Language

ENहिગુ
Scripture Library

Subhāṣitaratnakośa · Chapter 48

48.1*(1594)

yad etat svacchandaṃ virahaṇam akārpaṇyam aśanaṃ sahāryaiḥ saṃvāsaḥ śrutam upaśamaika-śrama-phalam
mano manda-spandaṃ viharati cirāyābhivimṛśan na jāne kasyaiṣā pariṇatir udārasya tapasaḥ //

48.2*(1595)

hariṇa-caraṇa-kṣuṇṇopāntāḥ sa-śādvala-nirjharāḥ kusuma-śabalair viṣvag-vātais taraṅgita-pādapāḥ
mudita-vihaga-śreṇī-citra-dhvani-pratināditā manasi na mudaṃ kasyā dadhyuḥ śivā vana-bhūmayaḥ //

48.3*(1596)

pūrayitvārthinām āśāṃ priyaṃ kṛtvā dviṣām api
pāraṃ gatvā śrutaughasya dhanyā vanam upāsate //

48.4*(1597)

te tīkṣṇa-durjana-nikāra-śarair na bhinnā dhīrās ta eva śama-saukhya-bhujas ta eva
sīmantinī-viṣa-latā-gahanaṃ vyudasya ye 'vasthitāḥ śama-phaleṣu tapo-vaneṣu //

48.5*(1598)

vāso valkalamāstaraḥ kisalayānyokas tarūṇāṃ talaṃ mūlāni kṣataye kṣudhāṃ giri-nadī-toyaṃ tṛṣā-śāntaye
krīḍā mugdha-mṛgair vayāṃsi suhṛdo naktaṃ pradīpaḥ śaśī svādhīne 'pi dhane tathāpi kṛpaṇā yācanta ity adbhutam //

48.6*(1599)

gataḥ kālo yatra priya sakhi mayi prema-kuṭilaḥ kaṭākṣaḥ kālindī-laghu-lahari-vṛttiḥ prabhavati
idānīm asmākaṃ jaraṭha-kamaṭhī-pṛṣṭha-kaṭhinā mano-vṛttis tat kiṃ vyasanini mudhaiva kṣapayasi //

48.7*(1600)*

mātar jare maraṇam antikam ānayantyāpy antas tvayā vayam amī paritoṣitāḥ smaḥ /
nānā-sukha-vyasana-bhaṅgura-parva-pūrvaṃ dhig yauvanaṃ yad apanīya tavāvatāraḥ //

48.8*(1601)

ekaṃ vā kupita-priyā-praṇayinīṃ kṛtvā mano-nirvṛtiṃ tiṣṭhāmo nija-cāru-pīvara-kuca-krīḍā-rasāsvādane
anyad vā sura-sindhu-saikata-taṭī-darbhāṣṭaka-srastara sthāne brahma-padaṃ samāhita-dhiyo dhyāyanta evāsmahe //

48.9*(1602)

yad vaktraṃ muhur īkṣase na dhanināṃ brūṣe na cāṭuṃ mṛṣā naiṣāṃ garva-giraḥ śṛṇoṣi na punaḥ pratyāśayā dhāvasi
kāle bāla-tṛṇāni khādasi sukhaṃ nidrāsi nidrāgame tan me brūhi kuraṅga kutra bhavatā kiṃ nāma taptaṃ tapaḥ //

48.10*(1603)

kvacid vīṇā-goṣṭhī kvacid amṛta-kīrṇāḥ kavi-giraḥ kvacid vyādhi-kleśaḥ kvacid api viyogaś ca suhṛdām
iti dhyātvā hṛṣyan kṣaṇam atha vighūrṇan kṣaṇam aho na jāne saṃsāraḥ kim amṛta-mayaḥ kiṃ viṣamayaḥ //

48.11*(1604)

ātma-jñāna-viveka-nirmala-dhiyaḥ kurvanty aho duṣkaraṃ yan muñcanty upabhoga-bhāñjy api dhanāny ekāntato niḥspṛhāḥ
na prāptāni purā na saṃprati na ca prāptau dṛḍha-pratyayoaḥ vāñchā-mātra-parigrahāṇy api vayaṃ tyaktuṃ na tāni kṣamāḥ //

