Surya Siddhanta · Chapter 12
athārkāṃśasamudbhūtaṃ praṇipatya kṛtāñjaliH/
bhaktyā paramayābhyarcya papracchedaṃ mayāsuraH//
bhagavan kimpramāṇā bhūH kim ākārā kim āśrayā/
kiṃvibhāgā kathaṃ cātra saptapātālabhūmayaH//
ahorātravyavasthāṃ ca vidadhāti kathaṃ raviH/
kathaṃ paryeti vasudhāṃ bhuvanāni vibhāvayan//
devāsurāṇām anyonyam ahorātraṃ viparyayāt/
kim atha tat kathaṃ vā syād bhānor bhagaṇapūraṇāt//
pitryaṃ māsena bhavati nāḍīṣaṣṭyā tu mānuṣam/
tad eva kila sarvatra na bhavet kena hetunā//
dinābdamāsahorāṇām adhipā na samāH kutaH/
kathaṃ paryeti bhagaṇaH sagraho +ayaṃ kim āśrayaH//
bhūmer uparyuparyūrdhvāH kim utsedhāH kim antarāH/
graharkṣakakṣāH kiṃmātrāH sthitāH kena krameṇa tāH//
grīṣme tīvrakaro bhānur na hemante tathāvidhaH/
kiyatī tatkaraprāptir mānāni kati kiṃ ca taiH//
evaṃ me saṃśayaṃ chindhi bhagavan bhūtabhāvana/
anyo na tvām ṛte chettā vidyate sarvadarśivān//
iti bhaktyoditaṃ śrutvā mayoktaṃ vākyam asya hi/
rahasyaṃ param adhyāyaṃ tataH prāha punaH sa tam//
śṛṇuṣvaikamanā bhūtvā guhyam adhyātma saṃjñitam/
pravakṣyāmy atibhaktānāṃ nādeyaṃ vidyate mama//
vāsudevaH paraṃ brahma tanmūrtiH puruṣaH paraH/
avyakto nirguṇaH śāntaH pañcaviṃśāt paro +avyayaH//
prakṛtyantargato devo bahir antaś ca sarvagaH/
saṅkarṣaṇo +apaH sṛṣṭvādau tāsu vīryam avāsṛjat//
tadaṇḍam abhavad dhaimaṃ sarvatra tamasāvṛtam/
tatrāniruddhaH prathamaṃ vyaktībhūtaH sanātanaH//
hiraṇyagarbho bhagavān eṣa chandasi paṭhyate/
ādityo hy ādibhūtatvāt prasūtyā sūrya ucyate//
paraṃ jyotis tamaH pāre sūryo +ayaṃ saviteti ca/
paryeti bhuvanān eṣa bhāvayan bhūtabhāvanaH//
prakāśātmā tamohantā mahān ity eṣa viśrutaH/
ṛco +asya maṇḍalaṃ sāmānyustrāmūrtir yajūṃṣi ca//
trayīmaho +ayaṃ bhagavāṇ kālātmā kālakṛd vibhuH/
sarvātmā sarvagaH sūkṣmaH sarvam asmin pratiṣṭhitam//
rathe viśvamaye cakraṃ kṛtvā saṃvatsarātmakam/
chandāṃsy aśvāH sapta yuktāH paryaṭaty eṣa sarvadā//
tripādam amṛtaṃ guhyaṃ pādo +ayaṃ prakaṭo +abhavat/
so +ahaṅkāraṃ jagatsṛṣṭyai brahmāṇam asṛjat prabhuH//
tasmai vedān varān dattvā sarvalokapitāmaham/
pratiṣṭhāpyāṇḍamadhye +atha svayaṃ paryeti bhāvayan//
atha sṛṣṭyāṃ manaś cakre brahmāhaṅkāramūrtibhṛt/
manasaś candramā jajñe sūryo +akṣṇos tejasāṃ nidhiH//
manasaH khaṃ tato vāyur agnir āpo dharā kramāt/
guṇaikavṛddhyā pañcaiva mahābhūtāni jajñire//
agnīṣomau bhānucandrau tatas tv aṅgārakādayaH/
