Subhāṣitaratnakośa · Chapter 49

tuṣāra-śailāñjana-śaila-kalpayor abheda-bhāg īśvara-viśva-rūpayoḥ
śarat-payoda-stha-sitārdha-tārakā patha-pratispārdhi vapur dhinotu vaḥ //

yad baddhordhva-jaṭaṃ yad-asthi-mukuṭaṃ yac-candra-mandārayor dhatte dhāma ca dāma ca smita-lasat-kundendra-nīla-śriyoḥ
tat khaṭvāṅga-rathāṅga-saṅga-vikaṭaṃ śrī-kaṇṭha-vaikuṇṭhayor vande nandimahokṣatārkṣya-pariṣan-nānāṅkam ekaṃ vapuḥ //

mā garvam udvaha kapola-tale cakāsti kānta-sva-hasta-likhitā mama mañjarīti
anyāpi kiṃ na sakhi bhājanam īdṛśīnāṃ vairī na ced bhavati vepathur antarāyaḥ //

cetaḥ kātaratāṃ vimuñca jhaṭiti svāsthyaṃ samālaṃvyatā prāptāsau smara-mārgaṇa-vraṇa-paritrāṇauṣadhiḥ preyasī
yasyāḥ śvāsa-samīra-saurabha-patad-bhṛṅgāvalī-vāraṇa krīḍā-pāṇi-vidhūti-kaṅkaṇa-raṇatkāro muhur mūrcchati //

kathābhir deśānāṃ katham api ca kālena bahunā samāyāte kānte sakhi rajanir ardhaṃ gatavatī
tato yāval-līlā-kalaha-kupitāsmi priyatame sapatnīva prācī dig iyam abhavat tāvad aruṇā //

vitata-kare 'py anurāgiṇi mitre koṣaṃ sadaiva mudrayataḥ /
ucitānabhijña-kairava kairava-hasitaṃ na te caritam //

pṛthukārta-svara-pātraṃ bhūṣita-niḥśeṣa-parijanaṃ deva /
vilasat-kareṇu-gahanaṃ saṃprati samam āvayor bhavanam //

gurur api galati vivekaḥ skhalati ca cittaṃ vinaśyati prajñā /
patati puruṣasya dhairyaṃ viṣaya-viṣāghūrṇite manasi //

rājani vidvan-madhye vara-surata-samāgame vara-strīṇām /
sādhvasa-dūṣita-hṛdayo vāk-paṭur api kātarī-bhavati //

kiṃśuke kiṃ śukaḥ kuryāt phalite 'pi bubhukṣitaḥ
adātari samṛddhe 'pi kiṃ kuryur anujīvinaḥ //

aham iha sthitavaty api tāvakī tvam api tatra vasann api māmakaḥ
hṛdaya-saṃgatam eva susaṃgataṃ na tanu-saṃgatam ārya susaṃgatam //

dyām ālokayatāṃ kalāḥ kalayatāṃ chāyāḥ samācinvatāṃ kleśaḥ kevalam aṅgulīr dalayatāṃ mauhūrtikānām ayam
dhanyā sā rajanī tad eva sudinaṃ dhanyaḥ sa eva kṣaṇo yatrājhāta-caraś-cirān nayanayoḥ sīmānam eti priyaḥ //

teṣāṃ tvaṃ nidhir āgasām asahanā mānonnatā sāpy ato gantavyaṃ bhavayā na tad gṛham iti tvaṃ vāryase yāsi cet
gāḍhaṃ mekhalayā balān niyamitaḥ karṇotpalais tāḍitaḥ kṣiptaḥ pāda-tale tad-eka-śaraṇo manye ciraṃ sthāsyasi //

jāne sāsahanā sa cāham apakṛn mayy aṅgaṇa-sthe punas tasyāḥ saṃbhavitā sa sādhvasa-bharaḥ ko 'pi prakopāpahaḥ
yenodyat-pulakaiḥ prakampa-vikalair aṅgaiḥ kva karṇotpalaṃ kutrātmā kva ca mekhaleti galati prāyaḥ sa māna-grahaḥ //

jātānantaram eva yasya madhurāṃ mūrti-śriyaṃ paśyataḥ sadyaḥ putra-mahotsavāgata-vadhū-vargasya śṛṅgāriṇaḥ
unnīyānya-yuvāsya-kālima-karīṃ tāruṇya-ramyām imāṃ dhanyaṃ janma sahāmunaika-samayaṃ na prāpya taptaṃ hṛdā //

