Subhāṣitaratnakośa · Chapter 5

devī sūnum asūta nṛtyata gaṇāḥ kiṃ tiṣṭhatety udbhuje harṣād bhṛṅgariṭāvayācita-girā cāmuṇḍayāliṅgite
avyād vo hata-dundubhi-svana-ghana-dhvānātiriktas tayor anyonya-pracalāsthit-pañjara-raṇat-kaṅkāla-janmā ravaḥ //

rakṣatu vaḥ stana-yugalaṃ hari-kari-kumbhānukāri giri-guhituḥ /
śaṅkara-dṛḍha-kaṇṭha-graha-pīḍana-bhasmāṅga-rāga-vicchuritam //

sāvaṣṭambha-niśumbha-saṃbhramanamad-bhūgola-niṣpīḍana nyañcat-karpara-kūrma-kampa-vicaṭad-brahmāṇḍa-khaṇḍa-sthiti
pātāla-pratimalla-galla-vivara-prakṣipta-saptārṇavaṃ vande nandita-nīlakaṇṭha-pariṣad-vyakta-rddhi vaḥ krīḍitam //

bho bho dik-patayaḥ prayāta parataḥ khaṃ muñcatāmbhomucaḥ pātālaṃ vraja medini praviśata kṣoṇī-talaṃ kṣmābhṛtaḥ
brahmann unnaya dūram ātma-sadanaṃ devasya me nṛtyataḥ śambhoḥ saṃkaṭam etad ity avatu vaḥ protsāraṇā nandinaḥ //

svedas te katham īdṛśaḥ priyatame tvan-netra-vahner vibho kasmāt kampitam etad induvadane bhogīndra-bhīter bhava
romāñcaḥ katham eṣa devi bhagavan gaṅgāmbhasāṃ śīkarar itthaṃ bhartari bhāva-gopana-parā gaurī ciraṃ pātu vaḥ //

ārdrāṃ kaṇṭhe mukhābja-srajam avanamayaty ambikā jānulambāṃ sthāne kṛtvendulekhāṃ nibiḍayati jaṭāḥ pannagendreṇa nandī
kālaḥ kṛttiṃ nibadhnāty upanayati kare kāla-rātriḥ kapālaṃ śambhor nṛtyāvatāre pariṣad iti pṛthag vyāpṛtā vaḥ punātu //

śṛṅgaṃ bhṛṅgin vimuñca tyaja gaja-vadana tvaṃ ca lāṅgūla-mūlaṃ mandānando 'si nandinn alam abala mahākāla kaṇṭha-graheṇa
ity uktvā nīyamānaḥ sukhayatu vṛṣabhaḥ pārvatī-pāda-mūle paśyann akṣair vilakṣaṃ valita-gala-calat-kambalaṃ tryambakaṃ vaḥ //

gaurī-vibhajyamānārdha saṃkīrṇe hara-mūrdhani
amba dviguṇa-gambhīre bhāgīrathi namo 'stu te //

devasyāmbuja-saṃbhavasya bhavanād ambhodhim āgāmukā seyaṃ mauli-vibhūṣaṇaṃ bhagavato bhargasya bhāgīrathī
udyātān apahāya vigraham iha srotaḥ-pratīpān api srotas tīvrataratvarā gamayati drāg brahmalokaṃ janān //

prātaḥ kālāñjana-paricitaṃ vīkṣya jāmātur oṣṭhaṃ kanyāyāś ca stana-mukulayor aṅgulī-bhasma-mudrāḥ
premollāsāj jayati madhuraṃ sasmitābhir vadhūbhir gaurī-mātuḥ kim api kim api vyāhṛtaṃ karṇa-mūle //

lākṣā-rāgaṃ harati śikharāj jāhnavī-vāri yeṣāṃ ye tatvanti srajam adhijaṭā-maṇḍalaṃ mālatīnām
pratyutsarpad-vimala-kiraṇair yais tirodhānam indor devyāḥ sthāṇau caraṇa-patite te nakhāḥ pāntu viśvam //