48.12*(1605)

agre gītaṃ sarasa-kavayaḥ pārśvayor dākṣiṇātyāḥ paścāl līlāvalaya-raṇitaṃ cāmara-grāhiṇīnām
yady asty evaṃ kuru bhava-rase lampaṭatvaṃ tadānīṃ no cec cetaḥ praviśa sahasā nirvikalpe samādhau //

48.13*(1606)

āstāṃ sa-kaṇṭakam idaṃ vasudhādhipatyaṃ trailokya-rājyam api deva tṛṣṇāya manye
niḥśaṅka-supta-hariṇī-kula-saṃkulāsu cetaḥ paraṃ valati śaila-vana-sthalīṣu //

48.14*(1607)

dadāti tāvad amī viṣayāḥ sukhaṃ sphurati yāvad iyaṃ hṛdi mūḍhatā
manasi tattva-vidāṃ tu vivecake kva viṣayāḥ kva sukhaṃ kva parigrahaḥ //

48.15*(1608)

satyaṃ manoharā rāmāḥ satyaṃ ramyā vibhūtayaḥ
kiṃ tu mattāṅganāpāṅga bhaṅgi-lokaṃ hi jīvitam //

48.16*(1609)

dhig dhik tān kṛmi-nirviśeṣa-vapuṣaḥ sphūrjan-mahā-siddhayo niṣkandī-kṛta-śānti ye 'pi ca tapaḥ-kārā gṛheṣv āsane
taṃ vidvāṃsam iha stumaḥ kara-puṭībhikṣālpa-śāke 'pi vā mugdhāvaktra-mṛṇālinī-madhuni vā yasyāviśeṣo rasaḥ //

48.17*(1610)

bībhatsā viṣayā jugupsitatamaḥ kāyo vayo gatvaraṃ prāyo bandhubhir adhvanīva pathikair saṅgo viyogāvahaḥ
hātavyo 'yam asaṃstavāya visaraḥ saṃsāra ity ādikaṃ sarvasyaiva hi vāci cetasi punaḥ puṇyātmanaḥ kasyacit //

48.18*(1611)

yad āsīd ajñānaṃ smara-timira-saṃskāra-janitaṃ tadā dṛṣṭaṃ nārī-mayam idam aśeṣaṃ jagad api
idānīm asmākaṃ paṭutara-vivekāñjana-juṣāṃ samībhūtā dṛṣṭis tribhuvanam api brahma manute //

48.19*(1612)

mātar lakṣmi bhajasva kañcid aparaṃ mat-kāṅkṣiṇī mā sma bhūr bhogebhyaḥ spṛhayālavas tava vaśāḥ kā niḥspṛhāṇām asi
sadyaḥ-syūta-palāśa-patra-puṭikā-pātrī-pavitrī-kṛtaiḥ bhikṣā-saktubhir eva saṃprati vayaṃ vṛttiṃ samīhāmahe //

48.20*(1613)

dharmasyotsava-vaijayanti-mukuṭa-srag-veṇi-gaurīpates tvāṃ ratnākara-patni jahnu-tanaye bhāgīrathi prārthaye
tvattoyānta-śilā-niṣaṇṇa-vapuṣas tvad-vīcibhiḥ preṅkhatas tvan-nāma smaratas tad-arpita-dṛśaḥ prāṇāḥ prayāsyanti me //

48.21*(1614)

taḍin-mālāloklaṃ prativirati-dattāndha-tamasaṃ bhavat-saukhyaṃ hitvā śama-sukham upādeyam anagham
iti vyaktodgāraṃ caṭula-vacasaḥ śūnya-manaso vayaṃ vīta-vrīḍāḥ śuka iva paṭhāmaḥ param amī //

48.22*(1615)

viṣaya-saritas tīrṇāḥ kāmaṃ rujo 'py avadhīritā viṣaya-viraha-glāniḥ śāntā gatā malinātha dhīḥ
iti cira-sukha-prāptaḥ kiṃcin-nimīlita-locano vrajati nitarāṃ tuṣṭiṃ puṣṭaḥ śmaśāna-gataḥ śavaḥ //

