Subhāṣitaratnakośa · Chapter 8

āraktāṅkura-danturā kamalinī nāyāminī yāminī stokonmukta-tuṣāram ambara-maṇer īṣat pragalbhaṃ mahaḥ
apy ete sahakāra-saurabha-muco vācālitāḥ kokilair āyānti priya-viprayukta-yuvatī-marma-cchido vāsarāḥ //

naivaike vayam eva kokila-vadhū-kaṇṭhoccarat-pañcama sthānodbodhita-pañca-mārgaṇa-guṇāsphālena romāñcitāḥ
paśyaite taravo 'pi sundari jarat-patra-vyayānantarod bhinna-pāṭala-koṭi-saṃpuṭa-dala-prādurbhavat-kuḍmalāḥ //

malaya-mahī-dhara-pavanaḥ kala-kaṇṭha-kala-dhvanir nikuñja-latāḥ /
utkalikā utkalikāś cetasi janayanti lokasya //

kāntena prahito navaḥ priya-sakhī-vargeṇa baddha-spṛhaś cittenopahṛtaḥ smarāya na samutsraṣṭuṃ gataḥ pāṇinā
āmṛṣṭo muhur īkṣito muhur abhighrāto muhur loṭhitaḥ pratyaṅgaṃ ca muhuḥ kṛto mṛgadṛśā kiṃ kiṃ na cūtāṅkuraḥ //

dvis triḥ kokilayā rutaṃ tri-caturaiś cūtāṅkurair udgataṃ koṣād bobhrati kiṃśukā madhukara-śreṇī-juṣaḥ pañcaṣān
kvāpi kvāpi madākulākulatayā kāntāparādha-graha granthi-ccheda-samudyataṃ ca hṛdayaṃ dolāyate subhruvām //

jambūnāṃ kusumodareṣv atirasādābaddha-pānotsavāḥ kīrāḥ pakva-phalāśayā madhu-karīś cumbanti muñcanti ca
eteṣām api paśya kiṃśukataroḥ patrair abhinna-tviṣāṃ puṣpa-bhrāntibhir āpatanti sahasā cañcūṣu bhṛṅgāṅganāḥ //

dṛśyante madhumatta-kokila-vadhū-nirdhūta-cūtāṅkura prāg-bhāra-prasarat-parāga-sikatā-durgās taṭī-bhūmayaḥ
yāḥ kṛcchrād abhilaṅghya lubdhaka-bhayāt tair eva reṇūtkarair dhārā-vāhibhir asti lupta-padavī-niḥśaṅkam eṇī-kulam //

aśithila-parispandaḥ kunde tathaiva madhuvrato nayana-suhṛdo vṛkṣāś caite na kuḍmala-śālinaḥ
dalati kalikā cautī nāsmin tathā mṛga-cakṣuṣāṃ atha ca hṛdaye māna-granthiḥ svayaṃ śithilāyate //

kāntāṃ hitvā viraha-vidhurārambha-khedālasāṅgīṃ māṃ ullaṅghya vrajatu pathikaḥ kāpi yady asti śaktiḥ
ity āśokī jagati sakale vallarī cīrikeva prāptārambhe kusuma-samaye kāla-devena dattā //

mandaṃ dakṣiṇam āhvayanti pavanaṃ puṃskokila-vyāhṛtaiḥ saṃskurvanti vana-sthalīḥ kisalayottaṃsir niṣaṇṇālibhiḥ
candraṃ sundarayanti mukta-tuhina-prāvārayā jyotsnayā vardhante ca vivardhayanti ca muhus te 'mī smaraṃ vāsarāḥ //

hṛdya-snigdhaiḥ parabhṛta-rutair mukta-dīrgha-pravāsaḥ pratyāvṛtto madhur iti vadan dakṣiṇo gandhavāhaḥ
śiñjal-lola-bhramara-valayaḥ kānanālī-vadhūnāṃ sadyaḥ kunda-smita-bṛhatikāḥ pūrṇa-pātrī-karoti //

lolaiḥ kokila-maṇḍalair madhu-lihāṃ cañcūryamāṇair gaṇair nīrandhrair gṛha-vāṭikā-parisareṣv aṅgāritaiḥ kiṃśukaiḥ
prārabdhe timire vasanta-samaya-kṣoṇīpater bhrāmyataḥ prasnigdhā parito dhṛteva kalikā-dīpāvaliś campakaiḥ //

