સુભાષિતરત્નકોશ · અધ્યાય 5

દેવી સૂનુમ્ અસૂત નૃત્યત ગણાઃ કિં તિષ્ઠતેત્ય્ ઉદ્ભુજે હર્ષાદ્ ભૃઙ્ગરિટાવયાચિત-ગિરા ચામુણ્ડયાલિઙ્ગિતે
અવ્યાદ્ વો હત-દુન્દુભિ-સ્વન-ઘન-ધ્વાનાતિરિક્તસ્ તયોર્ અન્યોન્ય-પ્રચલાસ્થિત્-પઞ્જર-રણત્-કઙ્કાલ-જન્મા રવઃ ॥

રક્ષતુ વઃ સ્તન-યુગલં હરિ-કરિ-કુમ્ભાનુકારિ ગિરિ-ગુહિતુઃ ।
શઙ્કર-દૃઢ-કણ્ઠ-ગ્રહ-પીડન-ભસ્માઙ્ગ-રાગ-વિચ્છુરિતમ્ ॥

સાવષ્ટમ્ભ-નિશુમ્ભ-સંભ્રમનમદ્-ભૂગોલ-નિષ્પીડન ન્યઞ્ચત્-કર્પર-કૂર્મ-કમ્પ-વિચટદ્-બ્રહ્માણ્ડ-ખણ્ડ-સ્થિતિ
પાતાલ-પ્રતિમલ્લ-ગલ્લ-વિવર-પ્રક્ષિપ્ત-સપ્તાર્ણવં વન્દે નન્દિત-નીલકણ્ઠ-પરિષદ્-વ્યક્ત-ર્દ્ધિ વઃ ક્રીડિતમ્ ॥

ભો ભો દિક્-પતયઃ પ્રયાત પરતઃ ખં મુઞ્ચતામ્ભોમુચઃ પાતાલં વ્રજ મેદિનિ પ્રવિશત ક્ષોણી-તલં ક્ષ્માભૃતઃ
બ્રહ્મન્ન્ ઉન્નય દૂરમ્ આત્મ-સદનં દેવસ્ય મે નૃત્યતઃ શમ્ભોઃ સંકટમ્ એતદ્ ઇત્ય્ અવતુ વઃ પ્રોત્સારણા નન્દિનઃ ॥

સ્વેદસ્ તે કથમ્ ઈદૃશઃ પ્રિયતમે ત્વન્-નેત્ર-વહ્નેર્ વિભો કસ્માત્ કમ્પિતમ્ એતદ્ ઇન્દુવદને ભોગીન્દ્ર-ભીતેર્ ભવ
રોમાઞ્ચઃ કથમ્ એષ દેવિ ભગવન્ ગઙ્ગામ્ભસાં શીકરર્ ઇત્થં ભર્તરિ ભાવ-ગોપન-પરા ગૌરી ચિરં પાતુ વઃ ॥

આર્દ્રાં કણ્ઠે મુખાબ્જ-સ્રજમ્ અવનમયત્ય્ અમ્બિકા જાનુલમ્બાં સ્થાને કૃત્વેન્દુલેખાં નિબિડયતિ જટાઃ પન્નગેન્દ્રેણ નન્દી
કાલઃ કૃત્તિં નિબધ્નાત્ય્ ઉપનયતિ કરે કાલ-રાત્રિઃ કપાલં શમ્ભોર્ નૃત્યાવતારે પરિષદ્ ઇતિ પૃથગ્ વ્યાપૃતા વઃ પુનાતુ ॥

શૃઙ્ગં ભૃઙ્ગિન્ વિમુઞ્ચ ત્યજ ગજ-વદન ત્વં ચ લાઙ્ગૂલ-મૂલં મન્દાનન્દો ઽસિ નન્દિન્ન્ અલમ્ અબલ મહાકાલ કણ્ઠ-ગ્રહેણ
ઇત્ય્ ઉક્ત્વા નીયમાનઃ સુખયતુ વૃષભઃ પાર્વતી-પાદ-મૂલે પશ્યન્ન્ અક્ષૈર્ વિલક્ષં વલિત-ગલ-ચલત્-કમ્બલં ત્ર્યમ્બકં વઃ ॥

ગૌરી-વિભજ્યમાનાર્ધ સંકીર્ણે હર-મૂર્ધનિ
અમ્બ દ્વિગુણ-ગમ્ભીરે ભાગીરથિ નમો ઽસ્તુ તે ॥

