સૂર્ય સિદ્ધાંત · અધ્યાય 12

અથાર્કાંશસમુદ્ભૂતં પ્રણિપત્ય કૃતાઞ્જલિહ્।
ભક્ત્યા પરમયાભ્યર્ચ્ય પપ્રચ્છેદં મયાસુરહ્॥

ભગવન્ કિમ્પ્રમાણા ભૂહ્ કિમ્ આકારા કિમ્ આશ્રયા।
કિંવિભાગા કથં ચાત્ર સપ્તપાતાલભૂમયહ્॥

અહોરાત્રવ્યવસ્થાં ચ વિદધાતિ કથં રવિહ્।
કથં પર્યેતિ વસુધાં ભુવનાનિ વિભાવયન્॥

દેવાસુરાણામ્ અન્યોન્યમ્ અહોરાત્રં વિપર્યયાત્।
કિમ્ અથ તત્ કથં વા સ્યાદ્ ભાનોર્ ભગણપૂરણાત્॥

પિત્ર્યં માસેન ભવતિ નાડીષષ્ટ્યા તુ માનુષમ્।
તદ્ એવ કિલ સર્વત્ર ન ભવેત્ કેન હેતુના॥

દિનાબ્દમાસહોરાણામ્ અધિપા ન સમાહ્ કુતહ્।
કથં પર્યેતિ ભગણહ્ સગ્રહો +અયં કિમ્ આશ્રયહ્॥

ભૂમેર્ ઉપર્યુપર્યૂર્ધ્વાહ્ કિમ્ ઉત્સેધાહ્ કિમ્ અન્તરાહ્।
ગ્રહર્ક્ષકક્ષાહ્ કિંમાત્રાહ્ સ્થિતાહ્ કેન ક્રમેણ તાહ્॥

ગ્રીષ્મે તીવ્રકરો ભાનુર્ ન હેમન્તે તથાવિધહ્।
કિયતી તત્કરપ્રાપ્તિર્ માનાનિ કતિ કિં ચ તૈહ્॥

એવં મે સંશયં છિન્ધિ ભગવન્ ભૂતભાવન।
અન્યો ન ત્વામ્ ઋતે છેત્તા વિદ્યતે સર્વદર્શિવાન્॥

ઇતિ ભક્ત્યોદિતં શ્રુત્વા મયોક્તં વાક્યમ્ અસ્ય હિ।
રહસ્યં પરમ્ અધ્યાયં તતહ્ પ્રાહ પુનહ્ સ તમ્॥

શૃણુષ્વૈકમના ભૂત્વા ગુહ્યમ્ અધ્યાત્મ સંજ્ઞિતમ્।
પ્રવક્ષ્યામ્ય્ અતિભક્તાનાં નાદેયં વિદ્યતે મમ॥

વાસુદેવહ્ પરં બ્રહ્મ તન્મૂર્તિહ્ પુરુષહ્ પરહ્।
અવ્યક્તો નિર્ગુણહ્ શાન્તહ્ પઞ્ચવિંશાત્ પરો +અવ્યયહ્॥

પ્રકૃત્યન્તર્ગતો દેવો બહિર્ અન્તશ્ ચ સર્વગહ્।
સઙ્કર્ષણો +અપહ્ સૃષ્ટ્વાદૌ તાસુ વીર્યમ્ અવાસૃજત્॥

તદણ્ડમ્ અભવદ્ ધૈમં સર્વત્ર તમસાવૃતમ્।
તત્રાનિરુદ્ધહ્ પ્રથમં વ્યક્તીભૂતહ્ સનાતનહ્॥

હિરણ્યગર્ભો ભગવાન્ એષ છન્દસિ પઠ્યતે।
આદિત્યો હ્ય્ આદિભૂતત્વાત્ પ્રસૂત્યા સૂર્ય ઉચ્યતે॥