cyuta-sumanasaḥ kundāḥ puṣpodgameṣv alasā drumā manasi ca giraṃ grathnantīme kiranti na kokilāḥ
atha ca savituḥ śītollāsaṃ lunanti marīcayo na ca jaṭharatām ālambante klamodaya-dāyinīm //

sāmyaṃ saṃprati sevate vicakilaṃ ṣāṇmāsikair mauktikair vāhlīkī-daśana-vraṇāruṇa-talaiḥ patrair aśokorcitaḥ
bhṛṅgā-laṅghita-koṭi kiṃśukam idaṃ kiṃcid vivṛntāyate māñjiṣṭhair mukulaiś ca pāṭalitaror anyaiva kācil lipiḥ //

garbha-granthiṣu vīrudhāṃ sumanaso madhye 'ṅkuraṃ pallavā vāñchā-mātra-parigrahaḥ pika-vadhū-kaṇṭhodare pañcamaḥ
kiṃ ca trīṇi jaganti jiṣṇu-divasair dvitrair manojanmano devasyāpi cirojjhitaṃ yadi bhaved abhyāsa-vaśyaṃ dhanuḥ //

śītās tair iva bhagna-śaiśira-niśā-bhāgair ahaḥ sphāyate garbhaṃ bibhrati kiṃśukā iva diśāṃ tāpāya vahny-aṅkuram
kiṃ ca svāśraya-saṃbhṛta-prathimasu cchāyātapāṅgeṣv ayaṃ lokaḥ stoka-raso 'dya na kvacid api svacchandam ānandati //

udbhinna-stavakāvataṃsa-subhagāḥ preṅkhan-marun-nartitāḥ puṣpodgīrṇa-parāga-pāṃśula-lasat-patra-prakāṇḍa-tviṣaḥ
gambhīra-krama-pañcamonmada-pika-dhvānocchalad-gītayaḥ pratyujjīvita-manmathotsava iva krīḍanty amū bhūruhaḥ //

prāg eva jaitram astraṃ sahakāra-latā smarasya cāpabhṛtaḥ /
kiṃ punar analpa-nipatita-madhukara-viṣa-kalka-lepena //

svasti śrī-malayācalāt smara-sakhaḥ śrīmān vasantānilaḥ krīḍā-veśmasu kāminaḥ kuśalayaty etac ca vaktītarat
eṣo 'haṃ muditāli-kokila-kulaṃ kurvan vanaṃ prāptavān yuṣmābhiḥ priya-kāminī-parigataiḥ sthātavyam asmād iti //

ete nūtana-cūta-koraka-ghana-dhvānātirekī-bhavat kaṇṭha-dhvāna-juṣo haranti hṛdayaṃ madhye vanaṃ kokilāḥ
yeṣām akṣi-nibhena bhānti bhagavad-bhūteśa-netrānala jvālā-jāla-karāli-tāsamaśarāṅgāra-sphuliṅgā iva //

kiṃśuka-kalikāntar-gata-candra-kalā-sphardhi keśaraṃ bhāti /
rakta-nicolaka-pihitaṃ dhanur iva jatu-mudritaṃ vitanoḥ //

vāpī danturitodarā kamalinī patrāṅkura-granthibhiś cūtānāṃ kalikāmilan madhulihāṃ kāpi sthitir vartate
kiṃ cānyat kusumāyudho 'dya bhagavān dhatte sa-garvaṃ dhanur jyām unmārṣṭi ca pañcabhiś ca viśikhair jetuṃ jagad vāñchati //

āraktair nava-pallavair viṭapino netrotsavaṃ tanvate tān dhunvann ayam abhyupaiti madhurāmodo marud dakṣiṇaḥ
tenāliṅgita-mātra eva vidhivat prādur-bhavan nirbhara krīḍā-kūta-kaṣāyitena manasā loko 'yam unmādyate //

kāpy anyā mukulādhikāra-militā lakṣmīr aśokadrume mākandas samayocitena vidhinā dhatte 'bhijātaṃ vapuḥ
kiṃ cāṣāḍha-girer anaṅga-vijaya-prastāvanā-paṇḍitaḥ svairaṃ sarpati bāla-candana-latā-līlā-sakho mārutaḥ //

vahnir manye hima-jala-bhayāt saṃśritaḥ kiṃśukeṣu śyāmaṃ dhūmaiḥ sa khalu kurute kānanaṃ korakākhyaiḥ
saṃtāpārthaṃ katham itarathā pāntha-sīmantinīnāṃ puṣpa-vyājād visṛjati śikhā-śreṇim udgāḍha-śoṇām //