sītkāraṃ śikṣayati vraṇayaty adharaṃ tanoti romāñcam /
nāgarakaḥ kim u milito na hi na hi sakhi haimanaḥ pavanaḥ //

sa-vrīḍārdha-nirīkṣaṇaṃ yad ubhayor yad dūtikā-preṣaṇaṃ cādya-śvo bhavitā samāgama iti prītyā pramodaś vā yaḥ
prāpte caiva samāgame sarabhasaṃ yac cumbanāliṅganāny etat-kāma-phalaṃ tad eva surataṃ śeṣaḥ paśūnām iva //

paśyodañcad avāñcad añcita-vapuḥ paścārdha-pūrvārdha-bhāk stabdhottānita-pṛṣṭha-niṣṭhita-manāg-bhugnāgra-lāṅgūla-bhṛt
daṃṣṭrā-koṭi-visaṃkaṭāsya-kuharaḥ kurvan saṭām utkaṭāṃ utkarṇaḥ kurute kramaṃ kari-patau krūrākṛtiḥ keśarī //

ete mekala-kanyakā-praṇayinaḥ pātāla-mūla-spṛśaḥ saṃtrāsaṃ janayanti vindhya-bhidurā vārāṃ pravāhāḥ puraḥ
līlonmūlita-nartita-pratihata-vyāvartita-prerita tyakta-svīkṛta-nihnuta-pracalita-proddhūta-tīra-drumāḥ //

vātaiḥ śīkara-bandhubhiḥ śruti-sukhair haṃsāvalī-nisvanair protphullaiḥ kamalaiḥ payobhir amalair nītvā parāṃ nirvṛtim
paścāt kṣīṇa-dhanāṃ bahir nija-daśāṃ dṛṣṭvā mṛṇāla-cchalād arthibhyaḥ pradadau navendu-viśadāny asthīni padmākaraḥ //

vidyate sa na hi kaścid upāyaḥ sarva-loka-paritoṣa-karo yaḥ
sarvathā svahitam ācaraṇīyaṃ kiṃ kariṣyati jano bahu-jalpaḥ //

cāpasyaiva paraṃ koṭi vibhavatvaṃ virājate
yasmāl labhante lakṣāṇi nirguṇā api mārgaṇāḥ //

kṛtvāpi koṣa-pānaṃ bhramara-yuvā purata eva kamalinyāḥ /
abhilaṣati bakula-kalikāṃ madhulihi maline kutaḥ satyam //

grāme 'smin pathikāya naiva vasatiḥ pānthādhunā dīyate rātrāv atra vivāha-maṇḍapa-tale pānthaḥ prasupto yuvā
tenodgīya khalena garjati ghane smṛtvā priyā yat-kṛtaṃ tenādyāpi karaṅka-daṇḍa-patanāśaṅkī janas tiṣṭhati //

ātape dhṛtimatā saha vadhvā yāminī-virahiṇā vihagena /
sehire na kiraṇā hima-raśmer duḥkhite manasi sarvam asahyam //

unmudrī-kṛta-viśva-vismaya-bharais tat tan mahārghair guṇair durgādhe hṛdayāmbudhau tava bhaven naḥ sūkti-gaṅgā yadi
viśva-śvitra-mataṅginī-ghana-rasa-syandiny amanda-dhvanir gaṅgā-sāgara-saṃgamaḥ punar ivāpūrvaḥ samunmīlati //

etan manda-vipakva-tinduka-phala-śyāmodarāpāṇḍura prāntaṃ hanta pulinda-sundara-kara-sparśa-kṣamaṃ lakṣyate
tat-pallī-pati-putri kuñjara-kulaṃ jīvābhayābhyarthanā dīnaṃ tvām anunāthati stana-yugaṃ patrāvṛtaṃ mā kṛthāḥ //

hriyā sarvasyāsau harati viditāsmīti vadanaṃ dvayor dṛṣṭvālāpaṃ kalayati kathām ātma-viṣayām
sakhīṣu smerāsu prakaṭayati vailakṣyam adhikaṃ priyā prāyeṇāste hṛdaya-nihitātaṅka-vidhurā //

guṇavad aguṇavad vā kurvatā karma-jātaṃ pariṇatir avadhāryā yatnataḥ paṇḍitena
atirabhasa-kṛtānāṃ karmaṇām ā vipatter bhavati hṛdaya-dāhī śalya-tulyo vipākaḥ //

varṣāḥ kardama-hetavaḥ pratidinaṃ tāpasya mūlaṃ śarad hemante jaḍatā tathaiva śiśire 'py āyāsyate vāyunā
cittonmāda-karo vasanta-samayo grīṣmo 'pi caṇḍātapaḥ kālaḥ kāla iti prahṛṣyati janaḥ kālasya kā ramyatā //

dṛṣṭi-rodha-karaṃ yūnāṃ yauvana-prabhavaṃ tamaḥ
aratnāloka-saṃhāryam avāryaṃ sūrya-raśmibhiḥ //

