Subhāṣitaratnakośa · Chapter 48
yad etat svacchandaṃ virahaṇam akārpaṇyam aśanaṃ sahāryaiḥ saṃvāsaḥ śrutam upaśamaika-śrama-phalam
mano manda-spandaṃ viharati cirāyābhivimṛśan na jāne kasyaiṣā pariṇatir udārasya tapasaḥ //
hariṇa-caraṇa-kṣuṇṇopāntāḥ sa-śādvala-nirjharāḥ kusuma-śabalair viṣvag-vātais taraṅgita-pādapāḥ
mudita-vihaga-śreṇī-citra-dhvani-pratināditā manasi na mudaṃ kasyā dadhyuḥ śivā vana-bhūmayaḥ //
pūrayitvārthinām āśāṃ priyaṃ kṛtvā dviṣām api
pāraṃ gatvā śrutaughasya dhanyā vanam upāsate //
te tīkṣṇa-durjana-nikāra-śarair na bhinnā dhīrās ta eva śama-saukhya-bhujas ta eva
sīmantinī-viṣa-latā-gahanaṃ vyudasya ye 'vasthitāḥ śama-phaleṣu tapo-vaneṣu //
vāso valkalamāstaraḥ kisalayānyokas tarūṇāṃ talaṃ mūlāni kṣataye kṣudhāṃ giri-nadī-toyaṃ tṛṣā-śāntaye
krīḍā mugdha-mṛgair vayāṃsi suhṛdo naktaṃ pradīpaḥ śaśī svādhīne 'pi dhane tathāpi kṛpaṇā yācanta ity adbhutam //
gataḥ kālo yatra priya sakhi mayi prema-kuṭilaḥ kaṭākṣaḥ kālindī-laghu-lahari-vṛttiḥ prabhavati
idānīm asmākaṃ jaraṭha-kamaṭhī-pṛṣṭha-kaṭhinā mano-vṛttis tat kiṃ vyasanini mudhaiva kṣapayasi //
mātar jare maraṇam antikam ānayantyāpy antas tvayā vayam amī paritoṣitāḥ smaḥ /
nānā-sukha-vyasana-bhaṅgura-parva-pūrvaṃ dhig yauvanaṃ yad apanīya tavāvatāraḥ //
ekaṃ vā kupita-priyā-praṇayinīṃ kṛtvā mano-nirvṛtiṃ tiṣṭhāmo nija-cāru-pīvara-kuca-krīḍā-rasāsvādane
anyad vā sura-sindhu-saikata-taṭī-darbhāṣṭaka-srastara sthāne brahma-padaṃ samāhita-dhiyo dhyāyanta evāsmahe //
yad vaktraṃ muhur īkṣase na dhanināṃ brūṣe na cāṭuṃ mṛṣā naiṣāṃ garva-giraḥ śṛṇoṣi na punaḥ pratyāśayā dhāvasi
kāle bāla-tṛṇāni khādasi sukhaṃ nidrāsi nidrāgame tan me brūhi kuraṅga kutra bhavatā kiṃ nāma taptaṃ tapaḥ //
kvacid vīṇā-goṣṭhī kvacid amṛta-kīrṇāḥ kavi-giraḥ kvacid vyādhi-kleśaḥ kvacid api viyogaś ca suhṛdām
iti dhyātvā hṛṣyan kṣaṇam atha vighūrṇan kṣaṇam aho na jāne saṃsāraḥ kim amṛta-mayaḥ kiṃ viṣamayaḥ //
ātma-jñāna-viveka-nirmala-dhiyaḥ kurvanty aho duṣkaraṃ yan muñcanty upabhoga-bhāñjy api dhanāny ekāntato niḥspṛhāḥ
na prāptāni purā na saṃprati na ca prāptau dṛḍha-pratyayoaḥ vāñchā-mātra-parigrahāṇy api vayaṃ tyaktuṃ na tāni kṣamāḥ //
agre gītaṃ sarasa-kavayaḥ pārśvayor dākṣiṇātyāḥ paścāl līlāvalaya-raṇitaṃ cāmara-grāhiṇīnām
yady asty evaṃ kuru bhava-rase lampaṭatvaṃ tadānīṃ no cec cetaḥ praviśa sahasā nirvikalpe samādhau //
āstāṃ sa-kaṇṭakam idaṃ vasudhādhipatyaṃ trailokya-rājyam api deva tṛṣṇāya manye
niḥśaṅka-supta-hariṇī-kula-saṃkulāsu cetaḥ paraṃ valati śaila-vana-sthalīṣu //
dadāti tāvad amī viṣayāḥ sukhaṃ sphurati yāvad iyaṃ hṛdi mūḍhatā
manasi tattva-vidāṃ tu vivecake kva viṣayāḥ kva sukhaṃ kva parigrahaḥ //
satyaṃ manoharā rāmāḥ satyaṃ ramyā vibhūtayaḥ
kiṃ tu mattāṅganāpāṅga bhaṅgi-lokaṃ hi jīvitam //
dhig dhik tān kṛmi-nirviśeṣa-vapuṣaḥ sphūrjan-mahā-siddhayo niṣkandī-kṛta-śānti ye 'pi ca tapaḥ-kārā gṛheṣv āsane
