Language

ENहिગુ
Scripture Library

Subhāṣitaratnakośa · Chapter 6

6.1*(104)

asti śrī-stana-patra-bhaṅgam akarī-mudrāṅkitoraḥ-sthalī devaḥ sarva-jagat-patir madhu-vadhū-vaktrābja-candrodayaḥ
krīḍā-kroḍa-tanor navendu-viśade daṃṣṭrāṅkure yasya bhūr bhāti sma pralayābdhi-palvala-talotkhātaika-mustākṛtiḥ //

6.2*(105)

pṛṣṭha-bhrāmyad amanda-mandara-giri-grāvāgra-kaṇḍūyanān nidrāloḥ kamaṭhākṛter bhagavataḥ śvāsānilāḥ pāntu vaḥ
yat-saṃskāra-kalānuvartana-vaśād velā-chalenāmbhasāṃ yātāyātam ayantritaṃ jala-nidher nādyāpi viśrāmyati //

6.3*(106)

niṣpratyūham upāsmahe bhagavataḥ kaumodakī-lakṣmaṇaḥ koka-prīti-cakora-pāraṇa-paṭū jyotiṣmatī locane
yābhyām ardha-vibodha-mugdha-madhura-śrīr ardha-nidrāyito nābhī-palvala-puṇḍarīka-mukulaḥ kamboḥ sapatnī-kṛtaḥ //

6.4*(107)

viramati mahā-kalpe nābhī-pathaika-niketanas tribhuvana-puraḥ-śilpī yasya pratikṣaṇam ātmabhūḥ
kim adhikaraṇā kīdṛk kasya vyavasthitir ity asā vudaram aviśad draṣṭuṃ tasmai jagan-nidhaye namaḥ //

6.5*(108)

rādhe tvaṃ kupitā tvam eva kupitā ruṣṭāsi bhūmer yato mātā tvaṃ jagatāṃ tvam eva jagatāṃ mātā na vijño 'paraḥ
devi tvaṃ parihāsa-keli-kalahe 'nantā tvam evety asau smero vallava-sundarīm avanamac chauriḥ śriyaḥ vaḥ kriyāt //

6.6*(109)

ko 'yaṃ dvāri hariḥ prayāhy upavanaṃ śākhāmṛgeṇātra kiṃ kṛṣṇo 'haṃ dayite bibhemi sutarāṃ kṛṣṇaḥ kathaṃ vānaraḥ
mugdhe 'haṃ madhusūdano vraja latāṃ tām eva puṣpāsavām itthaṃ nirvacanīkṛto dayitayā hrīṇo hariḥ pātu vaḥ //

6.7*(110)

mandra-kvāṇita-veṇur ahni śithile vyāvartayan gokulaṃ barhāpīḍakam uttamāṅga-racitaṃ godhūli-dhumraṃ dadhat
mlāyantyā vana-mālayā parigataḥ śrānto 'pi ramyākṛtir gopa-strī-nayanotsavo vitaratu śreyāṃsi vaḥ keśavaḥ //

6.8*(111)

viṣṇor dānava-vāhinī-pramatha-neṣṭyāpūraṇāyādarād āttaḥ pāṇi-yugodareṇa karaja-śreṇyā śriyālambhitaḥ
niryāto vadanena kukṣi-vasateḥ patyus talād arṇasāṃ śaṅkho 'patya-paramparāvṛta iva śreyāṃsi puṇātu vaḥ //

6.9*(112)*

sa jayaty ādi-varāho daṃṣṭrāniṣpiṣṭa-kula-giri-kaseruḥ /
yasya puraḥ sura-kariṇaḥ sāṅkura-māṣopamā jātāḥ //

6.10*(113)

jīyāsuḥ śakulākṛter bhagavataḥ puccha-cchaṭācchoṭanād udyantaḥ śata-candritāmbara-talaṃ te bindavaḥ saindhavāḥ
yair vyāvṛtya patadbhir aurva-śikhinas tejo-jaṭālaṃ vapuḥ pānādhmāna-vaśād arocaka-rujaś cakre cirasyāspadam //

6.11*(114)

kutas tvam aṇukaḥ svataḥ svam iti kiṃ na yat kasyacit kim icchasi pada-trayaṃ nanu bhuvā kim ity alpayā
dvijasya śamino mama tribhuvanaṃ tad ity āśayo harer jayati nihnutaḥ prakaṭitaś ca vakroktibhiḥ //

6.12*(115)

