Language

ENहिગુ
Scripture Library

Surya Siddhanta · Chapter 12

12.01

athārkāṃśasamudbhūtaṃ praṇipatya kṛtāñjaliH/
bhaktyā paramayābhyarcya papracchedaṃ mayāsuraH//

12.02

bhagavan kimpramāṇā bhūH kim ākārā kim āśrayā/
kiṃvibhāgā kathaṃ cātra saptapātālabhūmayaH//

12.03

ahorātravyavasthāṃ ca vidadhāti kathaṃ raviH/
kathaṃ paryeti vasudhāṃ bhuvanāni vibhāvayan//

12.04

devāsurāṇām anyonyam ahorātraṃ viparyayāt/
kim atha tat kathaṃ vā syād bhānor bhagaṇapūraṇāt//

12.05

pitryaṃ māsena bhavati nāḍīṣaṣṭyā tu mānuṣam/
tad eva kila sarvatra na bhavet kena hetunā//

12.06

dinābdamāsahorāṇām adhipā na samāH kutaH/
kathaṃ paryeti bhagaṇaH sagraho +ayaṃ kim āśrayaH//

12.07

bhūmer uparyuparyūrdhvāH kim utsedhāH kim antarāH/
graharkṣakakṣāH kiṃmātrāH sthitāH kena krameṇa tāH//

12.08

grīṣme tīvrakaro bhānur na hemante tathāvidhaH/
kiyatī tatkaraprāptir mānāni kati kiṃ ca taiH//

12.09

evaṃ me saṃśayaṃ chindhi bhagavan bhūtabhāvana/
anyo na tvām ṛte chettā vidyate sarvadarśivān//

12.10

iti bhaktyoditaṃ śrutvā mayoktaṃ vākyam asya hi/
rahasyaṃ param adhyāyaṃ tataH prāha punaH sa tam//

12.11

śṛṇuṣvaikamanā bhūtvā guhyam adhyātma saṃjñitam/
pravakṣyāmy atibhaktānāṃ nādeyaṃ vidyate mama//

12.12

vāsudevaH paraṃ brahma tanmūrtiH puruṣaH paraH/
avyakto nirguṇaH śāntaH pañcaviṃśāt paro +avyayaH//

12.13

prakṛtyantargato devo bahir antaś ca sarvagaH/
saṅkarṣaṇo +apaH sṛṣṭvādau tāsu vīryam avāsṛjat//

12.14

tadaṇḍam abhavad dhaimaṃ sarvatra tamasāvṛtam/
tatrāniruddhaH prathamaṃ vyaktībhūtaH sanātanaH//

12.15

hiraṇyagarbho bhagavān eṣa chandasi paṭhyate/
ādityo hy ādibhūtatvāt prasūtyā sūrya ucyate//

12.16

paraṃ jyotis tamaH pāre sūryo +ayaṃ saviteti ca/
paryeti bhuvanān eṣa bhāvayan bhūtabhāvanaH//

12.17

prakāśātmā tamohantā mahān ity eṣa viśrutaH/
ṛco +asya maṇḍalaṃ sāmānyustrāmūrtir yajūṃṣi ca//

12.18

trayīmaho +ayaṃ bhagavāṇ kālātmā kālakṛd vibhuH/
sarvātmā sarvagaH sūkṣmaH sarvam asmin pratiṣṭhitam//

12.19

rathe viśvamaye cakraṃ kṛtvā saṃvatsarātmakam/
chandāṃsy aśvāH sapta yuktāH paryaṭaty eṣa sarvadā//

12.20

tripādam amṛtaṃ guhyaṃ pādo +ayaṃ prakaṭo +abhavat/
so +ahaṅkāraṃ jagatsṛṣṭyai brahmāṇam asṛjat prabhuH//

12.21

tasmai vedān varān dattvā sarvalokapitāmaham/
pratiṣṭhāpyāṇḍamadhye +atha svayaṃ paryeti bhāvayan//

12.22

atha sṛṣṭyāṃ manaś cakre brahmāhaṅkāramūrtibhṛt/
manasaś candramā jajñe sūryo +akṣṇos tejasāṃ nidhiH//

