સુભાષિતાવલિ · શ્લોક 0644-0663

હે ગન્ધકુઞ્જર મહાગિરિકુઞ્જરાજિ-
મદ્યાપિ મા સ્મર સલીલનિમીલિતાક્ષઃ ।
મુઞ્ચાભિમાનમધુના ભજ વર્તમાનં
વક્રં વિધેરુપરિ શાસનમઙ્કુશં ચ ॥

સ્વચ્છસ્વાદુજલા વિહાય સરિતો હર્તું તૃષં દુઃસહાં
મા મત્ત દ્વિરદાક્ષિ નિક્ષિપ શરત્કૃષ્ટે તડાગામ્બુનિ ।
પીતેસ્મિન્સકલેપિ ગચ્છતિ ન તે શાન્તિં પિપાસા જલે
ગ્રામસ્યૈકગતેરમુષ્ય નિયતં સ્યાજ્જીવિતે સંશયઃ ॥

દૂર્વાકુરતૃણાહારા ધન્યાસ્તાત વને મૃગાઃ ।
વિભવોન્મત્તચિત્તાનાં ન પશ્યન્તિ મુખાનિ યત્ ॥

અમૃતા વિગતપ્રાણા સાન્તઃશલ્યાકૃતવ્રણા ।
અબદ્ધા નિશ્ચલેવાસ્તે કૂટસંસ્થે મૃગે મૃગી ॥

રજ્જ્વા દિશઃ પ્રવિતતાઃ સલિલં વિષેણ
પાશૈર્મહી હુતભુજા જ્વલિતા વનાન્તાઃ ।
વ્યાધાઃ પદાન્યનુસરન્તિ ગૃહીતબાણાઃ
કં દેશમાશ્રયતિ યૂથપતિર્મૃગાણામ્ ॥

દ્રુતતરમિતો ગચ્છ પ્રાણૈઃ કુરઙ્ગ વિયુજ્યસે
કિમિતિ વલિતગ્રીવં સ્થિત્વા મુહુર્મુહુરીક્ષસે ।
વિદધતિ હતવ્યાધાનાં તે મનાગપિ નાર્દ્રતાં
કઠિનમનસામેષામેતે વિલોચનવિભ્રમાઃ ॥

સ્થલીનાં દગ્ધાનામુપરિ મૃગતૃષ્ણામનુસરંસ્-
તૃષાર્તઃ સારઙ્ગો વિરમતિ ન ખિન્નેપિ મનસિ ।
અજાનાનસ્તત્ત્વં ન સ મૃગયતેન્યત્ર સરસી-
મભૂમૌ પ્રત્યાશા ન ચ ફલતિ વિઘ્નં ચ કુરુતે ॥

હે સારઙ્ગ તૃણાન્યશાન સલિલૈઃ પ્રાણાન્પુષાણાથવા
યદ્વા સ્યાઃ પવનાશનસ્તદપિ તે સાવિષ્કૃતિ પ્રાણિતમ્ ।
યેનેયં ભવતોચ્છ્વસત્કુવલયપ્રસ્તારચારુદ્યુતિર્-
દૃષ્ટિર્વિત્તમદોદ્ધતાક્ષિણિ મુખે મૂર્ખસ્ય નાયાસિતા ॥

અલ્પીયઃસ્ખલનેન યત્ર પતનં કૃચ્છ્રેણ યત્રોન્નતિર્-
દ્વારે વેત્રલતાવિતાનગહને કષ્ટઃ પ્રવેશક્રમઃ ।
હે સારઙ્ગ મનોરમા વનભુવસ્ત્યક્ત્વા વિશેષાર્થિના
કિં ભૂભૃત્કટકસ્થિતિવ્યસનિના વ્યર્થં ખુરાઃ શાતિતાઃ ॥

નૈતાસ્તા મલય કાનનભુવઃ સ્વચ્છસ્રવન્નિર્ઝરાસ્-
તૃષ્ણા યાસુ નિવર્તતે તનુભૃતામાલોકમાત્રાદપિ ।
રૂક્ષધ્વાઙ્ક્ષપરિગ્રહો ભરુરયં સ્ફારીભવદ્ભ્રાન્તયસ્-
તા એતા મૃગતૃષ્ણિકા હરિણ હે નેદં પયો ગમ્યતામ્ ॥