પરં જ્યોતિસ્ તમહ્ પારે સૂર્યો +અયં સવિતેતિ ચ।
પર્યેતિ ભુવનાન્ એષ ભાવયન્ ભૂતભાવનહ્॥

પ્રકાશાત્મા તમોહન્તા મહાન્ ઇત્ય્ એષ વિશ્રુતહ્।
ઋચો +અસ્ય મણ્ડલં સામાન્યુસ્ત્રામૂર્તિર્ યજૂંષિ ચ॥

ત્રયીમહો +અયં ભગવાણ્ કાલાત્મા કાલકૃદ્ વિભુહ્।
સર્વાત્મા સર્વગહ્ સૂક્ષ્મહ્ સર્વમ્ અસ્મિન્ પ્રતિષ્ઠિતમ્॥

રથે વિશ્વમયે ચક્રં કૃત્વા સંવત્સરાત્મકમ્।
છન્દાંસ્ય્ અશ્વાહ્ સપ્ત યુક્તાહ્ પર્યટત્ય્ એષ સર્વદા॥

ત્રિપાદમ્ અમૃતં ગુહ્યં પાદો +અયં પ્રકટો +અભવત્।
સો +અહઙ્કારં જગત્સૃષ્ટ્યૈ બ્રહ્માણમ્ અસૃજત્ પ્રભુહ્॥

તસ્મૈ વેદાન્ વરાન્ દત્ત્વા સર્વલોકપિતામહમ્।
પ્રતિષ્ઠાપ્યાણ્ડમધ્યે +અથ સ્વયં પર્યેતિ ભાવયન્॥

અથ સૃષ્ટ્યાં મનશ્ ચક્રે બ્રહ્માહઙ્કારમૂર્તિભૃત્।
મનસશ્ ચન્દ્રમા જજ્ઞે સૂર્યો +અક્ષ્ણોસ્ તેજસાં નિધિહ્॥

મનસહ્ ખં તતો વાયુર્ અગ્નિર્ આપો ધરા ક્રમાત્।
ગુણૈકવૃદ્ધ્યા પઞ્ચૈવ મહાભૂતાનિ જજ્ઞિરે॥

અગ્નીષોમૌ ભાનુચન્દ્રૌ તતસ્ ત્વ્ અઙ્ગારકાદયહ્।
તેજોભૂખામ્બુવાતેભ્યહ્ ક્રમશહ્ પઞ્ચ જજ્ઞિરે॥

પુનર્ દ્વાદશધાત્માનં વ્યભજદ્ રાશિસઞ્જ્ઞકમ્।
નક્ષત્રરૂપિણં ભૂયહ્ સપ્તવિંશાત્મકં વશી॥

તતશ્ ચરાચરં વિશ્વં નિર્મમે દેવપૂર્વકમ્।
ઊર્ધ્વમધ્યાધરેભ્યો +અથ સ્રોતોભ્યહ્ પ્રકૃતીહ્ સૃજન્॥

ગુણકર્મવિભાગેન સૃષ્ટ્વા પ્રાગ્વદ્ અનુક્રમાત્।
વિભાગં કલ્પયામાસ યથાસ્વં વેદદર્શનાત્॥

ગ્રહનક્ષત્રતારાનાં ભૂમેર્ વિશ્વસ્ય વા વિભુહ્।
દેવાસુરમનુષ્યાણાં સિદ્ધાનાં ચ યથાક્રમમ્॥

બ્રહ્માણ્ડમ્ એતત્ સુષિરં તત્રેદં ભૂર્ભુવાદિકમ્।
કટાહદ્વિતયસ્યેવ સમ્પુટં ગોલકાકૃતિ॥

બ્રહ્માણ્ડમધ્યે પરિધિર્ વ્યોમકક્ષાભિધીયતે।
તન્મધ્યે ભ્રમણં ભાનામ્ અધો +અધહ્ ક્રમશસ્ તથા॥