taṃ vidvāṃsam iha stumaḥ kara-puṭībhikṣālpa-śāke 'pi vā mugdhāvaktra-mṛṇālinī-madhuni vā yasyāviśeṣo rasaḥ //
bībhatsā viṣayā jugupsitatamaḥ kāyo vayo gatvaraṃ prāyo bandhubhir adhvanīva pathikair saṅgo viyogāvahaḥ
hātavyo 'yam asaṃstavāya visaraḥ saṃsāra ity ādikaṃ sarvasyaiva hi vāci cetasi punaḥ puṇyātmanaḥ kasyacit //
yad āsīd ajñānaṃ smara-timira-saṃskāra-janitaṃ tadā dṛṣṭaṃ nārī-mayam idam aśeṣaṃ jagad api
idānīm asmākaṃ paṭutara-vivekāñjana-juṣāṃ samībhūtā dṛṣṭis tribhuvanam api brahma manute //
mātar lakṣmi bhajasva kañcid aparaṃ mat-kāṅkṣiṇī mā sma bhūr bhogebhyaḥ spṛhayālavas tava vaśāḥ kā niḥspṛhāṇām asi
sadyaḥ-syūta-palāśa-patra-puṭikā-pātrī-pavitrī-kṛtaiḥ bhikṣā-saktubhir eva saṃprati vayaṃ vṛttiṃ samīhāmahe //
dharmasyotsava-vaijayanti-mukuṭa-srag-veṇi-gaurīpates tvāṃ ratnākara-patni jahnu-tanaye bhāgīrathi prārthaye
tvattoyānta-śilā-niṣaṇṇa-vapuṣas tvad-vīcibhiḥ preṅkhatas tvan-nāma smaratas tad-arpita-dṛśaḥ prāṇāḥ prayāsyanti me //
taḍin-mālāloklaṃ prativirati-dattāndha-tamasaṃ bhavat-saukhyaṃ hitvā śama-sukham upādeyam anagham
iti vyaktodgāraṃ caṭula-vacasaḥ śūnya-manaso vayaṃ vīta-vrīḍāḥ śuka iva paṭhāmaḥ param amī //
viṣaya-saritas tīrṇāḥ kāmaṃ rujo 'py avadhīritā viṣaya-viraha-glāniḥ śāntā gatā malinātha dhīḥ
iti cira-sukha-prāptaḥ kiṃcin-nimīlita-locano vrajati nitarāṃ tuṣṭiṃ puṣṭaḥ śmaśāna-gataḥ śavaḥ //
kāmaṃ śīrṇa-palāśa-saṃhati-kṛtāṃ kanthāṃ vasāno vane kuryām ambubhir apy ayācita-sukhaiḥ prāṇāvabandha-sthitim
sāṅga-glāni sa-vepitaṃ sa-cakitaṃ sāntar-nidāgha-jvaraṃ vaktuṃ na tv aham utsaheya kṛpaṇaṃ dehīty avadyaṃ vacaḥ //
avaśyaṃ yātāraś cirataram uṣitvāpi viṣayā viyoge ko bhedas tyajati na jano yat svayam amūn
vrajantaḥ svātantryād atula-paritāpāya manasaḥ svayaṃ tyaktā hy ete śama-sukham anantaṃ vidadhati //
bhāgyaṃ naḥ kva nu tādṛg alpa-tapasāṃ yenāṭavī-maṇḍanāḥ syāmaḥ kṣoṇiruho dahaty avirataṃ yān eva dāvānalaḥ
yeṣāṃ dhūma-samūha-baddha-vapuṣaḥ sindhor amī bandhavo nirvyājaṃ paripālayanti jagatīr ambhobhir ambhomucaḥ //
etat tad vaktram atra kva tad adhara-madhu kvāyātās te kaṭākṣāḥ kvālāpāḥ komalās te kva sa madana-dhanur-bhaṅguro bhrū-vilāsaḥ
itthaṃ khaṭvāṅga-koṭau prakaṭita-daśanaṃ mañju-guñjat-samīraṃ rāgāndhānām ivoccair upahasitam aho moha-jālaṃ kapālam //
iyaṃ bālā māṃ praty anavaratam indīvara-dala prabhā-cauraṃ cakṣuḥ kṣipati kim abhipretam anayā
gato moho 'smākaṃ smara-śabara-bāṇa-vyatikara jvara-jvālā śāntā tad api na varākī viramati //
śiśutvaṃ tāruṇyaṃ tad-anu ca dadhānāḥ pariṇatiṃ gatāḥ pāṃśu-krīḍāṃ viṣaya-paripāṭīm upaśamam
lasanto 'ṅke mātuḥ kuvalaya-dṛśāṃ puṇya-saritāṃ pibanti svacchandaṃ stanam adharam ambhaḥ sukṛtinaḥ //
vahati nikaṭe kāla-srotaḥ samasta-bhayāvahaṃ divasa-rajanī-kula-cchedaiḥ patadbhir anāratam
iha hi patatāṃ nāsty ālambo na vāpi nivartanaṃ tad api mahatāṃ ko 'yaṃ moho yad evam anākulāḥ //
bhāryā me putro me dravyaṃ sakalaṃ ca bandhu-vargo me /