12.23

manasaH khaṃ tato vāyur agnir āpo dharā kramāt/
guṇaikavṛddhyā pañcaiva mahābhūtāni jajñire//

12.24

agnīṣomau bhānucandrau tatas tv aṅgārakādayaH/
tejobhūkhāmbuvātebhyaH kramaśaH pañca jajñire//

12.25

punar dvādaśadhātmānaṃ vyabhajad rāśisañjñakam/
nakṣatrarūpiṇaṃ bhūyaH saptaviṃśātmakaṃ vaśī//

12.26

tataś carācaraṃ viśvaṃ nirmame devapūrvakam/
ūrdhvamadhyādharebhyo +atha srotobhyaH prakṛtīH sṛjan//

12.27

guṇakarmavibhāgena sṛṣṭvā prāgvad anukramāt/
vibhāgaṃ kalpayāmāsa yathāsvaṃ vedadarśanāt//

12.28

grahanakṣatratārānāṃ bhūmer viśvasya vā vibhuH/
devāsuramanuṣyāṇāṃ siddhānāṃ ca yathākramam//

12.29

brahmāṇḍam etat suṣiraṃ tatredaṃ bhūrbhuvādikam/
kaṭāhadvitayasyeva sampuṭaṃ golakākṛti//

12.30

brahmāṇḍamadhye paridhir vyomakakṣābhidhīyate/
tanmadhye bhramaṇaṃ bhānām adho +adhaH kramaśas tathā//

12.31

mandāmarejyabhūputrasūryaśukrendujendavaH/
paribhramanty adho+adhaHsthāH siddhhavidyādharā ghanāH//

12.32

madhye samantād aṇḍasya bhūgolo vyomni tiṣṭhati/
bibhrānaH paramāṃ śaktiṃ brahmaṇo dhāraṇātmakām//

12.33

tadantarapuṭāH sapta nāgāsurasamāśrayāH/
divyauṣadhirasopetā ramyāH pātālabhūmayaH//

12.34

anekaratnanicayo jāmbūnadamayo giriH/
bhūgolamadhyago merur ubhayatra vinirgataH//

12.35

upariṣṭāt sthitās tasya sendrā devā maharṣayaH/
adhastād asurās tadvad dviṣanto +anyonyam āśritāH//

12.36

tataH samantāt paridhiH krameṇāyaṃ mahārṇavaH/
mekhaleva sthito dhātryā devāsuravibhāgakṛt//

12.37

samantān merumadhyāt tu tulyabhāgeṣu toyadheH/
dvīpiṣu dikṣu pūrvādinagaryo devanirmitāH//

12.38

bhūvṛttapāde pūrvasyāṃ yamakoṭīti viśrutā/
bhadrāśvavarṣe nagarī svarṇaprākāratoraṇā//

12.39

yāmyāyāṃ bhārate varṣe laṅkā tadvan mahāpurī/
paścime ketumālākhye romakākhyā prakīrtitā//

12.40

udak siddhapurī nāma kuruvarṣe prakīrtitā/
tasyāṃ siddhā mahātmāno nivasanti gatavyathāH//

12.41

bhūvṛttapādavivarās tāś cānyonyaṃ pratiṣṭhitāH/
tābhyaś cottarago merus tāvān eva surāśrayaH//

12.42

tāsām uparigo yāti viṣuvastho divākaraH/
na tāsu viṣuvacchāyā nākṣasyonnatir iṣyate//

12.43

meror ubhayato madhye dhruvatāre nabhaH sthite/
nirakṣadeśasaṃsthānām ubhaye kṣitijāśraye//

12.44

ato nākṣatrocchrayas tāsu dhruvayoH kṣitijasthayoH/
navatir lambakāṃśās tu merāvakṣāṃśakās tathā/

12.45

meṣādau devabhāgasthe devānāṃ yāti darśanam/
asurāṇāṃ tulādau tu sūryas tadbhāgasañcaraH//

12.46

atyāsannatayā tena grīṣme tīvrakarā raveH/
devabhāge surāṇāṃ tu hemante mandatānyathā//

12.47

devāsurā viṣuvati kṣitijasthaṃ divākaram/
paśyanty anyonyam eteṣāṃ vāmasavye dinakṣape//