ત્યક્તં જન્મવનં તૃણાઙ્કુરવતી માતેવ મુક્તા સ્થલી
વિસ્રમ્ભસ્થિતિહેતવો ન ગણિતા બન્ધૂપમાઃ પાદપાઃ ।
બાલાપત્યવિયોગદુઃખવિધુરા નાપેક્ષિતા સા મૃગી
માર્ગન્તઃ પદવીં તથાપ્યકરુણા વ્યાધા ન મુઞ્ચન્ત્યમી ॥

છિત્ત્વા પાશમપાસ્ય કૂટરચનાં ભઙ્ક્ત્વા બલાદ્વાગુરાં
પર્યસ્તાગ્નિશિખાકલાપજટિલાન્નિર્ગત્ય દૂરં વનાત્ ।
વ્યાધાનાં શરગોચરાદપિ જવેનોત્પ્લુત્ય ધાવન્મૃગઃ
કૂપાન્તઃ પતિતઃ કરોતિ વિધુરે કિં વા વિધૌ પૌરુષમ્ ॥

સ્વૈરી ભ્રામ્યસિ નાથ કામ્યસિ પરદ્વારાણિ નોત્તામ્યસિ
નાદ્યાનામનિમિત્તકોપકુટિલાલાપં મુખં પશ્યસિ ।
મુઞ્ચસ્યેકમપિ ક્ષણં પ્રકટિતપ્રેમાં ચ ન પ્રેયસીં
હે સારઙ્ગ તવાતિસુન્દરમિદં કેનોપદિષ્ટં વ્રતમ્ ॥

સ્વચ્છન્દં હરિણેન યા વિહરતા દૈવાત્સમાસાદિતા
ભઙ્ગપ્રસ્રુતદુગ્ધબિન્દુબિસરા શાલેર્નવા મઞ્જરી ।
નિઃશ્વાસાનલદગ્ધકોમલતૃણપ્રખ્યાપિતાન્તર્વ્યથસ્-
તામેવ પ્રતિવાસરં મુનિરિવ ધ્યાયન્વને શુષ્યતિ ॥

સારઙ્ગો ન લતાગૃહેષુ રમતે નો પંસુલે ભૂતલે
નો રમ્યાસુ વનોપકણ્ઠહરિતચ્છાયાસુ શીતાસ્વપિ ।
તામેવાયતલોચનામનુદિનં ધ્યાયન્મુહુઃ પ્રેયસીં
શૈલેન્દ્રોદરકંદરેષુ ગતધીઃ શૃઙ્ગારિવેષઃ સ્થિતઃ ॥

શૃઙ્ગેણાઙ્ગં મૃગાણાં કષતિ પરિચયપ્રાપ્તયે નિઃસ્પૃહાણાં
મન્દસ્વચ્છન્દચારી પરિહરતિ ભયાદાલયં યૂથપસ્ય ।
દૃષ્ટસ્તિષ્ઠત્યલક્ષ્યો ઝગિતિ નિપતિતૈસ્તત્કુરઙ્ગીકટાક્ષૈઃ
સારઙ્ગો દુઃખમાસ્તે વિધુરવિધિવશાદન્યયૂથપ્રવિષ્ટઃ ॥

આદાય માંસમખિલં સ્તનવર્જમઙ્ગાન્-
માં મુઞ્ચ વાગુરિક યાહિ કુરુ પ્રસાદમ્ ।
અદ્યાપિ ઘાસકવલગ્રસનાનભિજ્ઞો
મન્માર્ગવીક્ષણપરસ્તનયો મદીયઃ ॥

પુરો રેવા પારે ગિરિરતિદુરારોહશિખરઃ
સરઃ સવ્યે વામે દવદહનદાહવ્યતિકરઃ ।
ધનુષ્પાણિઃ પશ્ચાચ્છબરહતકો ધાવતિતરાં
ન યાતું ન સ્થાતું હરિણાશિશુરેષ પ્રભવતિ ॥

ક્વ ક્રીડતિ ક્વ ચરતિ ક્વ કરોતિ વૃત્તિં
વારિ ક્વ નામ પિબતિ સ્વપિતિ ક્વ નામ ।
ઇત્થં મૃગં નિરપરાધમબાધમાનં
વ્યાધોનુધાવતિ વધાય ધનુર્દધાનઃ ॥

ચન્દ્રઃ સુધાંશુરયમત્રિસુતો દ્વિજેશઃ
પુણ્યૈરવાપિ શરણાય મયેતિ તોષમ્ ।
મુગ્ધૈણશાવ ભજ મા ત્યજ પાપમેનં
મીનં પ્રભુજ્ય સહસા કૃતમેષભોગમ્ ॥