śreyo 'syāś ciram astu mandara-girer māghāni pāśrvair iyaṃ māvaṣṭambhi mahormibhiḥ phaṇipater māle 'pi lālā-viṣaiḥ
ity ākūta-juṣaḥ śriyaṃ jala-nidher ardhotthitāṃ paśyato vācontaḥ-sphuritā bahir vikṛtibhir vyaktā hareḥ pātu vaḥ //

6.13*(116)

caṭac-caṭini carmaṇi ccham iti cocchala-cchoṇite dhagad-dhag iti medasi sphuṭataro 'sthiṣu ṣṭhād iti
punātu bhavato harer amara-vairi-nāthorasi kvaṇatkaraja-pañjara-krakaca-kāṣa-janmānalaḥ //

6.14*(117)

vande bhuja-bhramita-mandara-mathyamāna dugdhābdhi-dugdha-kaṇa-vicchurita-cchavīkam
nakṣatra-karbura-viyat-pratirodhi-nindad unnidra-kairava-taḍāgam uro murāreḥ //

6.15*(118)

bhramati girirāṭ pṛṣṭhe garjaty upaśruti sāgaro dahati vitata-jvālā-jālo jaganti viṣānalaḥ
sa tu vinihita-grīvākāṇḍaḥ kaṭāha-puṭāntare svapiti bhagavān kūrmo nidrābharālasa-locanaḥ //

6.16*(119)

bhakti-prahva-vilokana-praṇayinī nīlotpala-spardhinī dhyānālambanatāṃ samādhi-niratair nīte hita-prāptaye
lāvaṇyasya mahā-nidhī rasikatāṃ lakṣmī-dṛśos tanvatī yuṣmākaṃ kurutāṃ bhavārti-śamanaṃ netre tanur vā hareḥ //

6.17*(120)

pucchodasta-visāriṇo jalanidheḥ svar-gaṅgayā saṃgama śraddhāhūta-khalat-purātana-munir mīno hariḥ pātu vaḥ
yasminn uddharati śrutīḥ pṛthutarād oṅkāra-sāra-dhvaner madhye-sindhu viyan-mayo jala-mayaḥ stambhas tv abhūd ambare //

6.18*(121)

jṛmbhāvijṛmbhita-dṛśaḥ prathama-prabuddha lakṣmī-karāmburuha-lālana-lālasasya
gātrāpavṛtti-bhara-kharvita-śeṣam avyād avyāhataṃ murajitaḥ kṛtaka-prasuptam //

6.19*(122)

mayānviṣṭo dhūrtaḥ sa sakhi nikhilām eva rajanīm iha syād atra syād iti nipuṇam anyām abhisṛtaḥ
na dṛṣṭo bhāṇḍīre taṭa-bhuvi na govardhana-girer na kālindyāḥ kūle na ca nicula-kuñje muraripuḥ //

6.20*(123)

śyāmoccandrā svapiti na śiśo naiti mām amba nidrā nidrāhetoḥ śṛṇu suta kathāṃ kām apūrvāṃ kuruṣva
vyaktaḥ stambhān naraharir abhūd dānavaṃ dārayiṣyann ity uktasya smitam udayate devakī-nandanasya //

6.21*(124)

kharva-granthi-vimukta-sandhi-vikasad-vakṣaḥ-sphurat-kaustubhaṃ niryan nābhi-saroja-kuḍmala-kuṭī-gambhīra-sāmaedhvani
pātrāvāpti-samutsukena balinā sānandam ālokitaṃ pāyād vaḥ krama-vardhamāna-mahimāścaryaṃ murārer vapuḥ //

6.22*(125)

uttiṣṭhantyā ratānte bharam uragapatau pāṇinaikena kṛtvā dhṛtvā cānyena vāso vigalita-kabarī-bhāram aṃśaṃ vahantyāḥ
bhūyas tat-kāla-kānti-dviguṇita-surata-prītinā śauriṇā vaḥ śayyām ālambya nītaṃ vapur alasa-lasad-bāhu lakṣmyāḥ punātu //

6.23*(126)

saṃpūrṇaḥ punar abhyudeti kiraṇair indus tato dantinaḥ kumbha-dvandvam idaṃ punaḥ surataror agrollasan-mañjarī
itthaṃ yad-vadana-stana-dvaya-valad-romāvalīṣu bhramaḥ kṣīrābdher mathane 'bhavad-diviṣadāṃ lakṣmīr asāv astu vaḥ //