12.48

meṣādāv uditaH sūryas trīn rāśīn udaguttaram/
sañcaran prāgaharmadhyaṃ pūrayen meruvāsinām//

12.49

*karkyādīn sañcaraṃś tadvad ahnaH paścārdham eva saH/(C karkādīn)
tulādīṃs trīn mṛgādīṃś ca tadvad eva suradviṣām//

12.50

ato dinakṣape teṣām anyonyaṃ hi viparyayāt/
ahorātrapramāṇaṃ ca bhānor bhagaṇapūraṇāt//

12.51

dinakṣapārdham eteṣām ayanānte viparyayāt/
uparyātmānam anyonyaṃ kalpayanti surāsurāH//

12.52

anye +api samasūtrasthā manyante +adhaH parasparam/
bhadrāśvaketumālasthā laṅkāsiddhapurāśritāH//

12.53

sarvatraiva mahīgole svasthānam upari sthitam/
manyante khe yato golas tasya kvordhavaṃ kva vādhaH//

12.54

alpakāyatayā lokāH svasthānāt sarvato mukham/
paśyanti vṛttām apy etāṃ cakrākārāṃ vasundharām//

12.55

savyaṃ bhramati devānām apasavyaṃ suradviṣām/
upariṣṭād bhagolo +ayaṃ vyakṣe paścān mukhaH sadā//

12.56

atas tatra dinaṃ triṃśannāḍikaṃ śarvadī tathā/
hānivṛddhī sadā vāmaṃ surāsuravibhāgayoH//

12.57

meṣādau tu sadā vṛddhir udaguttarato +adhikā/
devāṃśe ca kṣapāhānir viparītaṃ tathāsure//

12.58

tulādau dyuniśor vāmaṃ kṣayavṛddhī tayor ubhe/
deśakrāntivaśān nityaṃ tadvijñānaṃ puroditam//

12.59

bhūvṛttaṃ krāntibhāgaghnaṃ bhagaṇāṃśavibhājitam/
avāptayojanair arko vyakṣād yāty uparisthitaH//

12.60

paramāpakramād evaṃ yojanāni viśodhayet/
bhūvṛttapādāc cheṣāṇi yāni syur yojanāni taiH//

12.61

ayanānte vilomena devāsuravibhāgayoH/
nāḍīṣaṣṭyā sakṛd aharniśāpy asmin sakṛt tathā//

12.62

tadantare +api ṣaṣṭyante kṣayavṛddhī aharniśoH/
parato viparīto +ayaṃ bhagolaH parivartate//

12.63

ūne bhūvṛttapāde tu dvijyāpakramayojanaiH/
dhanur mṛgasthaH savitā devabhāge na dṛśyate//

12.64

tathā cāsurabhāge tu mithune karkaṭe sthitaH/
naṣṭacchāyā mahīvṛttapāde darśanam ādiśet//

12.65

ekajyāpakramānītair yojanaiH parivarjite/
bhūmikakṣācaturthāṃśe vyakṣāc cheṣais tu yojanaiH//

12.66

dhanur mṛgālikumbheṣu saṃsthito +arko na dṛśyate/
devabhāge +asurāṇāṃ tu vṛṣādye bhacatuṣṭaye//

12.67

merau *meṣādicakrārdhe devāH paśyanti bhāskaram/(ḍ -cakārdhe)
sakṛd evoditaṃ tadvad asurāś ca tulādigam//

12.68

bhūmaṇḍalāt pañcadaśe bhāge deve +atha vāsure/
upariṣṭād vrajaty arkaH saumyayāmyāyanāntagaH//

12.69

tadantarālayoś cchāyā yāmyodak sambhavaty api/
meror abhimukhaṃ yāti parataH svavibhāgayoH//

12.70

bhadrāśvoparigaH kuryād bhārate tūdayaṃ raviH/
rātryardhaṃ ketumāle tu kurāv astamayaṃ tadā//

12.71

bhāratādiṣu varṣeṣu tadvad eva paribhraman/
madhyodayārdharātryastakālān kuryāt pradakṣiṇam//

12.72

dhruvonnatir bhacakrasya natir meruṃ prayāsyataH/
nirakṣābhimukhaṃ yātur viparīte natonnate//

