Subhāṣitaratnakośa · Chapter 10

vānīra-prasavair nikuñja-saritām āsakta-vāsaṃ payaḥ paryanteṣu ca yūthikā-sumanasām ujjṛmbhitaṃ jālakaiḥ
unmīlat-kuṭaja-prahāsiṣu girer ālambya sānūn itaḥ prāg-bhāreṣu śikhaṇḍi-tāṇḍava-vidhau meghair vitānāyyate //

phala-bhara-pariṇāma-śyāma-jambū-nikuñja skhalita-tanu-taraṅgām uttareṇa śravantīm
upari-vighaṭamāna-prauḍha-tāpiñja-nīlaḥ śrayati śikharam adrer nūtanas toya-vāhaḥ //

jṛmbhā-jarjara-ḍimba-ḍambara-ghana-śrīmat-kadamba-drumāḥ śailābhoga-bhuvo bhavanti kakubhaḥ kādambinī-śyāmalāḥ
udyat-kunda-latānta-ketaka-bhṛtaḥ kacchāḥ saric-chrotasāṃ āvir-gandha-śilīndhra-lodhra-kusuma-smerā vanānāṃ gatiḥ //

utphullārjuna-sarva-vāsita-vahat-paurastya-jhañjhā-marut preṅkhola-skhalitendra-nīla-śakala-snigdhāmbuda-śreṇayaḥ
dhārā-sikta-vasundharā-surabhayaḥ prāptās ta ete 'dhunā gharmāmbho-vigamāgama-vyatikara-śrī-vāhino vāsarāḥ //

eṇī yāti vilokya bāla-śalabhān śaṣpāṅkurāditsayā chatrī-kuḍmalakāni rakṣati cirād aṇḍa-bhramāt kukkuṭī
dhūtvā dhāvati kṛṣṇa-kīṭa-paṭala-śreṇīṃ śikhaṇḍī śiraḥ dūrād eva vanāntare viṣa-dhara-grāsābhilāṣāturaḥ //

āsārānta-mṛdu-pravṛtta-maruto meghopaliptāmbarā vidyut-pāta-muhūrta-dṛṣṭa-kakubhaḥ suptendu-tārā-grahāḥ
dhārā-klinna-kadamba-saṃbhṛta-sudhāmododvahāḥ proṣitair niḥsaṃpāta-visāri-dardura-ravā nītāḥ kathaṃ rātrayaḥ //

dāty ūha-dhvani-bhāñji vetasa-śikhā-suptoragāṇi dhvanat kādambāni kuraṅga-yūtha-kalita-stūpāny udambhāṃsi ca
tīrāṇy adya pipīlikā-samudayāvarjaj-jaṭā-lolupa vyāptāny unmada-kukkubhāni saritāṃ kurvanti lolaṃ manaḥ //

kāntāṃ kvāpi vilambinīṃ kalarutair āhūya bhūyas tataḥ digbhāgān avalokya raṅga-vasudhām utsṛjya padbhyāṃ tataḥ
eṣa sphāra-mṛdaṅga-nāda-madhurair ambho-mucām āravaiḥ barha-śreṇi-kṛtātapatra-racano hṛṣṭaḥ śikhī nṛtyati //

pītāmbhaḥ-stimitāḥ sṛjanti salilāny ābaddha-dhāraṃ ghanāḥ tad-dhārā-dhvani-mīlitāni nayanāny abhyeti nidrāgamaḥ
nidrā-mudrita-locane pratigṛhaṃ mūkāyamāne jane nirdvandvoccarad-ucca-dardura-ravaiḥ kolāhalinyo niśāḥ //

dhārā-nipāta-rava-bodhita-pañjara-stha dātyūha-ḍambara-karambita-kaṇṭha-kūjāḥ
aṭṭeṣu kāṇḍa-paṭa-vārita-śīkareṣu dhanyāḥ pibanti mukha-tāmarasaṃ vadhūnām //

