Subhāṣitāvali 1-1040 · Verses 0624-0643

ucchṛṅkhalena nirapekṣatayonmadena
yenākulīkṛtamidaṃ kariṇā babhūva /
dattvā padaṃ śirasi hastipakārbhakeṇa
mandaḥ kathaṃ gamita eṣa vaśaṃ prasahya //

vindhyādrisānutarupuṣpapatatparāga-
saṃpuñjapūjitakaraḥ kariyūthasevyaḥ /
yobhūtsa eva nṛnideśakaraḥ karīndro
jātaḥ kathaṃ kimathavā prabhuratra kālaḥ //

antaḥsamutthavirahānalatīvratāpa-
saṃtāpitāṅga karipuṅgava muñca śokam /
dhātrā svahastalikhitāni lalāṭapaṭṭe
ko vākṣarāṇi parimārjayituṃ samarthaḥ //

bho bhoḥ karīndra divasāni kiyanti tāvad-
asminmarau samativāhayakutracittvam /
revājalairnijakareṇukaraprayuktair-
bhūyaḥ śamaṃ gamayitāsi nidāghakāle //

asmiñjaḍe jagati ko nu bṛhatpramāṇa-
karṇaḥ karī nanu bhavedduritasya pātram /
ityāgataṃ tamapi yolinamunmamātha
mātaṅga eva kimataḥ paramucyatesau //

na gṛhṇāti grāsaṃ navakamalakiṃjalkini jale
na paṅkairāhlādaṃ vrajati bisabhaṅgārdhaśakalaiḥ /
lalantīṃ premārdrāmapi viṣahate nānyakariṇīṃ
smarandāvabhraṣṭāṃ hṛdayadayitāṃ vāraṇapatiḥ //

latāntānnādatte śaśiśakalaśītaṃ na ca jalaṃ
bhramadbhṛṅgāsaṅgāḥ pariharati kāntāḥ kamalinīḥ /
dadhadbhārākāraṃ karamapi karī jātaviraho
vitanvannucchvāsānkṣaṇamapi vatānte na ramate //

nadīvaprānbhittvā kisalayavadutpāṭya ca tarūn-
madonmattāñjitvā karacaraṇadantaiḥ pratigajān /
jarāṃ prāpyānāryāṃ taruṇajanavidveṣajananīṃ
sa evāyaṃ nāgaḥ sahati kalabhebhyaḥ paribhavam //

varamiyamaṅkuśakṣatiralakṣitamāpatitā
vinayavidhitsayā śirasi te gajayūthapate /
na punarapaścimā karajavajraśikhābhihatiḥ
prasabhasamutthitasya niśitā vanakesariṇaḥ //

svādhīnāṃ pravihāya śailakaṭakaprānte kareṇa vane
yatte nāgarikājane nipatitaṃ sadbhāvaśūnye manaḥ /
tasyaitaddṛḍharajjubandhanavadhavyāpārakhedātmakaṃ
he mattadvipu karmaṇaḥ pariṇataṃ rāgānurūpaṃ phalam //

kvākāro girisannibhaḥ kva ca gatirvegena līlā ca sā
helākuḍmalitekṣaṇāḥ kva nu dṛśastadvā kva te bṛṃhitam /
vaprāghātarasaḥ kva te kva ca karaḥ kaṣṭaṃ yadevaṃvidhaṃ
tvāmāruhya śiśuḥ padā paravaśaṃ saṃcārayatyājñayā //

pādāghātavighūrṇitā vasumatī trāsālasāḥ pakṣiṇaḥ
paṅkāṅkāni sarāṃsi gaṇḍakaṣaṇakṣodakṣatāḥ śākhinaḥ /
prāpyedaṃ karipotakairvidhivaśācchārdūlaśūnyaṃ vanaṃ
tattannāma kṛtaṃ viśṛṅkhalatayā vaktuṃ na yatpāryate //

puṇḍrekṣūnapi bhakṣayanghṛtabhṛto māṃsaudanādīnapi
prāvṛṇvanvividhāḥ kuthā api vahannakṣatramālā api /
karṇe cāmaramālikāmapi dadhaddantī tathāpi smara-
nvaindhyīnāṃ ghanasallakīvanabhuvāmāste sadā duḥkhitaḥ //

nīvāraprasavāgramuṣṭikavalairyo vardhitaḥ śaiśavo
pītaṃ yena sarojapattrapuṭake homāvaśeṣaṃ payam /
taṃ dṛṣṭvā madamantharālivalayavyālupragaṇḍaṃ gajaṃ
sotkaṇṭhaṃ sabhayaṃ ca paśyati muhurdūre sthitastāpasaḥ //

dante nyasya karaṃ pralambitaśirāḥ saṃmīlya netradvayaṃ
kiṃ tvaṃ vāraṇa tapyase gaṇikayā ko nāma no vañcitaḥ /
grāsaṃ śāntamanā gṛhāṇa satataṃ śokodhunā tyajyatāṃ
ye mattā avivekinaścaladhiyaste prāpnuvantyāpadam //

patyuryatkavalāvaśeṣapatitagrāsena vṛttiḥ kṛtā
pītaṃ yacca karāvagāhakaluṣaṃ tatpītaśeṣaṃ payaḥ /
prāṇānpūrvataraṃ vihāya tadidaṃ prāptaṃ kariṇyā phalaṃ
yadbandhārpaṇakātarasya kariṇaḥ kliṣṭaṃ na dṛṣṭaṃ mukham //

ghāsagrāsaṃ gṛhāṇa tyaja gajakalabha premabandhaṃ kariṇyāḥ
pāśagranthivraṇānāmabhimatamadhunā dehi paṅkānulepam /
dūrībhūtāstavaite śabaravaravadhūvibhramodbhrāntaramyā
revākulopakaṇṭadrumakusumarajo dhūsarā vindhyapādāḥ //

lāṅgūlacālanamadhaścaraṇāvapātaṃ
bhūmau nipatya vadanodaradarśanaṃ ca /
śvā piṇḍadasya kurute gajapuṅgavastu
dhīraṃ vilokayati cāṭuśataiśca bhuṅkte //

yadvindhyaḥ śikharī tadantarapi yatpīlupriyaḥ pippalaḥ
sotkaṇṭhā rabhasāgamādabhipatadreṇuḥ kareṇuśca yat /
tatkiṃ bhadratayā smaratyapi karī daivaṃ hi sarvaṃkaṣaṃ
tanmṛtyorapi duḥsahaṃ tu yadayaṃ mando dhuri sthāpitaḥ //

madhyevindhyamudūrminārmadanadīvātūlavātāvalī-
heloddhūlitamallikākisalayairyo vṛddhimabhyāgataḥ /
soyaṃ daivavaśādvaśāvirahitaḥ śūtkārakārī karī
nirmajjadvajarajjupāśavivaśaḥ kaṣṭaṃ kimāceṣṭām //