Subhāṣitaratnakośa · Chapter 9

viśleṣo janitaḥ priyair api janair ujjṛmbhitaṃ nālikair mitreṇāpi kharāyitaṃ ratuṇayā dīrghāyitaṃ tṛṣṇayā
gurvī vallabhatā jaḍair adhigatā doṣākaraḥ sevyate hā kālaḥ kim ayaṃ kalir na hi na hi prāptaḥ sa gharmāgamaḥ //

tadātva-snātānāṃ malayaja-rasair ārdra-vapuṣāṃ kucān bibhrāṇānāṃ dara-vikaca-mallī-mukulinaḥ
nidāghārka-proṣa-glapita-mahimānaṃ mṛga-dṛśāṃ pariṣvaṅgo 'naṅgaṃ punar api śanair aṅkurayati //

pravṛddha-tāpo divaso 'timātram atyartham eva kṣaṇadā ca tanvī /
ubhau virodha-kriyayā vibhinnau jāyāpatī sānuśayāv iva staḥ //

sarvāśā-rudhi dagdha-vīrudhi sadā sāraṅga-baddha-krudhi kṣāma-kṣmāruhi mandaṃ unmadhulihi svacchanda-kunda-druhi
śuṣyac-chrotasi tapta-bhūmi-rajasi jvālāyamānāmbhasi jyeṣṭhe māsi kharārka-tejasi kathaṃ pāntha vrajan jīvasi //

gurur garbhārambhaḥ klamayati kalatraṃ bali-bhujaḥ samagroṣmā cūtaṃ pacati picu-mardaṃ ca divasaḥ
idānīṃ nīhāra-stimita-pavana-prīti-janitāṃ niśā-śeṣo nidrāṃ nudati paṭa-dhūmyāṭa-mukharaḥ //

sāndra-kṣīṇa-pratata-vitatac-chinna-bhugnonnatābhiḥ prāyaḥ kaśmīraja-ruci-juṣo dāva-vahneḥ śikhābhiḥ
vāyuḥ sañcāriṇa iva likhaty ānane dig-vadhūnāṃ dhūmodgārair aguru-pavanaiḥ sāntarān patra-bhaṅgān //

hindolā-madhuropalālana-rasa-prīta-prapā-pālikā gītāvarjita-mugdha-vāta-hariṇa-śreṇī-parītāntikāḥ
autsukyaṃ janayanti pāntha-pariṣad-gharmāmbu-bindūtkara vyākṣepa-kṣama-manda-manda-maruto mārga-sthalī-pādapāḥ //

cañcac-cañcu-guṇodaraiḥ śithilita-prāyāṃsaṃ utpakṣmala nyañcat-pakṣa-puṭāvakāśa-viramat-pārśvoṣmabhir nīyate
jaṅghā-kuñcana-labdha-nīḍa-niviḍāvaṣṭambha-kaṣṭojjhita kṣepīyaḥ-pavanābhighāta-rabhasotkṣepair ahaḥ pakṣibhiḥ //

dhāsyaty adya sitātapatra-subhagaṃ sā rājahaṃsī śiśoḥ smerāmbhoruha-vāsino 'pi śirasi snehena pakṣa-dvayam
tṛṣṇārtaḥ śuka-śāvako 'pi sutanoḥ pīna-stanāsaṅginīṃ muktāhāra-latāṃ tad-aṅka-vasatis toyāśayā pāsyati //

bhuvāṃ gharmārambhe pavana-calitaṃ tāpa-hṛtaye paṭa-cchatrākāraṃ vahati gaganaṃ dhūli-paṭalam
amī mandārāṇāṃ dava-dahana-saṃdehita-dhiyo na ḍaukante pātuḥ jhaṭiti makarandaṃ madhulihaḥ //

apāṃ mūle līnaṃ kṣaṇa-paricitaṃ candana-rase mṛṇālī-hārādau kṛta-laghu-padaṃ candramasi ca
muhūrtaṃ viśrāntaṃ sarasa-kadalī-kānana-taṭe priyā-kaṇṭhāśleṣe niviśati padaṃ śaityam adhunā //

prāntārakta-vilocanāñcala-darī-vyagrālpa-makṣī-bhaya prodbhūtobhaya-śṛṅga-koṭi-vigalac-chaivāla-vallī-sakhaiḥ
pātho-bindubhir akṣi-sandhiṣu śanaiḥ saṃsicyamānaḥ sukhaṃ magno vāriṇi dūra-niḥsahatayā nidrāyate sairibhaḥ //

