સુભાષિતાવલિ · શ્લોક 0624-0643

ઉચ્છૃઙ્ખલેન નિરપેક્ષતયોન્મદેન
યેનાકુલીકૃતમિદં કરિણા બભૂવ ।
દત્ત્વા પદં શિરસિ હસ્તિપકાર્ભકેણ
મન્દઃ કથં ગમિત એષ વશં પ્રસહ્ય ॥

વિન્ધ્યાદ્રિસાનુતરુપુષ્પપતત્પરાગ-
સંપુઞ્જપૂજિતકરઃ કરિયૂથસેવ્યઃ ।
યોભૂત્સ એવ નૃનિદેશકરઃ કરીન્દ્રો
જાતઃ કથં કિમથવા પ્રભુરત્ર કાલઃ ॥

અન્તઃસમુત્થવિરહાનલતીવ્રતાપ-
સંતાપિતાઙ્ગ કરિપુઙ્ગવ મુઞ્ચ શોકમ્ ।
ધાત્રા સ્વહસ્તલિખિતાનિ લલાટપટ્ટે
કો વાક્ષરાણિ પરિમાર્જયિતું સમર્થઃ ॥

ભો ભોઃ કરીન્દ્ર દિવસાનિ કિયન્તિ તાવદ્-
અસ્મિન્મરૌ સમતિવાહયકુત્રચિત્ત્વમ્ ।
રેવાજલૈર્નિજકરેણુકરપ્રયુક્તૈર્-
ભૂયઃ શમં ગમયિતાસિ નિદાઘકાલે ॥

અસ્મિઞ્જડે જગતિ કો નુ બૃહત્પ્રમાણ-
કર્ણઃ કરી નનુ ભવેદ્દુરિતસ્ય પાત્રમ્ ।
ઇત્યાગતં તમપિ યોલિનમુન્મમાથ
માતઙ્ગ એવ કિમતઃ પરમુચ્યતેસૌ ॥

ન ગૃહ્ણાતિ ગ્રાસં નવકમલકિંજલ્કિનિ જલે
ન પઙ્કૈરાહ્લાદં વ્રજતિ બિસભઙ્ગાર્ધશકલૈઃ ।
લલન્તીં પ્રેમાર્દ્રામપિ વિષહતે નાન્યકરિણીં
સ્મરન્દાવભ્રષ્ટાં હૃદયદયિતાં વારણપતિઃ ॥

લતાન્તાન્નાદત્તે શશિશકલશીતં ન ચ જલં
ભ્રમદ્ભૃઙ્ગાસઙ્ગાઃ પરિહરતિ કાન્તાઃ કમલિનીઃ ।
દધદ્ભારાકારં કરમપિ કરી જાતવિરહો
વિતન્વન્નુચ્છ્વાસાન્ક્ષણમપિ વતાન્તે ન રમતે ॥

નદીવપ્રાન્ભિત્ત્વા કિસલયવદુત્પાટ્ય ચ તરૂન્-
મદોન્મત્તાઞ્જિત્વા કરચરણદન્તૈઃ પ્રતિગજાન્ ।
જરાં પ્રાપ્યાનાર્યાં તરુણજનવિદ્વેષજનનીં
સ એવાયં નાગઃ સહતિ કલભેભ્યઃ પરિભવમ્ ॥

વરમિયમઙ્કુશક્ષતિરલક્ષિતમાપતિતા
વિનયવિધિત્સયા શિરસિ તે ગજયૂથપતે ।
ન પુનરપશ્ચિમા કરજવજ્રશિખાભિહતિઃ
પ્રસભસમુત્થિતસ્ય નિશિતા વનકેસરિણઃ ॥

સ્વાધીનાં પ્રવિહાય શૈલકટકપ્રાન્તે કરેણ વને
યત્તે નાગરિકાજને નિપતિતં સદ્ભાવશૂન્યે મનઃ ।
તસ્યૈતદ્દૃઢરજ્જુબન્ધનવધવ્યાપારખેદાત્મકં
હે મત્તદ્વિપુ કર્મણઃ પરિણતં રાગાનુરૂપં ફલમ્ ॥

ક્વાકારો ગિરિસન્નિભઃ ક્વ ચ ગતિર્વેગેન લીલા ચ સા
હેલાકુડ્મલિતેક્ષણાઃ ક્વ નુ દૃશસ્તદ્વા ક્વ તે બૃંહિતમ્ ।
વપ્રાઘાતરસઃ ક્વ તે ક્વ ચ કરઃ કષ્ટં યદેવંવિધં
ત્વામારુહ્ય શિશુઃ પદા પરવશં સંચારયત્યાજ્ઞયા ॥