śroṇyāṃ citraḥ kuru-baka-guṇaḥ karṇayor mugdhacūtaṃ raktāśokaṃ praṇayi kucayor mādhavī mūrdhajeṣu
sarvāṅgīṇo bakula-rajasā piñjareṇoparāgaḥ straiṇo yūnāṃ bhavatu rataye veśa-sarvābhisāraḥ //

mughātāmrair nava-kiśalayaiḥ saṃbhṛtodāra-śobhaṃ prādur-bhūta-bhramara-saraṇī-yauvanodbheda-cihnam
sīmantinyaḥ kusuma-dhanuṣā baddha-sakhyasya māsaḥ snigdha-smerair mukham adhiguṇaṃ dṛṣṭipātaiḥ pibanti //

śikī-mukhair adya manojña-pakṣair viṣopalepād iva kajjalābhaiḥ /
nitānta-pūrṇā mucakundakoṣā vibhānti tūṇā iva manmathasya //

snehaṃ sravanti taravaḥ pañcāpi kṣipati mārgaṇān madanaḥ /
parimukta-kaṇṭha-rodhaḥ para-puṣṭaḥ kṣarati mādhuryam //

saṃkucitā iva pūrvaṃ durvāra-tuṣāra-janita-jaḍi-mānaḥ /
saṃpraty uparamati hime kramaśo divasāḥ prasāra-juṣaḥ //

duḥśliṣṭa-durlakṣya-palāśa-saṃdhīny āpāṭalāgrāṇi harinti mūle /
kuśeśayānāṃ śukaśāvabhāṃsi prādurbabhūvur navakuḍmalāni //

upanayati kapole lola-karṇa-pravāla kṣaṇa-mukula-niveśāndolanavyāpṛtānām
parimalita-haridrān saṃprati drāviḍīnāṃ nava-nakha-pada-tiktān ātapaḥ svedabindūn //

sadyas tapto bhramati rajanīṃ vāsaraḥ khaṇḍayitvā kṣīṇa-kṣīṇā tad anu bhajate sāpi saṃyak-prasādam
eko loke kathayati narasyeṣṭa-jāte nisargaṃ nāryāḥ puṃsi sthitim anuguṇāṃ śaṃsati spaṣṭam anyā //

idānīṃ plakṣāṇāṃ jaṭhara-dala-viśleṣa-caturaḥ sthitīnām ābandhaḥ sphuṭati śuka-cañcū-puṭa-nibhaḥ
tataḥ strīṇāṃ hanta kṣamam adhara-kāntiṃ kalayituṃ samantān niryāti sphuṭa-subhaga-rāgaṃ kisalayam //

udgacchaty ali-jhaṃkṛtiḥ smara-dhanur jyā-mañju-guñjā-ravair niryātā viṣa-lipta-bhalli-viṣamāḥ kaṅkelli-phulla-cchaṭāḥ
re saṃpraty apavitram atra pathikāḥ sārambham ujjṛmbhate cūto dūta ivāntakasya kalikā-jāla-sphurat-pallavaḥ //

mithaḥ krīḍā-lola-bhramara-bhara-bhaṅgāṅkura-rasa preseka-pronmīlat-parimala-samālabdha-pavanaḥ
ito 'sty eṣa śrīmān aviralam idānīṃ mukulitaḥ prayacchaty unmādān ahaha sahakāra-druma-yuvā //

aṅkurite pallavite korakite vikasite ca sahakare /
aṅkuritaḥ pallavitaḥ korakito vikasitaś ca madano 'sau //

utphullā nava-mālikā madayati ghrāṇendriyāhlādinī jātaṃ dhūsaram eva kiṃśuka-taror āśyāmalaṃ jālakam
ācinvanti kadambakāni madhunaḥ pāṇḍūni mattālayaḥ strīṇāṃ pīna-ghana-staneṣu kaṇavān svedaḥ karoty āspadam //

sapadi sakhībhir nibhṛtaṃ virahavatīs trātum atra bhajyante /
sahakāra-mañjarīṇāṃ śikhodgama-granthayaḥ prathame //