12.73

bhacakraṃ dhruvayor baddham ākṣiptaṃ pravahānilaiH/
paryety ajasraṃ tannaddhā grahakakṣā yathākramam//

12.74

sakṛd udgatam abdārdhaṃ paśyanty arkaṃ surāsurāH/
pitaraH śaśigāH pakṣaṃ svadinaṃ ca narā bhuvi//

12.75

*upariṣṭasya mahatī kakṣālpādhaHsthitasya ca/(C upariṣṭhasya)
mahatyā kakṣayā bhāgā mahānto +alpās tathālpayā//

12.76

kālenālpena bhagaṇaṃ bhuṅkte +alpabhramaṇāśritaH/
grahaH kālena mahatā maṇḍale mahati bhraman//

12.77

svalpayāto bahūn bhuṅkte bhagaṇān śītadīdhitiH/
mahatyā kakṣayā gacchan tataH svalpaṃ śanaiścaraH//

12.78

mandād adhaH krameṇa syuś caturthā divasādhipāH/
varṣādhipatayas tadvat tṛtīyāś ca prakīrtitāH//

12.79

ūrdhvakrameṇa śaśino *māsānām adhipāH smṛtāH/(ḍ masānām)
horeśāH sūryatanayād adho+adhaH kramaśas tathā//

12.80

bhaved bhakakṣā tīkṣṇāṃśor bhramaṇaṃ ṣaṣṭitāḍitam/
sarvopariṣṭād bhramati yojanais tair bhamaṇḍalam//

12.81

kalpoktacandrabhagaṇā guṇitāH śaśikakṣayā/
ākāśakakṣā sā jñeyā karavyāptis tathā raveH//

12.82

saiva yatkalpabhagaṇair bhaktā tadbhramaṇaṃ bhavet/
kuvāsarair vibhajyāhnaH sarveṣāṃ prāggatiH smṛtā//

12.83

bhuktiyojanajā saṅkhyā sendor bhramaṇasaṅguṇā/
svakakṣāptā tu sā tasya tithyāptā gatiliptikā//

12.84

kakṣā bhūkarṇaguṇitā mahīmaṇḍalabhājitā/
tatkarṇā bhūmikarṇonā grahoccyaṃ svaṃ dalīkṛtāH//

12.85

khatrayābdhidvidahanāH kakṣā tu himadīdhiteH/(32430
jñaśīghrasyāṅkakhadvitritkṛtaśūnyendavas tathā//(1043209)

12.86

śukraśīghrasya saptāgnirasābdhirasaṣaḍyamāH/(2664637)
tato +arkabudhaśukrāṇāṃ khakhārthaikasurārṇavāH//(4331500)

12.87

kujasyāpy aṅkaśūnyāṅkaṣaḍvedaikabhujaṅgamāH/(8146909)
candroccasya kṛtāṣṭābdhivasudvitryaṣṭavahnayaH//(38328484)

12.88

kṛtartumunipañcādriguṇenduviṣayā guroH/(51375764)
svarbhānor vedatarkāṣṭadviśailārthakhakuñjarāH//(80572864)

12.89

pañcavāṇākṣināgarturasādryarkāH śanes tataH/(127668255)
bhānāṃ ravikhaśūnyāṅkavasurandhraśarāśvinaH//(25980012)

12.90

khavyomakhatrayakhasāgraṣaṭkanāgavyomāṣṭaśūnyayamarūpanagāṣṭacandrāH/(18712080864000000)
brahmāṇḍasampuṭaparibhramaṇaṃ samantād abhyantare dinakarasya karaprasāraH//
[jyotiṣopaniṣad]

Original text: Sūryasiddhānta · Edition: B: The Surya-siddhanta with its commentary the Gudhartha-prakasaka, edited by Fits-Edward Hall, Bibliotheca Indica No.79, Calcutta 1854. (reprinted as volume 25 of Bibliotehca Indica, Biblio Verlag, Osnabruck 1980). C: Kasi samskrta granthamala 144, Caukhamba Sanskrit Samsthaana, Fourth edition, 1987. D: With the Commentary of Sudhakara Dvivedi, ed. by Dr. Sri Krsna Candra Dvivedii, Sampurnanand S · Data entry Michio Yano · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0

Esc