પાદાઘાતવિઘૂર્ણિતા વસુમતી ત્રાસાલસાઃ પક્ષિણઃ
પઙ્કાઙ્કાનિ સરાંસિ ગણ્ડકષણક્ષોદક્ષતાઃ શાખિનઃ ।
પ્રાપ્યેદં કરિપોતકૈર્વિધિવશાચ્છાર્દૂલશૂન્યં વનં
તત્તન્નામ કૃતં વિશૃઙ્ખલતયા વક્તું ન યત્પાર્યતે ॥

પુણ્ડ્રેક્ષૂનપિ ભક્ષયન્ઘૃતભૃતો માંસૌદનાદીનપિ
પ્રાવૃણ્વન્વિવિધાઃ કુથા અપિ વહન્નક્ષત્રમાલા અપિ ।
કર્ણે ચામરમાલિકામપિ દધદ્દન્તી તથાપિ સ્મર-
ન્વૈન્ધ્યીનાં ઘનસલ્લકીવનભુવામાસ્તે સદા દુઃખિતઃ ॥

નીવારપ્રસવાગ્રમુષ્ટિકવલૈર્યો વર્ધિતઃ શૈશવો
પીતં યેન સરોજપત્ત્રપુટકે હોમાવશેષં પયમ્ ।
તં દૃષ્ટ્વા મદમન્થરાલિવલયવ્યાલુપ્રગણ્ડં ગજં
સોત્કણ્ઠં સભયં ચ પશ્યતિ મુહુર્દૂરે સ્થિતસ્તાપસઃ ॥

દન્તે ન્યસ્ય કરં પ્રલમ્બિતશિરાઃ સંમીલ્ય નેત્રદ્વયં
કિં ત્વં વારણ તપ્યસે ગણિકયા કો નામ નો વઞ્ચિતઃ ।
ગ્રાસં શાન્તમના ગૃહાણ સતતં શોકોધુના ત્યજ્યતાં
યે મત્તા અવિવેકિનશ્ચલધિયસ્તે પ્રાપ્નુવન્ત્યાપદમ્ ॥

પત્યુર્યત્કવલાવશેષપતિતગ્રાસેન વૃત્તિઃ કૃતા
પીતં યચ્ચ કરાવગાહકલુષં તત્પીતશેષં પયઃ ।
પ્રાણાન્પૂર્વતરં વિહાય તદિદં પ્રાપ્તં કરિણ્યા ફલં
યદ્બન્ધાર્પણકાતરસ્ય કરિણઃ ક્લિષ્ટં ન દૃષ્ટં મુખમ્ ॥

ઘાસગ્રાસં ગૃહાણ ત્યજ ગજકલભ પ્રેમબન્ધં કરિણ્યાઃ
પાશગ્રન્થિવ્રણાનામભિમતમધુના દેહિ પઙ્કાનુલેપમ્ ।
દૂરીભૂતાસ્તવૈતે શબરવરવધૂવિભ્રમોદ્ભ્રાન્તરમ્યા
રેવાકુલોપકણ્ટદ્રુમકુસુમરજો ધૂસરા વિન્ધ્યપાદાઃ ॥

લાઙ્ગૂલચાલનમધશ્ચરણાવપાતં
ભૂમૌ નિપત્ય વદનોદરદર્શનં ચ ।
શ્વા પિણ્ડદસ્ય કુરુતે ગજપુઙ્ગવસ્તુ
ધીરં વિલોકયતિ ચાટુશતૈશ્ચ ભુઙ્ક્તે ॥

યદ્વિન્ધ્યઃ શિખરી તદન્તરપિ યત્પીલુપ્રિયઃ પિપ્પલઃ
સોત્કણ્ઠા રભસાગમાદભિપતદ્રેણુઃ કરેણુશ્ચ યત્ ।
તત્કિં ભદ્રતયા સ્મરત્યપિ કરી દૈવં હિ સર્વંકષં
તન્મૃત્યોરપિ દુઃસહં તુ યદયં મન્દો ધુરિ સ્થાપિતઃ ॥

મધ્યેવિન્ધ્યમુદૂર્મિનાર્મદનદીવાતૂલવાતાવલી-
હેલોદ્ધૂલિતમલ્લિકાકિસલયૈર્યો વૃદ્ધિમભ્યાગતઃ ।
સોયં દૈવવશાદ્વશાવિરહિતઃ શૂત્કારકારી કરી
નિર્મજ્જદ્વજરજ્જુપાશવિવશઃ કષ્ટં કિમાચેષ્ટામ્ ॥