મન્દામરેજ્યભૂપુત્રસૂર્યશુક્રેન્દુજેન્દવહ્।
પરિભ્રમન્ત્ય્ અધો+અધહ્સ્થાહ્ સિદ્ધ્હવિદ્યાધરા ઘનાહ્॥

મધ્યે સમન્તાદ્ અણ્ડસ્ય ભૂગોલો વ્યોમ્નિ તિષ્ઠતિ।
બિભ્રાનહ્ પરમાં શક્તિં બ્રહ્મણો ધારણાત્મકામ્॥

તદન્તરપુટાહ્ સપ્ત નાગાસુરસમાશ્રયાહ્।
દિવ્યૌષધિરસોપેતા રમ્યાહ્ પાતાલભૂમયહ્॥

અનેકરત્નનિચયો જામ્બૂનદમયો ગિરિહ્।
ભૂગોલમધ્યગો મેરુર્ ઉભયત્ર વિનિર્ગતહ્॥

ઉપરિષ્ટાત્ સ્થિતાસ્ તસ્ય સેન્દ્રા દેવા મહર્ષયહ્।
અધસ્તાદ્ અસુરાસ્ તદ્વદ્ દ્વિષન્તો +અન્યોન્યમ્ આશ્રિતાહ્॥

તતહ્ સમન્તાત્ પરિધિહ્ ક્રમેણાયં મહાર્ણવહ્।
મેખલેવ સ્થિતો ધાત્ર્યા દેવાસુરવિભાગકૃત્॥

સમન્તાન્ મેરુમધ્યાત્ તુ તુલ્યભાગેષુ તોયધેહ્।
દ્વીપિષુ દિક્ષુ પૂર્વાદિનગર્યો દેવનિર્મિતાહ્॥

ભૂવૃત્તપાદે પૂર્વસ્યાં યમકોટીતિ વિશ્રુતા।
ભદ્રાશ્વવર્ષે નગરી સ્વર્ણપ્રાકારતોરણા॥

યામ્યાયાં ભારતે વર્ષે લઙ્કા તદ્વન્ મહાપુરી।
પશ્ચિમે કેતુમાલાખ્યે રોમકાખ્યા પ્રકીર્તિતા॥

ઉદક્ સિદ્ધપુરી નામ કુરુવર્ષે પ્રકીર્તિતા।
તસ્યાં સિદ્ધા મહાત્માનો નિવસન્તિ ગતવ્યથાહ્॥

ભૂવૃત્તપાદવિવરાસ્ તાશ્ ચાન્યોન્યં પ્રતિષ્ઠિતાહ્।
તાભ્યશ્ ચોત્તરગો મેરુસ્ તાવાન્ એવ સુરાશ્રયહ્॥

તાસામ્ ઉપરિગો યાતિ વિષુવસ્થો દિવાકરહ્।
ન તાસુ વિષુવચ્છાયા નાક્ષસ્યોન્નતિર્ ઇષ્યતે॥

મેરોર્ ઉભયતો મધ્યે ધ્રુવતારે નભહ્ સ્થિતે।
નિરક્ષદેશસંસ્થાનામ્ ઉભયે ક્ષિતિજાશ્રયે॥

અતો નાક્ષત્રોચ્છ્રયસ્ તાસુ ધ્રુવયોહ્ ક્ષિતિજસ્થયોહ્।
નવતિર્ લમ્બકાંશાસ્ તુ મેરાવક્ષાંશકાસ્ તથા।

મેષાદૌ દેવભાગસ્થે દેવાનાં યાતિ દર્શનમ્।
અસુરાણાં તુલાદૌ તુ સૂર્યસ્ તદ્ભાગસઞ્ચરહ્॥

અત્યાસન્નતયા તેન ગ્રીષ્મે તીવ્રકરા રવેહ્।
દેવભાગે સુરાણાં તુ હેમન્તે મન્દતાન્યથા॥

