્વલોચનૈહ્॥(225)

તદવાપ્તફલં યોજ્યં જ્યાપિણ્ડે *ગતસંજ્ઞકે।(ચ્ ગતસંજ્ઞિતે)
સ્યાત્ ક્રમજ્યાવિધિર્ અયં ઉત્ક્રમજ્યાસ્વ્ અપિ સ્મૃતહ્॥

જ્યાં *પ્રોજ્ઝ્ય શેષં તત્ત્વાશ્વિહતં તદ્વિવરોદ્ધૃતમ્।(ચ્ પ્રોજ્ઝ્યાન્યત્તત્ત્વયમૈર્ હત્વા)(225)
સંખ્યાતત્ત્વાશ્વિસંવર્ગે *સંયોજ્ય ધનુર્ ઉચ્યતે॥(ચ્ સંયોજ્યં) (225)

રવેર્ મન્દપરિધ્યંશા મનવહ્ શીતગો રદાહ્। (14, 32)

યુગ્માન્તે +અર્થાદ્રયહ્ *ખાગ્નિસુરાહ્ સૂર્યા નવાર્ણવાહ્।(ચ્ ખાગ્નિહ્ સુરાસ્)(75, 30, 33, 12, 49)
ઓજે દ્વ્યગા વસુયમા રદા રુદ્રા ગજાબ્દયહ્॥

કુજાદીનાં *અતહ્ શીઘ્રા યુગ્માન્તે +અર્થાગ્નિદસ્રકાહ્।(ચ્ તતશ્ શૈઘ્ર્યા)(235)
ગુણાગ્નિચન્દ્રાહ્ *ખનગા દ્વિરસાક્ષીણિ ગો+અગ્નયહ્॥(ચ્ ખાગાશ્ ચ)(133, 70, 262, 39)

ઓજાન્તે *દ્વિત્રિયમલા દ્વિવિશ્વે યમપર્વતાહ્।(ચ્ દ્વિત્રિકયમાહ્)(132, 72)
ખર્તુદસ્રા વિયદ્વેદાહ્ શીઘ્રકર્મણિ કીર્તિતાહ્॥(260,40)

ઓજયુગ્માન્તરગુણા ભુજજ્યા ત્રિજ્યયોદ્ધૃતા।
*યુગ્મે વૃત્તે ધનર્ણં સ્યાદ્ ઓજાદ્ ઊનાધિકે સ્ફુટમ્॥ (ચ્ યુગ્મવૃત્તે)

તદ્ગુણે ભુજકોટિજ્યે ભગણાંશવિભાજિતે।
તદ્ભુજજ્યાફલધનુર્ માન્દં લિપ્તાદિકં ફલમ્॥

*શૈઘ્ર્યં કોટિફલં કેન્દ્રે મકરાદૌ ધનં સ્મૃતમ્।(ચ્ શૈઘ્રે)
સંશોધ્યં તુ *ત્રિજીવાયાં કર્ક્યાદૌ કોટિજં ફલમ્॥(ચ્ ત્રિજીવાતહ્)

તદ્બાહુફલવર્ગૈક્યાન્ મૂલં કર્ણશ્ ચલાભિધહ્।
ત્રિજ્યાભ્યસ્તં ભુજફલં ચલકર્ણવિભાજિતમ્॥

લબ્ધસ્ય ચાપં લિપ્તાદિફલં *શૈઘ્ર્યમ્ ઇદં સ્મૃતમ્। (ચ્ શૈઘ્રમ્)
એતદ્ આદ્યે કુજાદીનાં ચતુર્થે ચૈવ કર્મણિ॥

માન્દં કર્મૈકમ્ અર્કેન્દોર્ ભૌમાદીનામ્ અથોચ્યતે।
*શૈઘ્ર્યં માન્દં પુનર્ માન્દં શૈઘ્ર્યં ચત્વાર્ય્ અનુક્રમાત્॥(ચ્ શૈઘ્રં)

મધ્યે શીઘ્રફલસ્યાર્ધં માન્દમ્ અર્ધફલં તથા।
મધ્યગ્રહે *મન્દફલં સકલં શૈઘ્ર્યમ્ એવ ચ॥(ચ્ પુનર્ માન્દં)

અજાદિકેન્દ્રે સર્વેષાં *શૈઘ્ર્યે માન્દે ચ કર્મણિ।(ચ્ માન્દે શૈઘ્રે)
ધનં ગ્રહાણાં લિપ્તાદિ તુલાદાવ્ ર્ણમ્ એવ ચ॥

અર્કબાહુફલાભ્યસ્તા ગ્રહભુક્તિર્ વિભાજિતા।
ભચક્રકલિકાભિસ્ તુ લિપ્તાહ્ કર્યા ગ્રહે +અર્કવત્॥

સ્વમન્દભુક્તિસંશુદ્ધા મધ્યભુક્તિર્ નિશાપતેહ્।
દોર્જ્યાન્તરાદિકં કૃત્વા ભુક્તાવ્ ઋણધનં ભવેત્॥

ગ્રહભુક્તેહ્ ફલં કાર્યં ગ્રહવન્ મન્દકર્મણિ।
દોર્જ્યાન્તરગુણા ભુક્તિસ્ તત્ત્વનેત્રોદ્ધૃતા પુનહ્॥ (225)

સ્વમન્દપરિધિક્ષુણ્ણા ભગણાંશોદ્ધૃતા કલાહ્।]
કર્ક્યાદૌ તુ ધનં તત્ર મકરાદાવ્ ઋણં સ્મૃતમ્॥