દેવસ્યામ્બુજ-સંભવસ્ય ભવનાદ્ અમ્ભોધિમ્ આગામુકા સેયં મૌલિ-વિભૂષણં ભગવતો ભર્ગસ્ય ભાગીરથી
ઉદ્યાતાન્ અપહાય વિગ્રહમ્ ઇહ સ્રોતઃ-પ્રતીપાન્ અપિ સ્રોતસ્ તીવ્રતરત્વરા ગમયતિ દ્રાગ્ બ્રહ્મલોકં જનાન્ ॥

પ્રાતઃ કાલાઞ્જન-પરિચિતં વીક્ષ્ય જામાતુર્ ઓષ્ઠં કન્યાયાશ્ ચ સ્તન-મુકુલયોર્ અઙ્ગુલી-ભસ્મ-મુદ્રાઃ
પ્રેમોલ્લાસાજ્ જયતિ મધુરં સસ્મિતાભિર્ વધૂભિર્ ગૌરી-માતુઃ કિમ્ અપિ કિમ્ અપિ વ્યાહૃતં કર્ણ-મૂલે ॥

લાક્ષા-રાગં હરતિ શિખરાજ્ જાહ્નવી-વારિ યેષાં યે તત્વન્તિ સ્રજમ્ અધિજટા-મણ્ડલં માલતીનામ્
પ્રત્યુત્સર્પદ્-વિમલ-કિરણૈર્ યૈસ્ તિરોધાનમ્ ઇન્દોર્ દેવ્યાઃ સ્થાણૌ ચરણ-પતિતે તે નખાઃ પાન્તુ વિશ્વમ્ ॥

મિશ્રીભૂતાં તવ તનુલતાં બિભ્રતો ગૌરિ કામં દેવસ્ય સ્યાદ્ અવિરલ-પરીરમ્ભ-જન્મા પ્રમોદઃ
કિન્તુ પ્રેમ-સ્તિમિત-મધુર-સ્નિગ્ધ-મુગ્ધા ન દૃષ્ટિર્ દૃષ્ટેત્ય્ અન્તઃકરણમ્ અસકૃત્ તામ્યતિ ત્ર્યમ્બકસ્ય ॥

અવ્યાદ્ વો વલિકાઙ્ઘ્રિ-પાત-વિચલદ્-ભૂગોલ-હેલોન્મુખ ભ્રામ્યદ્-દિક્-કરિ-કલ્પિતાનુકરણો નૃત્યદ્-ગણ-ગ્રામણીઃ
યસ્યોદ્દણ્ડિત-શુણ્ડ-પુષ્કર-મરુદ્-વ્યાકૃષ્ટ-સૃષ્ટં મુહુસ્ તારા-ચક્રં ઉદક્ત-શીકર-પૃષલ્-લીલામ્ ઇવાભ્યસ્યતિ ॥

સાનન્દં નન્દિ-હસ્તાહત-મુરજ-રવાહૂત-કૌમાર-બર્હિ ત્રાસાન્ નાસાગ્ર-રન્ધ્રં વિશતિ ફણિ-પતૌ ભોગ-સંકોચ-ભાજિ
ગણ્ડોડ્ડીનાલિ-માલા-મુખરિત-કકુભસ્ તાણ્ડવે શૂલ-પાણેર્ વૈનાયક્યશ્ ચિરં વો વદન-વિધુતયઃ પાન્તુ ચીત્કાર-વત્યઃ ॥

યદ્ અમ્બા તાતો વા દ્વયમ્ ઇદમ્ અગાદ્ એક-તનુતાં તદ્-અર્ધં ચાર્ધં ચ ક્વ નુ ગતમ્ અથાર્યઃ કથયતુ
જગત્ તત્ તજ્ જાતં સકલ-નર-નારી-મયમ્ ઇતિ પ્રતીતિં કુર્વાણો જયતિ શિખિ-ભર્તુર્ ગજ-મુખઃ ॥

ભવ-જલધિ-જલાવલમ્બ-યષ્ટિર્ મહિષ-મહાસુર-શૈલ-વજ્ર-ધારા ।
હર-હૃદય-તડાગ-રાજ-હંસી દિશતુ શિવં જગતશ્ ચિરમ્ ॥

શૂલાહત-મહિષાસુર-રુધિર-ચ્છુરિતાધરામ્બરા ગૌરી ।
પુષ્પવતીવ સ-લજ્જા હસિત-હર-નિરીક્ષિતા જયતિ ॥