tejobhūkhāmbuvātebhyaH kramaśaH pañca jajñire//
punar dvādaśadhātmānaṃ vyabhajad rāśisañjñakam/
nakṣatrarūpiṇaṃ bhūyaH saptaviṃśātmakaṃ vaśī//
tataś carācaraṃ viśvaṃ nirmame devapūrvakam/
ūrdhvamadhyādharebhyo +atha srotobhyaH prakṛtīH sṛjan//
guṇakarmavibhāgena sṛṣṭvā prāgvad anukramāt/
vibhāgaṃ kalpayāmāsa yathāsvaṃ vedadarśanāt//
grahanakṣatratārānāṃ bhūmer viśvasya vā vibhuH/
devāsuramanuṣyāṇāṃ siddhānāṃ ca yathākramam//
brahmāṇḍam etat suṣiraṃ tatredaṃ bhūrbhuvādikam/
kaṭāhadvitayasyeva sampuṭaṃ golakākṛti//
brahmāṇḍamadhye paridhir vyomakakṣābhidhīyate/
tanmadhye bhramaṇaṃ bhānām adho +adhaH kramaśas tathā//
mandāmarejyabhūputrasūryaśukrendujendavaH/
paribhramanty adho+adhaHsthāH siddhhavidyādharā ghanāH//
madhye samantād aṇḍasya bhūgolo vyomni tiṣṭhati/
bibhrānaH paramāṃ śaktiṃ brahmaṇo dhāraṇātmakām//
tadantarapuṭāH sapta nāgāsurasamāśrayāH/
divyauṣadhirasopetā ramyāH pātālabhūmayaH//
anekaratnanicayo jāmbūnadamayo giriH/
bhūgolamadhyago merur ubhayatra vinirgataH//
upariṣṭāt sthitās tasya sendrā devā maharṣayaH/
adhastād asurās tadvad dviṣanto +anyonyam āśritāH//
tataH samantāt paridhiH krameṇāyaṃ mahārṇavaH/
mekhaleva sthito dhātryā devāsuravibhāgakṛt//
samantān merumadhyāt tu tulyabhāgeṣu toyadheH/
dvīpiṣu dikṣu pūrvādinagaryo devanirmitāH//
bhūvṛttapāde pūrvasyāṃ yamakoṭīti viśrutā/
bhadrāśvavarṣe nagarī svarṇaprākāratoraṇā//
yāmyāyāṃ bhārate varṣe laṅkā tadvan mahāpurī/
paścime ketumālākhye romakākhyā prakīrtitā//
udak siddhapurī nāma kuruvarṣe prakīrtitā/
tasyāṃ siddhā mahātmāno nivasanti gatavyathāH//
bhūvṛttapādavivarās tāś cānyonyaṃ pratiṣṭhitāH/
tābhyaś cottarago merus tāvān eva surāśrayaH//
tāsām uparigo yāti viṣuvastho divākaraH/
na tāsu viṣuvacchāyā nākṣasyonnatir iṣyate//
meror ubhayato madhye dhruvatāre nabhaH sthite/
nirakṣadeśasaṃsthānām ubhaye kṣitijāśraye//
ato nākṣatrocchrayas tāsu dhruvayoH kṣitijasthayoH/
navatir lambakāṃśās tu merāvakṣāṃśakās tathā/
meṣādau devabhāgasthe devānāṃ yāti darśanam/
asurāṇāṃ tulādau tu sūryas tadbhāgasañcaraH//
atyāsannatayā tena grīṣme tīvrakarā raveH/
devabhāge surāṇāṃ tu hemante mandatānyathā//
devāsurā viṣuvati kṣitijasthaṃ divākaram/
paśyanty anyonyam eteṣāṃ vāmasavye dinakṣape//
meṣādāv uditaH sūryas trīn rāśīn udaguttaram/
sañcaran prāgaharmadhyaṃ pūrayen meruvāsinām//
*karkyādīn sañcaraṃś tadvad ahnaH paścārdham eva saH/(C karkādīn)