miśrībhūtāṃ tava tanulatāṃ bibhrato gauri kāmaṃ devasya syād avirala-parīrambha-janmā pramodaḥ
kintu prema-stimita-madhura-snigdha-mugdhā na dṛṣṭir dṛṣṭety antaḥkaraṇam asakṛt tāmyati tryambakasya //

avyād vo valikāṅghri-pāta-vicalad-bhūgola-helonmukha bhrāmyad-dik-kari-kalpitānukaraṇo nṛtyad-gaṇa-grāmaṇīḥ
yasyoddaṇḍita-śuṇḍa-puṣkara-marud-vyākṛṣṭa-sṛṣṭaṃ muhus tārā-cakraṃ udakta-śīkara-pṛṣal-līlām ivābhyasyati //

sānandaṃ nandi-hastāhata-muraja-ravāhūta-kaumāra-barhi trāsān nāsāgra-randhraṃ viśati phaṇi-patau bhoga-saṃkoca-bhāji
gaṇḍoḍḍīnāli-mālā-mukharita-kakubhas tāṇḍave śūla-pāṇer vaināyakyaś ciraṃ vo vadana-vidhutayaḥ pāntu cītkāra-vatyaḥ //

yad ambā tāto vā dvayam idam agād eka-tanutāṃ tad-ardhaṃ cārdhaṃ ca kva nu gatam athāryaḥ kathayatu
jagat tat taj jātaṃ sakala-nara-nārī-mayam iti pratītiṃ kurvāṇo jayati śikhi-bhartur gaja-mukhaḥ //

bhava-jaladhi-jalāvalamba-yaṣṭir mahiṣa-mahāsura-śaila-vajra-dhārā /
hara-hṛdaya-taḍāga-rāja-haṃsī diśatu śivaṃ jagataś ciram //

śūlāhata-mahiṣāsura-rudhira-cchuritādharāmbarā gaurī /
puṣpavatīva sa-lajjā hasita-hara-nirīkṣitā jayati //

pratyāsanna-vivāha-maṅgala-vidhau devārcana-vyastayā dṛṣṭvāgre pariṇetur eva likhitāṃ gaṅgādharasyākṛtim
unmāda-smita-roṣa-lajjitam asau gauryā kathaṃcic cirād vṛddha-strī-vacanāt priye vinihitaḥ puṣpāñjaliḥ pātu vaḥ //

śikhipatir atidurlaḍitaḥ pitror abhilaṣati madhyam adhiśayitum /
tāv apy eka-śarīrāv iti viṣamāśaś ciraṃ jayati //

ambeyaṃ neyam ambā na hi khara-kapiśaṃ śmaśru tasyā mukhārdhe tāto 'yaṃ naiṣa tātaḥ stanaṃ urasi pitur dṛṣṭavān nāham atra
keyaṃ ko 'yaṃ kiṃ etad yuvatir atha pumān vastu kiṃ syāt tṛtīyaṃ śambhoḥ saṃvīkṣya rūpād apasarati guhaḥ śaṅkitaḥ pātu yuṣmān //

svecchā-ramyaṃ luṭhitvā pitur urasi citā-bhasma-dhūlī-citāṅgo gaṅgā-vāriṇy agādhe jhaṭiti hara-jaṭā-jūṭato datta-jhampaḥ
sadyaḥ sītkāra-kārī jala-jaḍima-raṇa-hanta-paṅktir guho vaḥ kampī pāyād apāyāj jvalita-śikhi-śikhe cakṣuṣi nyasta-hastaḥ //

haṃsa-śreṇi-kutūhalena kalayan bhūṣā-kapālāvalīṃ bālām indukalāṃ mṛṇāla-rabhasād āndolayan pāṇinā
raktāmbhoja-dhiyā ca locana-puṭaṃ lālāṭam udghāṭayan pāyād vaḥ pitur aṅka-bhāk śiśu-jana-krīḍonmukhaḥ ṣaṇ-mukhaḥ //

kapolād uḍḍīnair bhaya-vaśa-vilolair madhukarair madāmbhaḥ-saṃlobhād upari patituṃ baddha-paṭalaiḥ
calad-barha-cchatra-śriyam iva dadhāno 'tirucirām avighnaṃ herambo jagad-agha-vighātaṃ ghaṭayatu //

