સુભાષિતરત્નકોશ · અધ્યાય 9

વિશ્લેષો જનિતઃ પ્રિયૈર્ અપિ જનૈર્ ઉજ્જૃમ્ભિતં નાલિકૈર્ મિત્રેણાપિ ખરાયિતં રતુણયા દીર્ઘાયિતં તૃષ્ણયા
ગુર્વી વલ્લભતા જડૈર્ અધિગતા દોષાકરઃ સેવ્યતે હા કાલઃ કિમ્ અયં કલિર્ ન હિ ન હિ પ્રાપ્તઃ સ ઘર્માગમઃ ॥

તદાત્વ-સ્નાતાનાં મલયજ-રસૈર્ આર્દ્ર-વપુષાં કુચાન્ બિભ્રાણાનાં દર-વિકચ-મલ્લી-મુકુલિનઃ
નિદાઘાર્ક-પ્રોષ-ગ્લપિત-મહિમાનં મૃગ-દૃશાં પરિષ્વઙ્ગો ઽનઙ્ગં પુનર્ અપિ શનૈર્ અઙ્કુરયતિ ॥

પ્રવૃદ્ધ-તાપો દિવસો ઽતિમાત્રમ્ અત્યર્થમ્ એવ ક્ષણદા ચ તન્વી ।
ઉભૌ વિરોધ-ક્રિયયા વિભિન્નૌ જાયાપતી સાનુશયાવ્ ઇવ સ્તઃ ॥

સર્વાશા-રુધિ દગ્ધ-વીરુધિ સદા સારઙ્ગ-બદ્ધ-ક્રુધિ ક્ષામ-ક્ષ્મારુહિ મન્દં ઉન્મધુલિહિ સ્વચ્છન્દ-કુન્દ-દ્રુહિ
શુષ્યચ્-છ્રોતસિ તપ્ત-ભૂમિ-રજસિ જ્વાલાયમાનામ્ભસિ જ્યેષ્ઠે માસિ ખરાર્ક-તેજસિ કથં પાન્થ વ્રજન્ જીવસિ ॥

ગુરુર્ ગર્ભારમ્ભઃ ક્લમયતિ કલત્રં બલિ-ભુજઃ સમગ્રોષ્મા ચૂતં પચતિ પિચુ-મર્દં ચ દિવસઃ
ઇદાનીં નીહાર-સ્તિમિત-પવન-પ્રીતિ-જનિતાં નિશા-શેષો નિદ્રાં નુદતિ પટ-ધૂમ્યાટ-મુખરઃ ॥

સાન્દ્ર-ક્ષીણ-પ્રતત-વિતતચ્-છિન્ન-ભુગ્નોન્નતાભિઃ પ્રાયઃ કશ્મીરજ-રુચિ-જુષો દાવ-વહ્નેઃ શિખાભિઃ
વાયુઃ સઞ્ચારિણ ઇવ લિખત્ય્ આનને દિગ્-વધૂનાં ધૂમોદ્ગારૈર્ અગુરુ-પવનૈઃ સાન્તરાન્ પત્ર-ભઙ્ગાન્ ॥

હિન્દોલા-મધુરોપલાલન-રસ-પ્રીત-પ્રપા-પાલિકા ગીતાવર્જિત-મુગ્ધ-વાત-હરિણ-શ્રેણી-પરીતાન્તિકાઃ
ઔત્સુક્યં જનયન્તિ પાન્થ-પરિષદ્-ઘર્મામ્બુ-બિન્દૂત્કર વ્યાક્ષેપ-ક્ષમ-મન્દ-મન્દ-મરુતો માર્ગ-સ્થલી-પાદપાઃ ॥

ચઞ્ચચ્-ચઞ્ચુ-ગુણોદરૈઃ શિથિલિત-પ્રાયાંસં ઉત્પક્ષ્મલ ન્યઞ્ચત્-પક્ષ-પુટાવકાશ-વિરમત્-પાર્શ્વોષ્મભિર્ નીયતે
જઙ્ઘા-કુઞ્ચન-લબ્ધ-નીડ-નિવિડાવષ્ટમ્ભ-કષ્ટોજ્ઝિત ક્ષેપીયઃ-પવનાભિઘાત-રભસોત્ક્ષેપૈર્ અહઃ પક્ષિભિઃ ॥