tulādīṃs trīn mṛgādīṃś ca tadvad eva suradviṣām//
ato dinakṣape teṣām anyonyaṃ hi viparyayāt/
ahorātrapramāṇaṃ ca bhānor bhagaṇapūraṇāt//
dinakṣapārdham eteṣām ayanānte viparyayāt/
uparyātmānam anyonyaṃ kalpayanti surāsurāH//
anye +api samasūtrasthā manyante +adhaH parasparam/
bhadrāśvaketumālasthā laṅkāsiddhapurāśritāH//
sarvatraiva mahīgole svasthānam upari sthitam/
manyante khe yato golas tasya kvordhavaṃ kva vādhaH//
alpakāyatayā lokāH svasthānāt sarvato mukham/
paśyanti vṛttām apy etāṃ cakrākārāṃ vasundharām//
savyaṃ bhramati devānām apasavyaṃ suradviṣām/
upariṣṭād bhagolo +ayaṃ vyakṣe paścān mukhaH sadā//
atas tatra dinaṃ triṃśannāḍikaṃ śarvadī tathā/
hānivṛddhī sadā vāmaṃ surāsuravibhāgayoH//
meṣādau tu sadā vṛddhir udaguttarato +adhikā/
devāṃśe ca kṣapāhānir viparītaṃ tathāsure//
tulādau dyuniśor vāmaṃ kṣayavṛddhī tayor ubhe/
deśakrāntivaśān nityaṃ tadvijñānaṃ puroditam//
bhūvṛttaṃ krāntibhāgaghnaṃ bhagaṇāṃśavibhājitam/
avāptayojanair arko vyakṣād yāty uparisthitaH//
paramāpakramād evaṃ yojanāni viśodhayet/
bhūvṛttapādāc cheṣāṇi yāni syur yojanāni taiH//
ayanānte vilomena devāsuravibhāgayoH/
nāḍīṣaṣṭyā sakṛd aharniśāpy asmin sakṛt tathā//
tadantare +api ṣaṣṭyante kṣayavṛddhī aharniśoH/
parato viparīto +ayaṃ bhagolaH parivartate//
ūne bhūvṛttapāde tu dvijyāpakramayojanaiH/
dhanur mṛgasthaH savitā devabhāge na dṛśyate//
tathā cāsurabhāge tu mithune karkaṭe sthitaH/
naṣṭacchāyā mahīvṛttapāde darśanam ādiśet//
ekajyāpakramānītair yojanaiH parivarjite/
bhūmikakṣācaturthāṃśe vyakṣāc cheṣais tu yojanaiH//
dhanur mṛgālikumbheṣu saṃsthito +arko na dṛśyate/
devabhāge +asurāṇāṃ tu vṛṣādye bhacatuṣṭaye//
merau *meṣādicakrārdhe devāH paśyanti bhāskaram/(ḍ -cakārdhe)
sakṛd evoditaṃ tadvad asurāś ca tulādigam//
bhūmaṇḍalāt pañcadaśe bhāge deve +atha vāsure/
upariṣṭād vrajaty arkaH saumyayāmyāyanāntagaH//
tadantarālayoś cchāyā yāmyodak sambhavaty api/
meror abhimukhaṃ yāti parataH svavibhāgayoH//
bhadrāśvoparigaH kuryād bhārate tūdayaṃ raviH/
rātryardhaṃ ketumāle tu kurāv astamayaṃ tadā//
bhāratādiṣu varṣeṣu tadvad eva paribhraman/
madhyodayārdharātryastakālān kuryāt pradakṣiṇam//
dhruvonnatir bhacakrasya natir meruṃ prayāsyataH/
nirakṣābhimukhaṃ yātur viparīte natonnate//
bhacakraṃ dhruvayor baddham ākṣiptaṃ pravahānilaiH/
paryety ajasraṃ tannaddhā grahakakṣā yathākramam//