śaila-śreṇir apeta-dāva-dahanā dagdha-prarūḍhaṃ vanaṃ jīmūtāṅkura-danturā daśa diśo bhū-reṇu-muktaṃ nabhaḥ
kiṃ cānyat kalikormi-medura-mukhī jātā kadamba-cchaviś chidyante kiyatā kṣaṇena śikhināṃ mauna-vrata-granthayaḥ //

kedāre nava-vāri-pūrṇa-jaṭhare kiṃcit-kvaṇad-dardure śambū-kāṇḍaka-piṇḍa-pāṇḍura-tata-prānta-sthalīvī-raṇe
ḍimbhā daṇḍaka-pāṇayaḥ pratidiśaṃ paṅka-cchaṭā-carcitāś cubhrūś cubhrur iti bhramanti rabhasād udyāyi-matsyotsukāḥ //

samantāt sa-visphurad-indranīla maṇi-prabhā-vicchuritāntarālaḥ
martyāvatīrṇasya viḍojaso 'yaṃ nīlāṃśuka-cchatram ivāmbuvāhaḥ //

khadyota-cchuritāndhakāra-paṭalāḥ spaṣṭa-sphurad-vidyutaḥ snigdha-dhvāna-vibhāvitoru-jaladonnāhā raṭat-kambavaḥ
etāḥ ketaka-bheda-vāsita-puro-vātāḥ patad-vārayo na pratyemi janasya yad virahiṇo yāsyanti soḍhuṃ niśāḥ //

etasmin mada-jarjarair upacite kambūravāḍambaraiḥ staimityaṃ manaso diśaty anibhṛtaṃ dhārādhare mūrcchati
utsaṅge kakubho nidhāya rasitair ambhomucāṃ ghorayan manye mudrita-candra-sūrya-nayanaṃ vyomāpi nidrāyate //

gambhīrāmbhodharāṇām avirala-nipatad-vāri-dhārā-ninādān īṣan-nidrālasākṣā dṛḍha-gṛha-paṭalārūḍha-kuṣmāṇḍa-bandhyāḥ
dorbhyām āliṅgyamānā jaladhara-samaye patra-ṣaṇḍe niśāyāṃ dhanyāḥ śṛṇvanti suptāḥ stana-yuga-bharitoraḥ-sthalāḥ kāminīnām //

apagata-rajo-vikārā ghana-paṭalākrānta-tārakālokā /
lamba-payodhara-bhārā prāvṛd iyaṃ vṛddha-vaniteva //

ambhodher vaḍavāmukhānala-jhalājvālopagūḍhāntarā vyāmohād apibann apaḥ sphuṭam amī tarṣeṇa paryāvilāḥ
uddeśa-sphurad-indra-cāpa-valaya-jvālāpadeśād aho dahyante katham anyathārdha-malināṅgāra-dyutas toyadāḥ //

kṛtvā picchilatāṃ pathaḥ sthagayatā nirbhartsanaṃ pādayoḥ sāndrair vāri-kaṇaiḥ kapola-phalake vicchittim āchindatā
meghenopakṛtaṃ yad āśu vihitā tasyāgaso niṣkṛtiḥ svairiṇyāḥ priya-veśma-vartma diśatā vidyud-vilāsair muhuḥ //

āsāroparame pragāḍha-timirāḥ kim īrayantyo niśāḥ pāntha-strī-manasāṃ smarānala-kaṇā-saṃtāna-śaṅkā-spṛśaḥ
piṣṭānāṃ prasabhaṃ ghanāghana-ghaṭā-saṃghaṭṭato vidyutāṃ cūrṇābhāḥ paritaḥ patanti taralāḥ khadyotaka-śreṇayaḥ //

hasta-prāpyam ivāmbaraṃ vidadhataḥ kharvā ivāśā-tatīr garjābhiḥ kṣaṇa-jarjarī-kṛta-ghanānuttāla-dhārā-ravāḥ
kvāmagnaṃ sthalam asti nāma tad ibhīvoddāma-saudāminī netronmeṣa-vilokitākhila-bhuvo varṣanti naktaṃ ghanāḥ //

utpucchānata-dhūta-pakṣa-tatayo jhātkāriṇo vibhramair udvācyās tata-cañcavo laya-vaśād utkṣipta-pādā muhuḥ
paśyanto nija-kaṇṭha-kāṇḍa-malināṃ kādambinīm unnata grīvābhyarṇa-milat-kalāpa-viṭapā nṛtyanti kekā-bhṛtaḥ //

idānīṃ vaṃśīnāṃ śabara-mithunocchṛṅkhala-rahaḥ kriyā-sakhyenālaṃ giri-vana-sarid-grāma-suhṛdām
sphural-loma-śyāma-cchagala-śiśi-karṇa-pratisamac chadāgrābhis tvagbhir valayita-karīrās tala-bhuvaḥ //

pārśvābhyāṃ śirasā nimīlita-dṛśaḥ kāmaṃ nimajya kramād aṃsau pṛṣṭham uraḥ sa-pakṣati-talaṃ gāḍhaṃ spṛśanto muhuḥ
ete kuñcita-jānavo nava-jale nirvānti gharmāhatā bhūyaḥ pakṣa-puṭābhipāta-rabhasotsarpat-kaṇāḥ patriṇaḥ //

majjānam api vilimpati nākṛta-puṇyasya varṣati payode /
nirgama-keli-samutsuka-śiśi-vāraṇa-gāḍha-parirambhaḥ //