ધાસ્યત્ય્ અદ્ય સિતાતપત્ર-સુભગં સા રાજહંસી શિશોઃ સ્મેરામ્ભોરુહ-વાસિનો ઽપિ શિરસિ સ્નેહેન પક્ષ-દ્વયમ્
તૃષ્ણાર્તઃ શુક-શાવકો ઽપિ સુતનોઃ પીન-સ્તનાસઙ્ગિનીં મુક્તાહાર-લતાં તદ્-અઙ્ક-વસતિસ્ તોયાશયા પાસ્યતિ ॥

ભુવાં ઘર્મારમ્ભે પવન-ચલિતં તાપ-હૃતયે પટ-ચ્છત્રાકારં વહતિ ગગનં ધૂલિ-પટલમ્
અમી મન્દારાણાં દવ-દહન-સંદેહિત-ધિયો ન ડૌકન્તે પાતુઃ ઝટિતિ મકરન્દં મધુલિહઃ ॥

અપાં મૂલે લીનં ક્ષણ-પરિચિતં ચન્દન-રસે મૃણાલી-હારાદૌ કૃત-લઘુ-પદં ચન્દ્રમસિ ચ
મુહૂર્તં વિશ્રાન્તં સરસ-કદલી-કાનન-તટે પ્રિયા-કણ્ઠાશ્લેષે નિવિશતિ પદં શૈત્યમ્ અધુના ॥

પ્રાન્તારક્ત-વિલોચનાઞ્ચલ-દરી-વ્યગ્રાલ્પ-મક્ષી-ભય પ્રોદ્ભૂતોભય-શૃઙ્ગ-કોટિ-વિગલચ્-છૈવાલ-વલ્લી-સખૈઃ
પાથો-બિન્દુભિર્ અક્ષિ-સન્ધિષુ શનૈઃ સંસિચ્યમાનઃ સુખં મગ્નો વારિણિ દૂર-નિઃસહતયા નિદ્રાયતે સૈરિભઃ ॥

તાપં સ્તમ્બેરમસ્ય પ્રકટયતિ કરઃ શીકરૈઃ કુક્ષુમ્ ઉક્ષત્ પઙ્કાઙ્કં પલ્વલાનાં વહતિ તટ-વનં માહિષૈઃ કાય-કાષૈઃ
ઉત્તામ્યત્-તાલવશ્ ચ પ્રતપતિ તરણાવાંશવીં તાપ-તન્દ્રીં અદ્રિ-દ્રોણી-કુટીરે કુહરિણિ હરિણારાતયો યાપયન્તિ ॥

જાતાઃ પાન્થનખંપચાઃ પ્રચયિનો ગન્ત્રીપથે પાંશવઃ કાસારોદરશેષમ્ અમ્બુ મહિષો મથ્નાતિ તામ્યત્તિમિ
દૃષ્ટિર્ ધાવતિ ધાતકીવનમ્ અસૃક્તર્ષેણ તારક્ષવી કણ્ઠાદ્ બિભ્રતિ વિષ્કિરાઃ શરશમી-નીડેષુ નાડિન્ધમાન્ ॥

સુભગ-સલિલાવગાહાઃ પાટલિ-સંસર્ગ-સુરભિ-વન-વાતાઃ ।
પ્રચ્છાય-સુલભ-નિદ્રા દિવસાઃ પરિણામ-રમણીયાઃ ॥

અગ્રે તપ્ત-જલાઃન્ નિતાન્તશિશિરા મૂલે મુહુર્ બાહુભિઃ વ્યામથ્યોપરત-પ્રપેષુ પથિકૈર્ માર્ગેષુ મધ્યન્દિને
આધારાઃ પ્લુત-બાલ-શૈવલ-દલ-ચ્છેદાવકીર્ણોર્મયઃ પીયન્તે હલ-મુક્ત-મગ્ન-મહિષ-પ્રક્ષોભ-પર્યાવિલાઃ ॥