પ્રત્યાસન્ન-વિવાહ-મઙ્ગલ-વિધૌ દેવાર્ચન-વ્યસ્તયા દૃષ્ટ્વાગ્રે પરિણેતુર્ એવ લિખિતાં ગઙ્ગાધરસ્યાકૃતિમ્
ઉન્માદ-સ્મિત-રોષ-લજ્જિતમ્ અસૌ ગૌર્યા કથંચિચ્ ચિરાદ્ વૃદ્ધ-સ્ત્રી-વચનાત્ પ્રિયે વિનિહિતઃ પુષ્પાઞ્જલિઃ પાતુ વઃ ॥

શિખિપતિર્ અતિદુર્લડિતઃ પિત્રોર્ અભિલષતિ મધ્યમ્ અધિશયિતુમ્ ।
તાવ્ અપ્ય્ એક-શરીરાવ્ ઇતિ વિષમાશશ્ ચિરં જયતિ ॥

અમ્બેયં નેયમ્ અમ્બા ન હિ ખર-કપિશં શ્મશ્રુ તસ્યા મુખાર્ધે તાતો ઽયં નૈષ તાતઃ સ્તનં ઉરસિ પિતુર્ દૃષ્ટવાન્ નાહમ્ અત્ર
કેયં કો ઽયં કિં એતદ્ યુવતિર્ અથ પુમાન્ વસ્તુ કિં સ્યાત્ તૃતીયં શમ્ભોઃ સંવીક્ષ્ય રૂપાદ્ અપસરતિ ગુહઃ શઙ્કિતઃ પાતુ યુષ્માન્ ॥

સ્વેચ્છા-રમ્યં લુઠિત્વા પિતુર્ ઉરસિ ચિતા-ભસ્મ-ધૂલી-ચિતાઙ્ગો ગઙ્ગા-વારિણ્ય્ અગાધે ઝટિતિ હર-જટા-જૂટતો દત્ત-ઝમ્પઃ
સદ્યઃ સીત્કાર-કારી જલ-જડિમ-રણ-હન્ત-પઙ્ક્તિર્ ગુહો વઃ કમ્પી પાયાદ્ અપાયાજ્ જ્વલિત-શિખિ-શિખે ચક્ષુષિ ન્યસ્ત-હસ્તઃ ॥

હંસ-શ્રેણિ-કુતૂહલેન કલયન્ ભૂષા-કપાલાવલીં બાલામ્ ઇન્દુકલાં મૃણાલ-રભસાદ્ આન્દોલયન્ પાણિના
રક્તામ્ભોજ-ધિયા ચ લોચન-પુટં લાલાટમ્ ઉદ્ઘાટયન્ પાયાદ્ વઃ પિતુર્ અઙ્ક-ભાક્ શિશુ-જન-ક્રીડોન્મુખઃ ષણ્-મુખઃ ॥

કપોલાદ્ ઉડ્ડીનૈર્ ભય-વશ-વિલોલૈર્ મધુકરૈર્ મદામ્ભઃ-સંલોભાદ્ ઉપરિ પતિતું બદ્ધ-પટલૈઃ
ચલદ્-બર્હ-ચ્છત્ર-શ્રિયમ્ ઇવ દધાનો ઽતિરુચિરામ્ અવિઘ્નં હેરમ્બો જગદ્-અઘ-વિઘાતં ઘટયતુ ॥

એકઃ સ એવ પરિપાલયતાજ્ જગન્તિ ગૌરી-ગિરીશ-ચરિતાનુકૃતિં દધાનઃ
આભાતિ યો દશન-શૂન્ય-મુખૈક-દેશ દેહાર્ધ-હારિત-વધૂક ઇવક-દન્તઃ ॥

અર્ચિષ્મન્તિ વિદાર્ય વક્ત્ર-કુહરાણ્ય્ આસૃક્-ક્વણો વાસુકેસ્ તર્જન્યા વિષ-કર્બુરાન્ ગણયતઃ સંસ્પૃશ્ય દન્તાઙ્કુરાન્
એકં ત્રીણિ નવાષ્ટ સપ્ત ષડ્-અતિવ્યસ્તાસ્ત-સંખ્યા-ક્રમા વાચઃ શક્તિધરસ્ય શૈશવ-કલાઃ કુર્વન્તુ વો મઙ્ગલમ્ ॥