ākrandāḥ stanitair vilocana-jalānya-śrānta-dhārāmbudhis tad-viccheda-bhuvaś ca śoka-śikhinas tulyās taḍid-vibhramaiḥ
antar me dayitā-mukhaṃ tava śaśī vṛttiḥ samaivāvayos tat kiṃ mām aniśaṃ sakhe jaladhara tvaṃ dagdhum evodyataḥ //

bhuvaḥ kim etā divam utpatanti divo 'thavā bhū-talam āviśanti /
calāḥ sthirā veti vitarkayantyo dhārāḥ karāgrair abalāḥ spṛśanti //

chatrāvalambi vimaloru-payaḥ-pravāha dhārā-bhara-sphaṭika-pañjara-saṃyatāṅgaḥ
pānthaḥ sva-śāsana-vilaṅghana-jāta-kopa kāmājñayā priyatamām iva nīyate sma //

adyāmbhaḥ paritaḥ patiṣyati bhuvas tāpo 'dya nirvāsyati kṣetreṣv adya yatiṣyate janapadaḥ sasyeṣu paryutsukaḥ
nartiṣyanti tavodaye 'dya jalada vyālola-puccha-cchada cchatra-cchādita-maulayo diśi diśi krīḍālasāḥ kekinaḥ //

gāyati hi nīlakaṇṭho nṛtyati gaurī taḍit tarala-tārā /
āsphālayati mṛdaṅgaṃ tad-anu ghano 'yaṃ mahā-kālaḥ //

alakeṣu cūrṇa-bhāsaḥ sveda-lavābhān kapola-phalakeṣu /
nava-ghana-kautukinīnāṃ vārikaṇān paśyati kṛtārthaḥ //

kāle vāri-dharāṇām apatitayā naiva śakyate sthātum /
utkaṇṭhitāsi tarale na hi na hi sakhi picchilaḥ panthāḥ //

asita-bhujaga-śiśu-veṣṭitam abhinavam ābhāti ketakī-kusumam /
āyasa-valayākaṅkṛta-viṣāṇam iva dantinaḥ patitam //

stambeṣu ketakīnāṃ yathottaraṃ vāmanair dalair adya /
vidalanti meṣa-tarṇaka-puccha-cchavi-keśarāḥ sūcyaḥ //

dhūlībhiḥ ketakīnāṃ parimalana-samuddhūlitāṅgaḥ samantād antodvellad-balākā-vali-kuṇapa-śiro-naddha-nīlābhra-keśaḥ
preṅkhad-vidyut-patākāvali-rucira-dhanuḥ-khaṇḍa-khaṭvāṅga-dhārī saṃprāptaḥ proṣita-strī-pratibhaya-janakaḥ kāla-kāpāliko 'yam //

megha-śyāma-diśi pravṛtta-dhanuṣi krīḍat-taḍit-tejasi cchannāhar-niśi garjita-pramanasi pramlāna-līlā-ruṣi
pūrṇa-śrotasi śānta-cātaka-tṛṣi vyāmugdha-candra-tviṣi prāṇān pāntha kathaṃ dadhāsi nivasann etādṛśi prāvṛṣi //

kṣapāṃ kṣāmīkṛtya prasabham apahṛtyāmbu-saritāṃ pratāpyorvīṃ vana-taru-gahanam utsādya sakalam
kva saṃpraty uṣṇāṃśur gata iti samanveṣaṇa-parās taḍid-dīpālokair diśi diśi carantīva jaladāḥ //

vidyud-dīdhiti-bheda-bhīṣaṇa-tamaḥ-stomāntarāḥ saṃtata śyāmāmbhodhara-rodha-saṃkaṭa-viyad-viproṣita-jyotiṣaḥ
khadyotonnamitopakaṇṭha-taravaḥ puṣṇanti gambhīratām āsārodakamatta-kīṭa-paṭalī-kvāṇottarā rātrayaḥ //