6.24*(127)

bha-bha-bhramati medinī la-la-la-landate candramāḥ kṛ-kṛṣṇa vavada drutaṃ ha-ha-hasanti kiṃ vṛṣṇayaḥ
sisīdhu mu-mu-muñca me pa-pa-pa-pāna-pātre sthitaḥ mada-skhalitam ālapan hala-dharaḥ śriyaḥ vaḥ kriyāt //

6.25*(128)

kiṃ kiṃ siṃhas tataḥ kiṃ nara-sadṛśa-vapur deva citraṃ gṛhīto naivaṃ tat ko 'tra jīva drutam upanaya taṃ nanv ayaṃ prāpta eva
cāpaṃ cāpaṃ na khaḍgaṃ tvaritataram aho karkaśatvaṃ nakhānām itthaṃ daityādhirājaṃ nija-nakha-kuliśair jaghnivān yas sa vo 'vyāt //

6.26*(129)

devas tvām eka-jaṅghāvalayita-laguḍo mūrdhni vinyasta-bāhur gāyan go-yuddha-gītīr uparacita-śiraḥ-śekharaḥ pragraheṇa
darpa-sphūrjan-mahokṣa-dvaya-samara-rasābaddha-dīrghānurāgaḥ krīḍā-gopāla-mūrtir muraripur avatād ātta-gorakṣa-līlaḥ //

6.27*(130)

jayanti nirdārita-daitya-vakṣaso nṛsiṃha-rūpasya harer nakhāṅkurāḥ
vicintya yeṣāṃ caritaṃ surārayaḥ priyā-nakhebhyo 'pi rateṣu bibhyati //

6.28*(131)

ete lakṣmaṇa jānakī-virahiṇaṃ māṃ khedayanty ambudā marmāṇīva ca ghaṭṭayanty alam amī krūrāḥ kadambānilāḥ
itthaṃ vyāhṛta-pūrva-janma-viraho yo rādhayā vīkṣitaḥ serṣyaṃ śaṅkitayā sa vaḥ sukhayatu svapnāyamāno hariḥ //

6.29*(132)

mithyā-kaṇḍūti-sācīkṛta-gala-saraṇir yeṣu jāto garutmān ye nidrāṃ nāṭayadbhiḥ śayana-phaṇi-phaṇair lakṣitā na śrutāś ca
ye ca dhyānānubandha-cchala-mukula-dṛśā vedhasā naiva dṛṣṭās te lakṣmīṃ narmayanto nidhuvana-vidhayaḥ pāntu vo mādhavasya //

6.30*(133)

pratyagronmeṣa-jihmā kṣaṇam anabhimukhī ratna-dīpa-prabhāṇāṃ ātma-vyāpāra-gurvī janita-jalalavā jṛmbhitaiḥ sāṅga-bhaṅgaiḥ
nāgāṅgaṃ moktum icchoḥ śayanaṃ uru-phaṇā-cakravālopadhānaṃ nidrā-cchedābhitāmrā ciram avatu harer dṛṣṭir ākekarā vaḥ //

6.31*(134)

daṃṣṭrāpiṣṭeṣu sadyaḥ śikhariṣu na kṛtaḥ skandha-kaṇḍū-vinodaḥ sindhuṣv aṅgāvagāhaḥ khura-kuhara-viśat-toya-tuccheṣu nāptaḥ
prāptāḥ pātāla-paṅke na luṭhanaratayaḥ potramātropayukte yenoddhāre dharitryāḥ sa jayati vibhutā-vighniteccho varāhaḥ //

6.32*(135)

pātu trīṇi jaganti pārśva-kaṣaṇa-prakṣuṇṇa-diṅ-maṇḍalo naikābdhi-stimitodaraḥ sa bhagavān krīḍā-jhaṣaḥ keśavaḥ
tvaṅgan-niṣṭhura-pṛṣṭha-roma-khacita-brahmāṇḍa-bhāṇḍa-sthite yasyotsphāla-kutūhalena katham apy aṅgeṣu jīrṇāyitam //

6.33*(136)

ye saṃtāpita-nābhi-padma-madhavo ye snāpitoraḥ-srajo ye tāpāt taralena talpa-phaṇinā prīta-pratīpojjhitāḥ
ye rādhā-smṛti-sākṣiṇaḥ kamalayā sāsūyam ākarṇitā gāḍhāntar-davathoḥ pratapta-saralāḥ śvāsā hareḥ pāntu vaḥ //

6.34*(137)

seyaṃ dyos tad idaṃ śaśāṅka-dina-kṛc-cihnaṃ nabhaḥ sā kṣitis tat-pātāla-talaṃ ta eva girayas te 'mbhodharās tā diśaḥ
itthaṃ nābhi-vinirgatena sa-śiraḥ-kampādbhutaṃ vedhasā yasyāntaś ca bahiś ca dṛṣṭam akhilaṃ trailokyam avyāt sa vaḥ //