સુપ્તં પક્ષ-પુટે નિલીન-શિરસં સૃષ્ટ્વા મયૂરં પુરઃ કૃત્તં કેન શિરો ઽસ્ય તાત કથમ્ ઇત્ય્ આક્રન્દતઃ શૈશવાત્
અન્તર્હાસ-પિનાકિ-પાણિ-યુગલ-સ્ફાલોલ્લસચ્-ચેતસસ્ તન્-મૂર્ધેક્ષણ-તર્પિતસ્ય હસિતં પાયાત્ કુમારસ્ય વઃ ॥

ચર્ચાયાઃ કથમ્ એષ રક્ષતિ સદા સદ્યો નૃ-મુણ્ડ-સ્રજં ચણ્ડીકેશરિણો વૃષં ચ ભુજગાન્ સૂનોર્ મયૂરાદ્ અપિ
ઇત્ય્ અન્તઃપરિભાવયન્ ભગવતો દીર્ઘં ધિયઃ કૌશલં કૂષ્માણ્ડો ધૃતિ-સંભૃતામ્ અનુદિનં પુષ્ણાતિ તુન્દ-શ્રિયમ્ ॥

કસ્માત્ ત્વં તાત ગેહાદ્ અપરમ્ અભિનવા બ્રૂહિ કા તત્ર વાર્તા દેવ્યા દેવો જિતઃ કિં વૃષ-ડમરુ-ચિતા-ભસ્મ-ભોગીન્દ્ર-ચન્દ્રાન્
ઇત્ય્ એવં બર્હિનાથે કથયતિ સહસા ભર્તૃ-ભિક્ષા વિભૂષા વૈગુણ્યોદ્વેગ-જન્મા જગદ્ અવતુ ચિરં હારવો ભૃઙ્ગિરીટેઃ ॥

સ્થૂલો દૂરમયં ન યાસ્યતિ કૃશો નૈષ પ્રયાણ-ક્ષમસ્ તેનૈકસ્ય મમૈવ તત્ર કશિપુ-પ્રાપ્તિઃ પરા દૃશ્યતે
ઇત્ય્ આદૌ પરિચિન્તિતં પ્રતિમુહુસ્ તદ્-ભૃઙ્ગિ-કૂષ્માણ્ડયોર્ અન્યોન્ય-પ્રતિકૂલમ્ ઈશ-શિવયોઃ પાણિગ્રહે પાતુ વઃ ॥

જ્યાકૃષ્ટિ-બદ્ધ-ખટકામુખ-પાણિ-પૃષ્ઠ પ્રેઙ્ખન્-નખાંશુ-ચય-સંવલિતો ઽમ્બિકાયાઃ
ત્વાં પાતુ મઞ્જરિત-પલ્લવ-કર્ણપૂર લોભ-ભ્રમદ્-ભ્રમર-વિભ્રમ-ભૃત્-કટાક્ષઃ ॥

યાતસ્ તે ઽધર-ખણ્ડનાત્ પરિભવઃ કાપાલિકાદ્ અમ્બ યઃ સ બ્રહ્માદિષુ કથ્યતામ્ ઇતિ મુહુર્ વાણીં ગુહે જલ્પતિ
ગૌરીં હસ્ત-યુગેન ષણ્-મુખ-વચો રોદ્ધું નિરીક્ષ્યાક્ષમાં વૈલક્ષ્યાચ્ ચતુરાસ્ય-નિષ્ફલ-પરાવૃત્તિશ્ ચિરં પાતુ વઃ ॥

ગોનાસાય વિયોજિતાગદરજાઃ સર્પાય બદ્ધૌષધિઃ પાણિસ્થાય વિષાય વીર્યમહતે કણ્ઠે મણિં બિભ્રતી
ભર્તુર્ ભૂત-ગણાય ગોત્ર-જરતી-નિર્દિષ્ટ-મન્ત્રાક્ષરા રક્ષત્વ્ અદ્રિ-સુતા વિવાહ-સમયે પ્રીતા ચ ભીતા ચ વઃ ॥

દિગ્-વાસા યદિ તત્ કિમ્ અસ્ય ધનુષા સાસ્ત્રસ્ય કિં ભસ્મના ભસ્માઙ્ગસ્ય કિમ્ અઙ્ગના યદિ ચ સા કામં પરિદ્વેષ્ટિ કિમ્
ઇત્ય્ અન્યોન્ય-વિરુદ્ધ-ચેષ્ટિતમ્ ઇદં પશ્યન્ નિજ-સ્વામિનો ભૃઙ્ગી સાન્દ્ર-શિરાવનદ્ધ-પરુષં ધત્તે ઽસ્થિ-શેષં વપુઃ ॥