દેવાસુરા વિષુવતિ ક્ષિતિજસ્થં દિવાકરમ્।
પશ્યન્ત્ય્ અન્યોન્યમ્ એતેષાં વામસવ્યે દિનક્ષપે॥

મેષાદાવ્ ઉદિતહ્ સૂર્યસ્ ત્રીન્ રાશીન્ ઉદગુત્તરમ્।
સઞ્ચરન્ પ્રાગહર્મધ્યં પૂરયેન્ મેરુવાસિનામ્॥

*કર્ક્યાદીન્ સઞ્ચરંશ્ તદ્વદ્ અહ્નહ્ પશ્ચાર્ધમ્ એવ સહ્।(ચ્ કર્કાદીન્)
તુલાદીંસ્ ત્રીન્ મૃગાદીંશ્ ચ તદ્વદ્ એવ સુરદ્વિષામ્॥

અતો દિનક્ષપે તેષામ્ અન્યોન્યં હિ વિપર્યયાત્।
અહોરાત્રપ્રમાણં ચ ભાનોર્ ભગણપૂરણાત્॥

દિનક્ષપાર્ધમ્ એતેષામ્ અયનાન્તે વિપર્યયાત્।
ઉપર્યાત્માનમ્ અન્યોન્યં કલ્પયન્તિ સુરાસુરાહ્॥

અન્યે +અપિ સમસૂત્રસ્થા મન્યન્તે +અધહ્ પરસ્પરમ્।
ભદ્રાશ્વકેતુમાલસ્થા લઙ્કાસિદ્ધપુરાશ્રિતાહ્॥

સર્વત્રૈવ મહીગોલે સ્વસ્થાનમ્ ઉપરિ સ્થિતમ્।
મન્યન્તે ખે યતો ગોલસ્ તસ્ય ક્વોર્ધવં ક્વ વાધહ્॥

અલ્પકાયતયા લોકાહ્ સ્વસ્થાનાત્ સર્વતો મુખમ્।
પશ્યન્તિ વૃત્તામ્ અપ્ય્ એતાં ચક્રાકારાં વસુન્ધરામ્॥

સવ્યં ભ્રમતિ દેવાનામ્ અપસવ્યં સુરદ્વિષામ્।
ઉપરિષ્ટાદ્ ભગોલો +અયં વ્યક્ષે પશ્ચાન્ મુખહ્ સદા॥

અતસ્ તત્ર દિનં ત્રિંશન્નાડિકં શર્વદી તથા।
હાનિવૃદ્ધી સદા વામં સુરાસુરવિભાગયોહ્॥

મેષાદૌ તુ સદા વૃદ્ધિર્ ઉદગુત્તરતો +અધિકા।
દેવાંશે ચ ક્ષપાહાનિર્ વિપરીતં તથાસુરે॥

તુલાદૌ દ્યુનિશોર્ વામં ક્ષયવૃદ્ધી તયોર્ ઉભે।
દેશક્રાન્તિવશાન્ નિત્યં તદ્વિજ્ઞાનં પુરોદિતમ્॥

ભૂવૃત્તં ક્રાન્તિભાગઘ્નં ભગણાંશવિભાજિતમ્।
અવાપ્તયોજનૈર્ અર્કો વ્યક્ષાદ્ યાત્ય્ ઉપરિસ્થિતહ્॥

પરમાપક્રમાદ્ એવં યોજનાનિ વિશોધયેત્।
ભૂવૃત્તપાદાચ્ છેષાણિ યાનિ સ્યુર્ યોજનાનિ તૈહ્॥

અયનાન્તે વિલોમેન દેવાસુરવિભાગયોહ્।
નાડીષષ્ટ્યા સકૃદ્ અહર્નિશાપ્ય્ અસ્મિન્ સકૃત્ તથા॥

