Subhāṣitāvali 1-1040 · Verses 0644-0663

he gandhakuñjara mahāgirikuñjarāji-
madyāpi mā smara salīlanimīlitākṣaḥ /
muñcābhimānamadhunā bhaja vartamānaṃ
vakraṃ vidherupari śāsanamaṅkuśaṃ ca //

svacchasvādujalā vihāya sarito hartuṃ tṛṣaṃ duḥsahāṃ
mā matta dviradākṣi nikṣipa śaratkṛṣṭe taḍāgāmbuni /
pītesminsakalepi gacchati na te śāntiṃ pipāsā jale
grāmasyaikagateramuṣya niyataṃ syājjīvite saṃśayaḥ //

dūrvākuratṛṇāhārā dhanyāstāta vane mṛgāḥ /
vibhavonmattacittānāṃ na paśyanti mukhāni yat //

amṛtā vigataprāṇā sāntaḥśalyākṛtavraṇā /
abaddhā niścalevāste kūṭasaṃsthe mṛge mṛgī //

rajjvā diśaḥ pravitatāḥ salilaṃ viṣeṇa
pāśairmahī hutabhujā jvalitā vanāntāḥ /
vyādhāḥ padānyanusaranti gṛhītabāṇāḥ
kaṃ deśamāśrayati yūthapatirmṛgāṇām //

drutataramito gaccha prāṇaiḥ kuraṅga viyujyase
kimiti valitagrīvaṃ sthitvā muhurmuhurīkṣase /
vidadhati hatavyādhānāṃ te manāgapi nārdratāṃ
kaṭhinamanasāmeṣāmete vilocanavibhramāḥ //

sthalīnāṃ dagdhānāmupari mṛgatṛṣṇāmanusaraṃs-
tṛṣārtaḥ sāraṅgo viramati na khinnepi manasi /
ajānānastattvaṃ na sa mṛgayatenyatra sarasī-
mabhūmau pratyāśā na ca phalati vighnaṃ ca kurute //

he sāraṅga tṛṇānyaśāna salilaiḥ prāṇānpuṣāṇāthavā
yadvā syāḥ pavanāśanastadapi te sāviṣkṛti prāṇitam /
yeneyaṃ bhavatocchvasatkuvalayaprastāracārudyutir-
dṛṣṭirvittamadoddhatākṣiṇi mukhe mūrkhasya nāyāsitā //

alpīyaḥskhalanena yatra patanaṃ kṛcchreṇa yatronnatir-
dvāre vetralatāvitānagahane kaṣṭaḥ praveśakramaḥ /
he sāraṅga manoramā vanabhuvastyaktvā viśeṣārthinā
kiṃ bhūbhṛtkaṭakasthitivyasaninā vyarthaṃ khurāḥ śātitāḥ //

naitāstā malaya kānanabhuvaḥ svacchasravannirjharās-
tṛṣṇā yāsu nivartate tanubhṛtāmālokamātrādapi /
rūkṣadhvāṅkṣaparigraho bharurayaṃ sphārībhavadbhrāntayas-
tā etā mṛgatṛṣṇikā hariṇa he nedaṃ payo gamyatām //

tyaktaṃ janmavanaṃ tṛṇāṅkuravatī māteva muktā sthalī
visrambhasthitihetavo na gaṇitā bandhūpamāḥ pādapāḥ /
bālāpatyaviyogaduḥkhavidhurā nāpekṣitā sā mṛgī
mārgantaḥ padavīṃ tathāpyakaruṇā vyādhā na muñcantyamī //

chittvā pāśamapāsya kūṭaracanāṃ bhaṅktvā balādvāgurāṃ
paryastāgniśikhākalāpajaṭilānnirgatya dūraṃ vanāt /
vyādhānāṃ śaragocarādapi javenotplutya dhāvanmṛgaḥ
kūpāntaḥ patitaḥ karoti vidhure kiṃ vā vidhau pauruṣam //

svairī bhrāmyasi nātha kāmyasi paradvārāṇi nottāmyasi
nādyānāmanimittakopakuṭilālāpaṃ mukhaṃ paśyasi /
muñcasyekamapi kṣaṇaṃ prakaṭitapremāṃ ca na preyasīṃ
he sāraṅga tavātisundaramidaṃ kenopadiṣṭaṃ vratam //

svacchandaṃ hariṇena yā viharatā daivātsamāsāditā
bhaṅgaprasrutadugdhabindubisarā śālernavā mañjarī /
niḥśvāsānaladagdhakomalatṛṇaprakhyāpitāntarvyathas-
tāmeva prativāsaraṃ muniriva dhyāyanvane śuṣyati //

sāraṅgo na latāgṛheṣu ramate no paṃsule bhūtale
no ramyāsu vanopakaṇṭhaharitacchāyāsu śītāsvapi /
tāmevāyatalocanāmanudinaṃ dhyāyanmuhuḥ preyasīṃ
śailendrodarakaṃdareṣu gatadhīḥ śṛṅgāriveṣaḥ sthitaḥ //

śṛṅgeṇāṅgaṃ mṛgāṇāṃ kaṣati paricayaprāptaye niḥspṛhāṇāṃ
mandasvacchandacārī pariharati bhayādālayaṃ yūthapasya /
dṛṣṭastiṣṭhatyalakṣyo jhagiti nipatitaistatkuraṅgīkaṭākṣaiḥ
sāraṅgo duḥkhamāste vidhuravidhivaśādanyayūthapraviṣṭaḥ //

ādāya māṃsamakhilaṃ stanavarjamaṅgān-
māṃ muñca vāgurika yāhi kuru prasādam /
adyāpi ghāsakavalagrasanānabhijño
manmārgavīkṣaṇaparastanayo madīyaḥ //

puro revā pāre giriratidurārohaśikharaḥ
saraḥ savye vāme davadahanadāhavyatikaraḥ /
dhanuṣpāṇiḥ paścācchabarahatako dhāvatitarāṃ
na yātuṃ na sthātuṃ hariṇāśiśureṣa prabhavati //

kva krīḍati kva carati kva karoti vṛttiṃ
vāri kva nāma pibati svapiti kva nāma /
itthaṃ mṛgaṃ niraparādhamabādhamānaṃ
vyādhonudhāvati vadhāya dhanurdadhānaḥ //

candraḥ sudhāṃśurayamatrisuto dvijeśaḥ
puṇyairavāpi śaraṇāya mayeti toṣam /
mugdhaiṇaśāva bhaja mā tyaja pāpamenaṃ
mīnaṃ prabhujya sahasā kṛtameṣabhogam //