48.23*(1616)

kāmaṃ śīrṇa-palāśa-saṃhati-kṛtāṃ kanthāṃ vasāno vane kuryām ambubhir apy ayācita-sukhaiḥ prāṇāvabandha-sthitim
sāṅga-glāni sa-vepitaṃ sa-cakitaṃ sāntar-nidāgha-jvaraṃ vaktuṃ na tv aham utsaheya kṛpaṇaṃ dehīty avadyaṃ vacaḥ //

48.24*(1617)

avaśyaṃ yātāraś cirataram uṣitvāpi viṣayā viyoge ko bhedas tyajati na jano yat svayam amūn
vrajantaḥ svātantryād atula-paritāpāya manasaḥ svayaṃ tyaktā hy ete śama-sukham anantaṃ vidadhati //

48.25*(1618)

bhāgyaṃ naḥ kva nu tādṛg alpa-tapasāṃ yenāṭavī-maṇḍanāḥ syāmaḥ kṣoṇiruho dahaty avirataṃ yān eva dāvānalaḥ
yeṣāṃ dhūma-samūha-baddha-vapuṣaḥ sindhor amī bandhavo nirvyājaṃ paripālayanti jagatīr ambhobhir ambhomucaḥ //

48.26*(1619)

etat tad vaktram atra kva tad adhara-madhu kvāyātās te kaṭākṣāḥ kvālāpāḥ komalās te kva sa madana-dhanur-bhaṅguro bhrū-vilāsaḥ
itthaṃ khaṭvāṅga-koṭau prakaṭita-daśanaṃ mañju-guñjat-samīraṃ rāgāndhānām ivoccair upahasitam aho moha-jālaṃ kapālam //

48.27*(1620)

iyaṃ bālā māṃ praty anavaratam indīvara-dala prabhā-cauraṃ cakṣuḥ kṣipati kim abhipretam anayā
gato moho 'smākaṃ smara-śabara-bāṇa-vyatikara jvara-jvālā śāntā tad api na varākī viramati //

48.28*(1621)

śiśutvaṃ tāruṇyaṃ tad-anu ca dadhānāḥ pariṇatiṃ gatāḥ pāṃśu-krīḍāṃ viṣaya-paripāṭīm upaśamam
lasanto 'ṅke mātuḥ kuvalaya-dṛśāṃ puṇya-saritāṃ pibanti svacchandaṃ stanam adharam ambhaḥ sukṛtinaḥ //

48.29*(1622)

vahati nikaṭe kāla-srotaḥ samasta-bhayāvahaṃ divasa-rajanī-kula-cchedaiḥ patadbhir anāratam
iha hi patatāṃ nāsty ālambo na vāpi nivartanaṃ tad api mahatāṃ ko 'yaṃ moho yad evam anākulāḥ //

48.30*(1623)*

bhāryā me putro me dravyaṃ sakalaṃ ca bandhu-vargo me /
iti me me kurvantaṃ paśum iva baddhvā nayati kālaḥ //

48.31*(1624)

diśo vāsaḥ pātraṃ kara-kuharam eṇāḥ praṇayinaḥ samādhānaṃ nidrā śayanam avanī mūlam aśanam
kadaitat saṃpūrṇaṃ mama hṛdaya-vṛtter abhimataṃ bhaviṣyaty atyugraṃ parama-paritoṣopacitaye //

48.32*(1625)

śarad-ambudhara-cchāyā gatvaryo yauvana-śriyaḥ
āpāta-ramyā viṣayāḥ paryanta-paritāpinaḥ //

48.33*(1626)

kuraṅgāḥ kalyāṇaṃ prati-viṭapam ārogyam aṭavi sravanti kṣemaṃ te pulina kuśalaṃ bhadram upalāḥ
niśāntād asvantāt katham api viniṣkrānta-madhunā mano 'smākaṃ dīrghām abhilaṣati yuṣmat-paricitim //