āpāta-mātra-rasike sarasīruhasya kiṃ bījam arpayitum icchasi vāpikāyām
kālaḥ kalir jagad idaṃ na kṛtajñam ajñe sthitvā haniṣyati tavaiva mukhasya śobhām //

apriyāṇy api kurvāṇo yaḥ priyaḥ priya eva saḥ
dagdha-mandira-sāre 'pi kasya vahnāv anādaraḥ //

ayaṃ kāṇaḥ śukro viṣama-caraṇaḥ sūrya-tanayaḥ kṣatāṅgo 'yaṃ rāhur vikala-mahimā śīta-kiraṇaḥ
ajānānas teṣām api niyata-karma svaka-phalaṃ graha-grāma-grastā vayam iti jano 'yaṃ pralapati //

kanaka-bhūṣaṇa-saṃgrahaṇocito yadi maṇis trapuṇi pratibadhyate
na sa virauti na cāpi na śobhate bhavati yojayitur vacanīyatā //

namasyāmo devān nanu hata-vidhes te 'pi vaśagā vidhir vandyaḥ so 'pi pratiniyata-karmaika-phaladaḥ
phalaṃ karmāyattaṃ yadi kim aparaiḥ kiṃ ca vidhinā namaḥ sat-karmabhyo vidhir api na yebhyaḥ prabhavati //

yadā vigṛhṇāti tadā hataṃ yaśaḥ karoti maitrīm atha dūṣitā guṇāḥ
sthitaḥ samīkṣyobhayatā parīkṣakaḥ karoty avajñopahataṃ pṛthag janam //

tṛṣṇe devi namas tubhyaṃ kṛta-kṛtyāsi sāmpratam
ananta-nāma yad rūpaṃ tat tvayā vāmanī-kṛtam //

purā yātāḥ kecit tad anu calitāḥ kecid apare viṣādaḥ ko 'smākaṃ na hi na vayam apy atra gaminaḥ
manaḥ-khedas tv evaṃ katham akṛta-saṃketa-vidhayo mahā-mārge 'smin no nayana-patham eṣyanti suhṛdaḥ //

san-mārge tāvad āste prabhavati puruṣas tāvad evendriyāṇāṃ lajjāṃ tāvad vidhatte vinayam api samālambate tāvad eva
bhrū-cāpākṛṣṭa-muktāḥ śravaṇa-patha-gatā nīla-pakṣmāṇa ete yāval līlāvatīnāṃ na hṛdi dhṛti-muṣo dṛṣṭi-bāṇāḥ patanti //

adhvany asya vadhūr viyoga-vidhurā bhartuḥ smarantī yadi prāṇān ujjhati kasya tan mahad aho saṃjāyate kilbiṣam
ity evaṃ pathikaḥ karoti hṛdaye yāvat taror mūrdhani prodghuṣṭaṃ para-puṣṭayā tava tavety uccair vaco 'nekaśaḥ //

adrākṣīd apanidra-koraka-bhara-vyānamra-vallī-skhalad dhūlī-durdina-sūditāmbaram asāv udyānam urvīpatiḥ
āsthānī-bhavanaṃ vasanta-nṛpater devasya ceto-bhuvaḥ satrāgāram anuttaraṃ madhulihām ekaṃ prapā-maṇḍapam //

madana-jvaram apanetuṃ kuru saṃprati satatam auṣadha-dvitayam /
bālā-dhara-madhu-pānaṃ kuca-pīḍana-muṣṭi-yogaṃ ca //

upacāra-vidhijño 'pi nirdhanaḥ kiṃ kariṣyati
niraṅkuśa ivārūḍho matta-dvirada-mūrdhani //

kasyā nāma kim atra nāsti viditaṃ yad vīkṣyamāṇo 'py ayaṃ loko mūka ivāsti māṃ prati punaḥ sarvo janas tapyate
śakyaṃ darśayituṃ na pūga-phalavat kṛtvā dvidhedaṃ vapur yat satyaṃ sakhi vīkṣitaḥ khalu mayā nūnaṃ caturthyāḥ śaśī //