iti me me kurvantaṃ paśum iva baddhvā nayati kālaḥ //
diśo vāsaḥ pātraṃ kara-kuharam eṇāḥ praṇayinaḥ samādhānaṃ nidrā śayanam avanī mūlam aśanam
kadaitat saṃpūrṇaṃ mama hṛdaya-vṛtter abhimataṃ bhaviṣyaty atyugraṃ parama-paritoṣopacitaye //
śarad-ambudhara-cchāyā gatvaryo yauvana-śriyaḥ
āpāta-ramyā viṣayāḥ paryanta-paritāpinaḥ //
kuraṅgāḥ kalyāṇaṃ prati-viṭapam ārogyam aṭavi sravanti kṣemaṃ te pulina kuśalaṃ bhadram upalāḥ
niśāntād asvantāt katham api viniṣkrānta-madhunā mano 'smākaṃ dīrghām abhilaṣati yuṣmat-paricitim //
man-nindayā yadi janaḥ paritoṣam eti nanv aprayatna-janito 'yam anugraho me
śreyārthino hi puruṣāḥ para-tuṣṭi-hetor duḥkhārjitāny api dhanāni parityajanti //
kṛmi-kula-citaṃ lālā-klinnaṃ vigandhi jugupsitaṃ nirupama-rasa-prītyā khādan narāsthi nirāmiṣam
sura-patim api śvā pārśva-sthaṃ sa-śaṅkitam īkṣate gaṇayati na hi kṣudro lokaḥ parigraha-phalgutām //
vivekaḥ kiṃ so 'pi svarasa-valitā yatra na kṛpā sa kiṃ yogo yasmin bhavati na parānugraha-rasaḥ
sa kiṃ dharmo yatra sphurati na para-droha-viratiḥ śrutaṃ tat kiṃ sākṣād upaśama-padaṃ yan na nayati //
gaṅgā-tīre hima-giri-śilā-baddha-padmāsanasya brahma-dhyānābhyasana-vidhinā yoga-nidrāṃ gatasya
kiṃ tair bhāvyaṃ mama sudivasair yatra te nirviśaṅkāḥ saṃprāpsyante jaraṭha-hariṇāḥ śṛṅga-kaṇḍū-vinodam //
premṇā purā parigṛhitam idaṃ kuṭumbaṃ cel lālitaṃ tad-anupālitam adya yāvan
saṃpraty apistimita-vastram ivāṅga-lagnam etaj jihāsur api hātum anīśvaro 'smi //
kṣāntaṃ na kṣamayā gṛhocita-sukhaṃ tyaktaṃ na saṃtoṣataḥ soḍhā duḥsaha-śīta-vāta-tapana-kleśā na taptaṃ tapaḥ
dhyātaṃ vittam aharniśaṃ na ca punas tattvāntaraṃ śāśvataṃ tat tat karma kṛtaṃ yad eva munibhis tais taiḥ phalair vañcitam //
bhikṣāśanaṃ bhavanam āyatanaika-deśaḥ śayyā bhuvaḥ parijano nija-deha-bhāraḥ
vāsaś ca kīrṇa-paṭa-khaṇḍa-nibaddha-kanthā hā hā tathāpi viṣayān na jahāti cetaḥ //
retaḥ-śoṇitayor iyaṃ pariṇatir yad varṣma tac cābhavan mṛtyor āmiṣam āspadaṃ guru-śucāṃ rogasya viśrāma-bhūḥ
jānann apy avaśo viveka-virahān majjann avidyāmbudhau śṛṅgārīyati putra-kāmyati bata kṣetrīyati strīyati //
yadā pūrvaṃ nāsīd upari ca yadā naiva bhavitā tadā madhyāvasthā-tanu-paricayo bhūta-nicayaḥ
ataḥ saṃyoge 'smin paravati viyoge ca sahaje kim ādhāraḥ premā kim adhikaraṇāḥ santu ca śucaḥ //
gomāyavaḥ śakunayaś ca śunāṃ gaṇo 'yaṃ lumpanti kīṭa-kṛmayaḥ paritas tathaiva
svāṃ saṃpadaṃ sakala-sattva-kṛtopakārān no dṛṣṭavān yad asi tac chava vañcito 'si //
dhūrtair indriya-nāmabhiḥ praṇayitām āpādayadbhiḥ svayaṃ saṃbhoktuṃ viṣayānayaṃ kila pumān saukhyāśayā vañcitaḥ
taiḥ śeṣe kṛta-kṛtyatām upagatair audāsyam ālambitaṃ saṃpraty eṣa vidher niyoga-vaśagaḥ karmāntarair badhyate //
Original text: Subhāṣitaratnakośa · Edition: D.D. Kosambi and V.V. Gokhale. Cambridge, Massachusetts 1957 (Harvard Oriental Series, 42) · Data entry Harunaga Isaacson · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0