sakṛd udgatam abdārdhaṃ paśyanty arkaṃ surāsurāH/
pitaraH śaśigāH pakṣaṃ svadinaṃ ca narā bhuvi//
*upariṣṭasya mahatī kakṣālpādhaHsthitasya ca/(C upariṣṭhasya)
mahatyā kakṣayā bhāgā mahānto +alpās tathālpayā//
kālenālpena bhagaṇaṃ bhuṅkte +alpabhramaṇāśritaH/
grahaH kālena mahatā maṇḍale mahati bhraman//
svalpayāto bahūn bhuṅkte bhagaṇān śītadīdhitiH/
mahatyā kakṣayā gacchan tataH svalpaṃ śanaiścaraH//
mandād adhaH krameṇa syuś caturthā divasādhipāH/
varṣādhipatayas tadvat tṛtīyāś ca prakīrtitāH//
ūrdhvakrameṇa śaśino *māsānām adhipāH smṛtāH/(ḍ masānām)
horeśāH sūryatanayād adho+adhaH kramaśas tathā//
bhaved bhakakṣā tīkṣṇāṃśor bhramaṇaṃ ṣaṣṭitāḍitam/
sarvopariṣṭād bhramati yojanais tair bhamaṇḍalam//
kalpoktacandrabhagaṇā guṇitāH śaśikakṣayā/
ākāśakakṣā sā jñeyā karavyāptis tathā raveH//
saiva yatkalpabhagaṇair bhaktā tadbhramaṇaṃ bhavet/
kuvāsarair vibhajyāhnaH sarveṣāṃ prāggatiH smṛtā//
bhuktiyojanajā saṅkhyā sendor bhramaṇasaṅguṇā/
svakakṣāptā tu sā tasya tithyāptā gatiliptikā//
kakṣā bhūkarṇaguṇitā mahīmaṇḍalabhājitā/
tatkarṇā bhūmikarṇonā grahoccyaṃ svaṃ dalīkṛtāH//
khatrayābdhidvidahanāH kakṣā tu himadīdhiteH/(32430
jñaśīghrasyāṅkakhadvitritkṛtaśūnyendavas tathā//(1043209)
śukraśīghrasya saptāgnirasābdhirasaṣaḍyamāH/(2664637)
tato +arkabudhaśukrāṇāṃ khakhārthaikasurārṇavāH//(4331500)
kujasyāpy aṅkaśūnyāṅkaṣaḍvedaikabhujaṅgamāH/(8146909)
candroccasya kṛtāṣṭābdhivasudvitryaṣṭavahnayaH//(38328484)
kṛtartumunipañcādriguṇenduviṣayā guroH/(51375764)
svarbhānor vedatarkāṣṭadviśailārthakhakuñjarāH//(80572864)
pañcavāṇākṣināgarturasādryarkāH śanes tataH/(127668255)
bhānāṃ ravikhaśūnyāṅkavasurandhraśarāśvinaH//(25980012)
khavyomakhatrayakhasāgraṣaṭkanāgavyomāṣṭaśūnyayamarūpanagāṣṭacandrāH/(18712080864000000)
brahmāṇḍasampuṭaparibhramaṇaṃ samantād abhyantare dinakarasya karaprasāraH//
[jyotiṣopaniṣad]
Original text: Sūryasiddhānta · Edition: B: The Surya-siddhanta with its commentary the Gudhartha-prakasaka, edited by Fits-Edward Hall, Bibliotheca Indica No.79, Calcutta 1854. (reprinted as volume 25 of Bibliotehca Indica, Biblio Verlag, Osnabruck 1980). C: Kasi samskrta granthamala 144, Caukhamba Sanskrit Samsthaana, Fourth edition, 1987. D: With the Commentary of Sudhakara Dvivedi, ed. by Dr. Sri Krsna Candra Dvivedii, Sampurnanand S · Data entry Michio Yano · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0