harṣollāsita-cāru-candraka-bṛhad-barhair vanānām amī jātāḥ puṣpita-bāla-śākhina ivābhogā bhujaṅgāśibhiḥ
spṛṣṭāḥ koṭara-nirgatārdha-tanubhiḥ pātuṃ payodānilaṃ niryad-vaṃśa-karīra-koṭaya iva kṣoṇī-bhṛto bhogibhiḥ //

etāḥ paṅkila-kūla-rūḍha-nalada-stambhāḥ kvaṇat-kambavaḥ krīḍat-karkaṭa-cakravāla-vilasaj-kambāla-toyābilāḥ
hṛl-lekhaṃ janayanty anūpa-saritāṃ uttuṇḍa-gaṇḍūpado tkīrṇodgīrṇā mṛd-arbuda-sthapuṭita-prāntās taṭī-bhūmayaḥ //

nave dhārā-sāre pramada-caṭulāyāḥ sthala-juṣaḥ varāṭī-śubhrāyāḥ śaphara-saraṇer ebhir upari
kulīrair bhrāmyadbhir gaṇayitum iva vyāpṛta-karāḥ manaḥ krīṇantīva prakaṭa-vibhavāḥ palvala-bhuvaḥ //

vindhyādri-mahā-liṅgaṃ snapayati paryanya-dhārmikaḥ śucibhiḥ /
jaladendranīla-gaḍḍūśatojjhitaiḥ saṃprati payobhiḥ //

pibati vyoma-kaṭāhe saṃsakta-calat-taḍil-latā-rasanaḥ /
megha-mahā-mārjāraḥ saṃprati candrātapa-kṣīram //

ardhodgatena kadalī mṛdu-tāmra-talena garbha-koṣeṇa /
pibati nidāgha-jvaritā ghana-dhārāṃ kara-puṭenaiva //

āroha-vallībhir ivāmbu-dhārā rājībhir ābhūmi-vilambinībhiḥ
saṃlakṣyate vyoma vaṭa-drumābham ambhodhara-śyāma-dala-prakāśam //

nīpaiḥ kāñcī-kṛta-viracanaiḥ piñjaraṃ śroṇibimbaṃ miśrāv aṃsau śravasi vasatā kandalī-kuḍmalena
pāṇḍicchāyaḥ stana-parisaro yūthikā-kaṇṭha-sūtrair ity ākalpaḥ prakṛti-lalito vallabhaḥ sundarīṇām //

lūne kālāñjana-paricaye śīkaraiḥ kāmam akṣṇor ekī-bhūte kuca-kalaśayor vāsasi śyāma-sūkṣme
dṛṣṭe svābhāvika-tanu-guṇe durdina-svairiṇīnāṃ dhanyo veṣāntara-viracanaṃ pratyudāste kṛtārthaḥ //

asau nāstīvenduḥ kvacid api raviḥ proṣita iva grahoḍūnāṃ cakraṃ nabhasi likhita-proñchitam iva
ahar vā rātrir vā dvayam api vilupta-pravicayaṃ ghanair baddha-vyūhaiḥ kim idam iti ghoraṃ vyavasitam //

tāvad vācaḥ prayuktā manasi vinihitā jīvitāśāpi tāvan vikṣiptau tāvad aṅghrī pathi pathika-janair lambitā tāvad āśā
phullad-dhārā-kadambas tava kavalayitā yāvad ete na dṛṣṭā nirmukta-vyāla-nīla-dyuti-nava-jalada-vyākulā vindhya-pādāḥ //

kāmaṃ kūle nadīnām anugiri mahiṣī-yūtha-nīḍopakaṇṭhe gāhante śaṣpa-rājīr abhinava-śalabha-grāsa-lokā balākāḥ
antar-vinyasta-vīrut-tṛṇa-maya-puruṣa-trāsa-vighnaṃ kathaṃcit kāpotaṃ kodravāṇāṃ kavalayati kaṇān kṣetra-koṇaika-deśe //

amuṣmin saṃnaddhe jala-muci samabhyasya katicid kakārān paryanta-dvi-guṇa-mata-repha-prasavinaḥ
sa mādhyandātyūhaś cala-vipula-kaṇṭhaḥ prasarati kramodañcat-tāraḥ krama-vaśa-naman manda-madhuraḥ //