tāpaṃ stamberamasya prakaṭayati karaḥ śīkaraiḥ kukṣum ukṣat paṅkāṅkaṃ palvalānāṃ vahati taṭa-vanaṃ māhiṣaiḥ kāya-kāṣaiḥ
uttāmyat-tālavaś ca pratapati taraṇāvāṃśavīṃ tāpa-tandrīṃ adri-droṇī-kuṭīre kuhariṇi hariṇārātayo yāpayanti //

jātāḥ pānthanakhaṃpacāḥ pracayino gantrīpathe pāṃśavaḥ kāsārodaraśeṣam ambu mahiṣo mathnāti tāmyattimi
dṛṣṭir dhāvati dhātakīvanam asṛktarṣeṇa tārakṣavī kaṇṭhād bibhrati viṣkirāḥ śaraśamī-nīḍeṣu nāḍindhamān //

subhaga-salilāvagāhāḥ pāṭali-saṃsarga-surabhi-vana-vātāḥ /
pracchāya-sulabha-nidrā divasāḥ pariṇāma-ramaṇīyāḥ //

agre tapta-jalāḥn nitāntaśiśirā mūle muhur bāhubhiḥ vyāmathyoparata-prapeṣu pathikair mārgeṣu madhyandine
ādhārāḥ pluta-bāla-śaivala-dala-cchedāvakīrṇormayaḥ pīyante hala-mukta-magna-mahiṣa-prakṣobha-paryāvilāḥ //

mṛd-bhūyiṣṭhatayā gurūn pariharan āraṇyakān gomayān valmīkān upagūhati praśithilaṃ jvālābhir udbalvajān
vahnir nīḍi-kiliñja-sañcaya-samutsiktaś caran kānane prasnigdhān iha viṣkirāṇḍakalalān ājyāśayā lumpati //

dūrībhūta-śarāri viklava-bakaṃ saṃkrānta-kāraṇḍavaṃ klāmyat-kaṅkam acakravākam amilan-madgu prayāta-plavam
kliṣṭa-krauñcam adhārtarāṣṭram apatat-koyaṣṭi niṣṭīṭibhaṃ sīdat-sāra-sama-prasakta-kuraraṃ kālena jātaṃ saraḥ //

toyottīrṇā śrayati kabarī śekharaṃ saptalānāṃ śaityaṃ siñcaty upari kucayoḥ pāṭalākaṇṭha-dāma
kāntaṃ karṇāvabhiniviśate komalāgraṃ śirīṣaṃ strīṇām aṅge vibhajati tapas tatra tatrātma-cihnam //

śuka-patra-harita-komala-kusuma-śatānāṃ śirīṣa-yaṣṭīnām /
talam āśrayati dinātapa-bhayena paripiṇḍitaṃ śaityam //

haranti hṛdayāni yac chravaṇa-śītalā veṇavo yad arghati karambitā śiśira-vāriṇā vāruṇī
bhavanti ca himopamāḥ stana-bhuvo yad eṇī-dṛśāṃ śucer upari saṃsthito rati-pateḥ prasādo guruḥ //

jalārdraṃ saṃvyānaṃ bisa-kisalayaiḥ keli-valayāḥ śirīṣair uttaṃso vicakila-mayī hāra-racanā
śucāv eṇākṣīṇāṃ malayaja-rasārdrāś ca tanavo vinā tantraṃ mantraṃ rati-ramaṇa-mṛtyuñjaya-vidhiḥ //

rajani-virama-yāmeṣv ādiśantī ratecchāṃ kim api kaṭhinayantī nārikelī-phalāmbhaḥ
api pariṇamayitrī rāja-rambhā-phalānāṃ dina-pariṇati-ramyā vartate grīṣma-lakṣmīḥ //

ambhodher jala-yantra-mandira-parispande 'pi nidrāṇayoḥ śrī-nārāyaṇayor ghanaṃ vighaṭayanty ūṣmā samāliṅganam
kiṃ cottapta-viyat-kapāla-phalake kaṅkāla-śeṣa-śriyaṃ candraṃ marmarayanti parpaṭakara-krūrā raver aṃśavaḥ //