48.34*(1627)

man-nindayā yadi janaḥ paritoṣam eti nanv aprayatna-janito 'yam anugraho me
śreyārthino hi puruṣāḥ para-tuṣṭi-hetor duḥkhārjitāny api dhanāni parityajanti //

48.35*(1628)

kṛmi-kula-citaṃ lālā-klinnaṃ vigandhi jugupsitaṃ nirupama-rasa-prītyā khādan narāsthi nirāmiṣam
sura-patim api śvā pārśva-sthaṃ sa-śaṅkitam īkṣate gaṇayati na hi kṣudro lokaḥ parigraha-phalgutām //

48.36*(1629)

vivekaḥ kiṃ so 'pi svarasa-valitā yatra na kṛpā sa kiṃ yogo yasmin bhavati na parānugraha-rasaḥ
sa kiṃ dharmo yatra sphurati na para-droha-viratiḥ śrutaṃ tat kiṃ sākṣād upaśama-padaṃ yan na nayati //

48.37*(1630)

gaṅgā-tīre hima-giri-śilā-baddha-padmāsanasya brahma-dhyānābhyasana-vidhinā yoga-nidrāṃ gatasya
kiṃ tair bhāvyaṃ mama sudivasair yatra te nirviśaṅkāḥ saṃprāpsyante jaraṭha-hariṇāḥ śṛṅga-kaṇḍū-vinodam //

48.38*(1631)

premṇā purā parigṛhitam idaṃ kuṭumbaṃ cel lālitaṃ tad-anupālitam adya yāvan
saṃpraty apistimita-vastram ivāṅga-lagnam etaj jihāsur api hātum anīśvaro 'smi //

48.39*(1632)

kṣāntaṃ na kṣamayā gṛhocita-sukhaṃ tyaktaṃ na saṃtoṣataḥ soḍhā duḥsaha-śīta-vāta-tapana-kleśā na taptaṃ tapaḥ
dhyātaṃ vittam aharniśaṃ na ca punas tattvāntaraṃ śāśvataṃ tat tat karma kṛtaṃ yad eva munibhis tais taiḥ phalair vañcitam //

48.40*(1633)

bhikṣāśanaṃ bhavanam āyatanaika-deśaḥ śayyā bhuvaḥ parijano nija-deha-bhāraḥ
vāsaś ca kīrṇa-paṭa-khaṇḍa-nibaddha-kanthā hā hā tathāpi viṣayān na jahāti cetaḥ //

48.41*(1634)

retaḥ-śoṇitayor iyaṃ pariṇatir yad varṣma tac cābhavan mṛtyor āmiṣam āspadaṃ guru-śucāṃ rogasya viśrāma-bhūḥ
jānann apy avaśo viveka-virahān majjann avidyāmbudhau śṛṅgārīyati putra-kāmyati bata kṣetrīyati strīyati //

48.42*(1635)

yadā pūrvaṃ nāsīd upari ca yadā naiva bhavitā tadā madhyāvasthā-tanu-paricayo bhūta-nicayaḥ
ataḥ saṃyoge 'smin paravati viyoge ca sahaje kim ādhāraḥ premā kim adhikaraṇāḥ santu ca śucaḥ //

48.43*(1636)

gomāyavaḥ śakunayaś ca śunāṃ gaṇo 'yaṃ lumpanti kīṭa-kṛmayaḥ paritas tathaiva
svāṃ saṃpadaṃ sakala-sattva-kṛtopakārān no dṛṣṭavān yad asi tac chava vañcito 'si //

48.44*(1637)

dhūrtair indriya-nāmabhiḥ praṇayitām āpādayadbhiḥ svayaṃ saṃbhoktuṃ viṣayānayaṃ kila pumān saukhyāśayā vañcitaḥ
taiḥ śeṣe kṛta-kṛtyatām upagatair audāsyam ālambitaṃ saṃpraty eṣa vidher niyoga-vaśagaḥ karmāntarair badhyate //

Original text: Subhāṣitaratnakośa · Edition: D.D. Kosambi and V.V. Gokhale. Cambridge, Massachusetts 1957 (Harvard Oriental Series, 42) · Data entry Harunaga Isaacson · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0

Esc