khurāghātaiḥ śṛṅgaiḥ pratidinam alaṃ hanti pathikān bhṛśaṃ śasyotsādaiḥ sakala-nagarākhyāta-paṭimā
yugaṃ naiva skandhe vahati nitarāṃ yāti dharaṇīṃ varaṃ śūnyā śālā na ca punar ayaṃ duṣṭa-vṛṣabhaḥ //

pūrotpīḍe taḍāgasya parīvāhaḥ pratikriyā
śoka-kṣobhe ca hṛdayaṃ pralāpair avadhāryate //

dhik candanaṃ kaiva sudhā varākī kim indunā hāritam abja-kandaiḥ
na vedmi tad vastu yad atra loke sutāṅga-dhūler upamāna-pātram //

yauvanaṃ calam apāyi śarīraṃ gatvaraṃ vasu vimṛśya viśiṣṭaḥ
nānya-janma-gata-tikta-vipākaṃ dṛṣṭa-saukhyam api karma vidhatte //

adho 'dhaḥ paśyataḥ kasya mahimā nopajāyate
upary upari paśyantaḥ sarva eva daridrati //

timiram idam indu-bimbāt pūtir gandho 'yam amburahakoṣāt amburuha-koṣāt /
ninditam abhijāta-mukhād yad alīkaṃ vacanam uccarati //

yo nīvāra-tṛṇāgra-muṣṭi-kavalaiḥ saṃvardhitaḥ śaiśave pītaṃ yena sarojinī-dala-puṭe homāvaśiṣṭaṃ payaḥ
tad dānāsava-pāna-matta-madhupa vyālola-gaṇḍaṃ gajaṃ sotkaṇṭhaṃ sabhayaṃ ca paśyati śanair dūre sthitas tāpasaḥ //

pāṇi-preṅkhaṇato viśīrṇa-śirasaḥ svedāvarugṇa-śriyas tā kṛtyākṛti-leśato manasi naḥ kiṃcit pratītaṃ gatāḥ
vaicitryāpunar ukta-lāñchana-bhṛtaḥ khaṇḍena vākyena vā vyākṣepaṃ kathayanti pakṣmala-dṛśo lekhākṣara-śreṇayaḥ //

tāḍīdalaṃ yad akaṭhoram idaṃ yad atra mudrā stanāṅka-ghana-candana-paṅka-mūrtiḥ
yad bandhanaṃ bisalatātanutantavaś ca kasyāścid eṣa galitas tad anaṅga-lekhaḥ //

mṛṇālam etad valayī-kṛtaṃ tayā tadīya evaiṣa vataṃsa-pallavaḥ /
idaṃ ca tasyāḥ kadalī-dalāṃśukaṃ yad atra saṃkrānta iva smara-jvaraḥ //

madhur māso ramyo vipinam ajanaṃ tvaṃ ca taruṇī sphurat-kāmāveśe vayasi vayam apy āhita-bharāḥ
vrajatv ambā mugdhe kṣaṇam iha vilambasva yadi vā sphuṭas tāvaj jātaḥ piśuna-vacasām eṣa viṣayaḥ //

munīndor vāg-binduḥ pravitata-sudhā-pūra-paramo na cec cintā-pātre milati katham apy asya manasaḥ
kutaḥ prāpya prītiṃ tuhina-giri-garbha-sthiti-juṣo 'py asahyaḥ sahyeta priya-viraha-dāha-vyatikaraḥ //

sarvasyaiva hi lokasya bahumānaṃ yad ātmani
viṣṇor māyā-sahasrasya iyam ekā garīyasī //

kṛśaḥ kāṇaḥ khañjaḥ śravaṇa-vikalaḥ puccha-rahitaḥ kṣudhā-kṣāmo jīrṇaḥ piṭharaka-kapālārpita-galaḥ
vraṇaiḥ pūya-klinnaiḥ krimi-kula-citair ācita-tanuḥ śunīm abhyeti śvā hatam api nihanty eva madanaḥ //

taranto dṛśyante bahava iha gambhīra-sarasi svasārābhyām ābhyāṃ hṛdi vidadhataḥ kautuka-śatam
praviśyāntarlīnaṃ kim api suvivecyoddharati yaś ciraṃ ruddha-śvāsaḥ sa khalu punar eteṣu viralaḥ //