ekaḥ sa eva paripālayatāj jaganti gaurī-girīśa-caritānukṛtiṃ dadhānaḥ
ābhāti yo daśana-śūnya-mukhaika-deśa dehārdha-hārita-vadhūka ivaka-dantaḥ //

arciṣmanti vidārya vaktra-kuharāṇy āsṛk-kvaṇo vāsukes tarjanyā viṣa-karburān gaṇayataḥ saṃspṛśya dantāṅkurān
ekaṃ trīṇi navāṣṭa sapta ṣaḍ-ativyastāsta-saṃkhyā-kramā vācaḥ śaktidharasya śaiśava-kalāḥ kurvantu vo maṅgalam //

suptaṃ pakṣa-puṭe nilīna-śirasaṃ sṛṣṭvā mayūraṃ puraḥ kṛttaṃ kena śiro 'sya tāta katham ity ākrandataḥ śaiśavāt
antarhāsa-pināki-pāṇi-yugala-sphālollasac-cetasas tan-mūrdhekṣaṇa-tarpitasya hasitaṃ pāyāt kumārasya vaḥ //

carcāyāḥ katham eṣa rakṣati sadā sadyo nṛ-muṇḍa-srajaṃ caṇḍīkeśariṇo vṛṣaṃ ca bhujagān sūnor mayūrād api
ity antaḥparibhāvayan bhagavato dīrghaṃ dhiyaḥ kauśalaṃ kūṣmāṇḍo dhṛti-saṃbhṛtām anudinaṃ puṣṇāti tunda-śriyam //

kasmāt tvaṃ tāta gehād aparam abhinavā brūhi kā tatra vārtā devyā devo jitaḥ kiṃ vṛṣa-ḍamaru-citā-bhasma-bhogīndra-candrān
ity evaṃ barhināthe kathayati sahasā bhartṛ-bhikṣā vibhūṣā vaiguṇyodvega-janmā jagad avatu ciraṃ hāravo bhṛṅgirīṭeḥ //

sthūlo dūramayaṃ na yāsyati kṛśo naiṣa prayāṇa-kṣamas tenaikasya mamaiva tatra kaśipu-prāptiḥ parā dṛśyate
ity ādau paricintitaṃ pratimuhus tad-bhṛṅgi-kūṣmāṇḍayor anyonya-pratikūlam īśa-śivayoḥ pāṇigrahe pātu vaḥ //

jyākṛṣṭi-baddha-khaṭakāmukha-pāṇi-pṛṣṭha preṅkhan-nakhāṃśu-caya-saṃvalito 'mbikāyāḥ
tvāṃ pātu mañjarita-pallava-karṇapūra lobha-bhramad-bhramara-vibhrama-bhṛt-kaṭākṣaḥ //

yātas te 'dhara-khaṇḍanāt paribhavaḥ kāpālikād amba yaḥ sa brahmādiṣu kathyatām iti muhur vāṇīṃ guhe jalpati
gaurīṃ hasta-yugena ṣaṇ-mukha-vaco roddhuṃ nirīkṣyākṣamāṃ vailakṣyāc caturāsya-niṣphala-parāvṛttiś ciraṃ pātu vaḥ //

gonāsāya viyojitāgadarajāḥ sarpāya baddhauṣadhiḥ pāṇisthāya viṣāya vīryamahate kaṇṭhe maṇiṃ bibhratī
bhartur bhūta-gaṇāya gotra-jaratī-nirdiṣṭa-mantrākṣarā rakṣatv adri-sutā vivāha-samaye prītā ca bhītā ca vaḥ //

dig-vāsā yadi tat kim asya dhanuṣā sāstrasya kiṃ bhasmanā bhasmāṅgasya kim aṅganā yadi ca sā kāmaṃ paridveṣṭi kim
ity anyonya-viruddha-ceṣṭitam idaṃ paśyan nija-svāmino bhṛṅgī sāndra-śirāvanaddha-paruṣaṃ dhatte 'sthi-śeṣaṃ vapuḥ //