મૃદ્-ભૂયિષ્ઠતયા ગુરૂન્ પરિહરન્ આરણ્યકાન્ ગોમયાન્ વલ્મીકાન્ ઉપગૂહતિ પ્રશિથિલં જ્વાલાભિર્ ઉદ્બલ્વજાન્
વહ્નિર્ નીડિ-કિલિઞ્જ-સઞ્ચય-સમુત્સિક્તશ્ ચરન્ કાનને પ્રસ્નિગ્ધાન્ ઇહ વિષ્કિરાણ્ડકલલાન્ આજ્યાશયા લુમ્પતિ ॥

દૂરીભૂત-શરારિ વિક્લવ-બકં સંક્રાન્ત-કારણ્ડવં ક્લામ્યત્-કઙ્કમ્ અચક્રવાકમ્ અમિલન્-મદ્ગુ પ્રયાત-પ્લવમ્
ક્લિષ્ટ-ક્રૌઞ્ચમ્ અધાર્તરાષ્ટ્રમ્ અપતત્-કોયષ્ટિ નિષ્ટીટિભં સીદત્-સાર-સમ-પ્રસક્ત-કુરરં કાલેન જાતં સરઃ ॥

તોયોત્તીર્ણા શ્રયતિ કબરી શેખરં સપ્તલાનાં શૈત્યં સિઞ્ચત્ય્ ઉપરિ કુચયોઃ પાટલાકણ્ઠ-દામ
કાન્તં કર્ણાવભિનિવિશતે કોમલાગ્રં શિરીષં સ્ત્રીણામ્ અઙ્ગે વિભજતિ તપસ્ તત્ર તત્રાત્મ-ચિહ્નમ્ ॥

શુક-પત્ર-હરિત-કોમલ-કુસુમ-શતાનાં શિરીષ-યષ્ટીનામ્ ।
તલમ્ આશ્રયતિ દિનાતપ-ભયેન પરિપિણ્ડિતં શૈત્યમ્ ॥

હરન્તિ હૃદયાનિ યચ્ છ્રવણ-શીતલા વેણવો યદ્ અર્ઘતિ કરમ્બિતા શિશિર-વારિણા વારુણી
ભવન્તિ ચ હિમોપમાઃ સ્તન-ભુવો યદ્ એણી-દૃશાં શુચેર્ ઉપરિ સંસ્થિતો રતિ-પતેઃ પ્રસાદો ગુરુઃ ॥

જલાર્દ્રં સંવ્યાનં બિસ-કિસલયૈઃ કેલિ-વલયાઃ શિરીષૈર્ ઉત્તંસો વિચકિલ-મયી હાર-રચના
શુચાવ્ એણાક્ષીણાં મલયજ-રસાર્દ્રાશ્ ચ તનવો વિના તન્ત્રં મન્ત્રં રતિ-રમણ-મૃત્યુઞ્જય-વિધિઃ ॥

રજનિ-વિરમ-યામેષ્વ્ આદિશન્તી રતેચ્છાં કિમ્ અપિ કઠિનયન્તી નારિકેલી-ફલામ્ભઃ
અપિ પરિણમયિત્રી રાજ-રમ્ભા-ફલાનાં દિન-પરિણતિ-રમ્યા વર્તતે ગ્રીષ્મ-લક્ષ્મીઃ ॥

અમ્ભોધેર્ જલ-યન્ત્ર-મન્દિર-પરિસ્પન્દે ઽપિ નિદ્રાણયોઃ શ્રી-નારાયણયોર્ ઘનં વિઘટયન્ત્ય્ ઊષ્મા સમાલિઙ્ગનમ્
કિં ચોત્તપ્ત-વિયત્-કપાલ-ફલકે કઙ્કાલ-શેષ-શ્રિયં ચન્દ્રં મર્મરયન્તિ પર્પટકર-ક્રૂરા રવેર્ અંશવઃ ॥