તદન્તરે +અપિ ષષ્ટ્યન્તે ક્ષયવૃદ્ધી અહર્નિશોહ્।
પરતો વિપરીતો +અયં ભગોલહ્ પરિવર્તતે॥

ઊને ભૂવૃત્તપાદે તુ દ્વિજ્યાપક્રમયોજનૈહ્।
ધનુર્ મૃગસ્થહ્ સવિતા દેવભાગે ન દૃશ્યતે॥

તથા ચાસુરભાગે તુ મિથુને કર્કટે સ્થિતહ્।
નષ્ટચ્છાયા મહીવૃત્તપાદે દર્શનમ્ આદિશેત્॥

એકજ્યાપક્રમાનીતૈર્ યોજનૈહ્ પરિવર્જિતે।
ભૂમિકક્ષાચતુર્થાંશે વ્યક્ષાચ્ છેષૈસ્ તુ યોજનૈહ્॥

ધનુર્ મૃગાલિકુમ્ભેષુ સંસ્થિતો +અર્કો ન દૃશ્યતે।
દેવભાગે +અસુરાણાં તુ વૃષાદ્યે ભચતુષ્ટયે॥

મેરૌ *મેષાદિચક્રાર્ધે દેવાહ્ પશ્યન્તિ ભાસ્કરમ્।(ડ્ -ચકાર્ધે)
સકૃદ્ એવોદિતં તદ્વદ્ અસુરાશ્ ચ તુલાદિગમ્॥

ભૂમણ્ડલાત્ પઞ્ચદશે ભાગે દેવે +અથ વાસુરે।
ઉપરિષ્ટાદ્ વ્રજત્ય્ અર્કહ્ સૌમ્યયામ્યાયનાન્તગહ્॥

તદન્તરાલયોશ્ ચ્છાયા યામ્યોદક્ સમ્ભવત્ય્ અપિ।
મેરોર્ અભિમુખં યાતિ પરતહ્ સ્વવિભાગયોહ્॥

ભદ્રાશ્વોપરિગહ્ કુર્યાદ્ ભારતે તૂદયં રવિહ્।
રાત્ર્યર્ધં કેતુમાલે તુ કુરાવ્ અસ્તમયં તદા॥

ભારતાદિષુ વર્ષેષુ તદ્વદ્ એવ પરિભ્રમન્।
મધ્યોદયાર્ધરાત્ર્યસ્તકાલાન્ કુર્યાત્ પ્રદક્ષિણમ્॥

ધ્રુવોન્નતિર્ ભચક્રસ્ય નતિર્ મેરું પ્રયાસ્યતહ્।
નિરક્ષાભિમુખં યાતુર્ વિપરીતે નતોન્નતે॥

ભચક્રં ધ્રુવયોર્ બદ્ધમ્ આક્ષિપ્તં પ્રવહાનિલૈહ્।
પર્યેત્ય્ અજસ્રં તન્નદ્ધા ગ્રહકક્ષા યથાક્રમમ્॥

સકૃદ્ ઉદ્ગતમ્ અબ્દાર્ધં પશ્યન્ત્ય્ અર્કં સુરાસુરાહ્।
પિતરહ્ શશિગાહ્ પક્ષં સ્વદિનં ચ નરા ભુવિ॥

*ઉપરિષ્ટસ્ય મહતી કક્ષાલ્પાધહ્સ્થિતસ્ય ચ।(ચ્ ઉપરિષ્ઠસ્ય)
મહત્યા કક્ષયા ભાગા મહાન્તો +અલ્પાસ્ તથાલ્પયા॥

કાલેનાલ્પેન ભગણં ભુઙ્ક્તે +અલ્પભ્રમણાશ્રિતહ્।
ગ્રહહ્ કાલેન મહતા મણ્ડલે મહતિ ભ્રમન્॥

સ્વલ્પયાતો બહૂન્ ભુઙ્ક્તે ભગણાન્ શીતદીધિતિહ્।
મહત્યા કક્ષયા ગચ્છન્ તતહ્ સ્વલ્પં શનૈશ્ચરહ્॥