મન્દસ્ફુટીકૃતાં ભુક્તિં પ્રોજ્ઝ્ય શીઘ્રોચ્ચભુક્તિતહ્।
તચ્છેશં વિવરેણાથ હન્યાત્ ત્રિજ્યાન્ત્યકર્ણયોહ્॥

ચલકર્ણહૃતં ભુક્તૌ કર્ણે ત્રિજ્યાધિકે ધનમ્।
ઋણમ્ ઊને +અધિકે પ્રોજ્ઝ્ય શેષં વક્રગતિર્ ભવેત્॥

દૂરસ્થિતહ્ સ્વશીઘ્રોચ્ચાદ્ ગ્રહહ્ શિથિલરશ્મિભિહ્।
સવ્યેતરાકૃષ્તતનુર્ ભવેત્ વક્રગતિસ્ તદા॥

કૃતર્તુચન્દ્રૈર્ વેદેન્દ્રૈહ્ શૂન્યત્ર્યેકૈર્ ગુણાષ્ટભિહ્।(164, 144, 130, 83)
શરરુદ્રૈશ્ ચતુર્થેષુ કેન્દ્રાંશૈર્ ભૂસુતાદયહ્॥(115)

ભવન્તિ વક્રિણસ્ તૈસ્ તુ સ્વૈહ્ સ્વૈશ્ ચક્રાદ્ વિશોધિતૈહ્।
અવશિષ્ટાંશતુલ્યૈહ્ સ્વૈહ્ કેન્દ્રૈર્ ઉજ્ઝન્તિ વક્રતામ્॥

મહત્ત્વાચ્ છીઘ્રપરિધેહ્ સપ્તમે ભૃગુભૂસુતૌ।
અષ્ટમે જીવશશૈજૌ નવમે તુ શનૈશ્ચરહ્॥

કુજાર્કિગુરુપાતાનાં ગ્રહવચ્ છીઘ્રજં ફલમ્।
વામં તૃતીયકં માન્દં બુધભાર્ગવયોહ્ ફલમ્॥

સ્વપાતોનાદ્ ગ્રહાજ્ જીવા શીઘ્રાદ્ ભૃગુજસૌમ્યયોહ્।
વિક્ષેપઘ્ન્ય્ અન્ત્યકર્ણાપ્તા વિક્ષેપસ્ ત્રિજ્યયા વિધોહ્॥

વિક્ષેપાપક્રમૈકત્વે ક્રાન્તિર્ વિક્ષેપસંયુતા।
દિગ્ભેદે વિયુતા સ્પષ્ટા ભાસ્કરસ્ય યથાગતા॥

ગ્રહોદયપ્રાણહતા ખખાષ્ટૈકોદ્ધૃતા ગતિહ્।
ચક્રાસવો લબ્ધયુતા સ્વાહોરાત્રાસવહ્ સ્મૃતાહ્॥

ક્રાન્તેહ્ ક્રમોત્ક્રમ્મજ્યે દ્વે કૃત્વા તત્રોત્ક્રમજ્યયા।
હીના ત્રિજ્યા દિનવ્યાસદલં તદ્દક્ષિણોત્તરમ્॥

ક્રાન્તિજ્યા વિષુવદ્ભાઘ્ની ક્ષિતિજ્યા દ્વાદશોદ્ધૃતા।
ત્રિજ્યાગુણાહોરાત્રાર્ધકર્ણાપ્તા ચરજાસવહ્॥

તત્કાર્મુકમ્ ઉદક્ક્રાન્તૌ *ધનશની પૃથક્ષ્થિતે।(ચ્ ધનહાની)
સ્વાહોરાત્રચતુર્ભાગે દિનરાત્રિદલે સ્મૃતે॥

યામ્યક્રાન્તૌ વિપર્યસ્તે દ્વિગુણે તુ દિનક્ષપે।
વિક્ષેપયુક્તોનિતયા ક્રાન્ત્યા ભાનામ્ અપિ સ્વકે॥

ભભોગો +અષ્ટશતીલિપ્તાહ્ ખાશ્વિશૈલાસ્ તથા તિથેહ્।
ગ્રહલિપ્તાભભોગાપ્તા ભાનિ ભુક્ત્યા દિનાદિકમ્॥

રવીન્દુયોગલિપ્તાભ્યો યોગા ભભોગભાજિતાહ્।
ગતા ગમ્યાશ્ ચ ષષ્ટિઘ્ન્યો ભુક્તિયોગાપ્તનાડિકાહ્॥

અર્કોનચન્દ્રલિપ્તાભ્યસ્ તિથયો ભોગભાજિતાહ્।
ગતા ગમ્યાશ્ ચ ષષ્ટિઘ્ન્યો નાડ્યો ભુક્ત્યન્તરોદ્ધૃતાહ્॥

ધ્રુવાણિ શકુનિર્ નાગં તૃતીયં તુ ચતુષ્પદમ્।
કિંસ્તુઘ્નં તુ ચતુર્દશ્યાહ્ કૃષ્ણાયાશ્ ચાપરાર્ધતહ્॥

બવાદીનિ તતહ્ સપ્ત ચરાખ્યકરણાનિ ચ।
માસે +અષ્ટકૃત્વ એકૈકં કરણાનાં પ્રવર્તતે॥

તિથ્યર્ધભોગં સર્વેષાં કરણાનાં પ્રકલ્પયેત્।
એષા સ્ફુતગતિહ્ પ્રોક્તા સૂર્યાદીનાં ખચારિણામ્॥