6.35*(138)

yuktaṃ mānada mām ananya-manasaṃ vakṣaḥ-sthalasthāyinīṃ bhaktām apy avadhūya kartum adhunā kāntā-sahasraṃ tava
ity uktvā phaṇa-bhṛt phaṇāmaṇi-gatāṃ svām eva matvā tanuṃ nidrā-ccheda-karaṃ harer avatu vo lakṣmyā vilakṣa-smitam //

6.36*(139)

agre gacchata dhenu-dugdha-kalaśān ādāya gopyo gṛhaṃ dugdhe vaskayaṇī-kule punar iyaṃ rādhā śanair yāsyati
ity anya-vyapadeśa-gupta-hṛdayaḥ kurvan viviktaṃ vrajaṃ devaḥ kāraṇa-nanda-sūnur aśivaṃ kṛṣṇaḥ sa muṣṇātu vaḥ //

6.37*(140)

satrāsarti yaśodayā priya-guṇa-prītekṣaṇaṃ rādhayā lagnair vallava-sūnubhiḥ sarabhasaṃ saṃbhāvitātmorjitaiḥ
bhītānandita-vismitena viṣamaṃ nandena cālokitaḥ pāyād vaḥ kara-padma-susthita-mahā-śailaḥ salīlo hariḥ //

6.38*(141)

daṃṣṭrāsaṃkaṭa-vaktra-gharghara-lalaj-jihvābhṛto havya-bhug jvālā-bhāsura-bhūri-keśari-saṭābhārasya daitya-druhaḥ
vyāvalgad-valavad dhiraṇyakaśipu-kroḍa-sthalī-pāṭana spaṣṭa-prasphuṭad-asthi-pañjara-rava-krūrā nakhāḥ pāntu vaḥ //

6.39*(142)

lakṣmyāḥ keśa-prasava-rajasāṃ bindubhiḥ sāndra-pātair udvarṇa-śrīr ghana-nidhuvana-klānti-nidrāntareṣu
dor-daṇḍo 'sau jayati jayinaḥ śārṅgiṇo mandarādri grāva-śreṇinikaṣamasṛṇa-kṣuṇṇakeyūra-patraḥ //

6.40*(143)

nakha-krakaca-dāraṇa-sphuṭita-daitya-vakṣaḥ-sthala kṣarat-kṣata-janir jhara-prativibhāvita-svākṛteḥ
harer apara-keśari-kṣubhita-cetasaḥ pātu vaḥ saroṣa-lalitādhara-bhrukuṭi-bhaṅga-bhīmaṃ mukham //

6.41*(144)

vatsa kṣmādhara-gahvareṣu vicaran cāra-pracāre gavāṃ hiṃsrān vīkṣya puraḥ purāṇa-puruṣaṃ nārāyaṇaṃ dhyāsyasi
ity uktasya yaśodayā murāripor avyāj jaganti sphurad bimboṣṭha-dvaya-gāḍha-pīḍana-vaśād avyakta-bhāvaṃ smitam //

6.42*(145)

devo harir jayati yajña-varāha-rūpaḥ sṛṣṭi-sthiti-pralaya-kāraṇam eka eva
yasyodara-sthita-jagat-traya-bīja-kośa nirgacchad-aṅkura-śikheva vibhāti daṃṣṭrā //

6.43*(146)

bījaṃ brahmaiva devo madhujala-nidhayaḥ karṇikā svarṇa-śailaḥ kando nāgādhirājo viyad api vipulaḥ patrakośāvakāśaḥ
dvīpāḥ patrāṇi meghā madhupakulam abhūt tārakā-garbha-dhūlir yasyaitan-nābhi-padmaṃ bhuvanam iti sa vaḥ śarma devo dadhātu //

6.44*(147)

kanaka-nikaṣa-svacche rādhā-payodhara-maṇḍale nava-jaladhara-śyāmām ātma-dyutiṃ pratibimbitām
asita-sicaya-prānta-bhrāntyā muhur muhur utkṣipan jayati janita-vrīḍā-namra-priyā-hasito hariḥ //

Original text: Subhāṣitaratnakośa · Edition: D.D. Kosambi and V.V. Gokhale. Cambridge, Massachusetts 1957 (Harvard Oriental Series, 42) · Data entry Harunaga Isaacson · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0

Esc