મન્દાદ્ અધહ્ ક્રમેણ સ્યુશ્ ચતુર્થા દિવસાધિપાહ્।
વર્ષાધિપતયસ્ તદ્વત્ તૃતીયાશ્ ચ પ્રકીર્તિતાહ્॥

ઊર્ધ્વક્રમેણ શશિનો *માસાનામ્ અધિપાહ્ સ્મૃતાહ્।(ડ્ મસાનામ્)
હોરેશાહ્ સૂર્યતનયાદ્ અધો+અધહ્ ક્રમશસ્ તથા॥

ભવેદ્ ભકક્ષા તીક્ષ્ણાંશોર્ ભ્રમણં ષષ્ટિતાડિતમ્।
સર્વોપરિષ્ટાદ્ ભ્રમતિ યોજનૈસ્ તૈર્ ભમણ્ડલમ્॥

કલ્પોક્તચન્દ્રભગણા ગુણિતાહ્ શશિકક્ષયા।
આકાશકક્ષા સા જ્ઞેયા કરવ્યાપ્તિસ્ તથા રવેહ્॥

સૈવ યત્કલ્પભગણૈર્ ભક્તા તદ્ભ્રમણં ભવેત્।
કુવાસરૈર્ વિભજ્યાહ્નહ્ સર્વેષાં પ્રાગ્ગતિહ્ સ્મૃતા॥

ભુક્તિયોજનજા સઙ્ખ્યા સેન્દોર્ ભ્રમણસઙ્ગુણા।
સ્વકક્ષાપ્તા તુ સા તસ્ય તિથ્યાપ્તા ગતિલિપ્તિકા॥

કક્ષા ભૂકર્ણગુણિતા મહીમણ્ડલભાજિતા।
તત્કર્ણા ભૂમિકર્ણોના ગ્રહોચ્ચ્યં સ્વં દલીકૃતાહ્॥

ખત્રયાબ્ધિદ્વિદહનાહ્ કક્ષા તુ હિમદીધિતેહ્।(32430
જ્ઞશીઘ્રસ્યાઙ્કખદ્વિત્રિત્કૃતશૂન્યેન્દવસ્ તથા॥(1043209)

શુક્રશીઘ્રસ્ય સપ્તાગ્નિરસાબ્ધિરસષડ્યમાહ્।(2664637)
તતો +અર્કબુધશુક્રાણાં ખખાર્થૈકસુરાર્ણવાહ્॥(4331500)

કુજસ્યાપ્ય્ અઙ્કશૂન્યાઙ્કષડ્વેદૈકભુજઙ્ગમાહ્।(8146909)
ચન્દ્રોચ્ચસ્ય કૃતાષ્ટાબ્ધિવસુદ્વિત્ર્યષ્ટવહ્નયહ્॥(38328484)

કૃતર્તુમુનિપઞ્ચાદ્રિગુણેન્દુવિષયા ગુરોહ્।(51375764)
સ્વર્ભાનોર્ વેદતર્કાષ્ટદ્વિશૈલાર્થખકુઞ્જરાહ્॥(80572864)

પઞ્ચવાણાક્ષિનાગર્તુરસાદ્ર્યર્કાહ્ શનેસ્ તતહ્।(127668255)
ભાનાં રવિખશૂન્યાઙ્કવસુરન્ધ્રશરાશ્વિનહ્॥(25980012)

ખવ્યોમખત્રયખસાગ્રષટ્કનાગવ્યોમાષ્ટશૂન્યયમરૂપનગાષ્ટચન્દ્રાહ્।(18712080864000000)
બ્રહ્માણ્ડસમ્પુટપરિભ્રમણં સમન્તાદ્ અભ્યન્તરે દિનકરસ્ય કરપ્રસારહ્॥
[જ્યોતિષોપનિષદ્]