Subhāṣitaratnakośa · Chapter 50

subandhau bhaktir naḥ ka iha raghukāre na ramate dhṛtir dākṣī-putre harati haricandro 'pi hṛdayam
viśuddhoktiḥ śūraḥ prakṛti-subhagā bhāva-vigiras tathāpy antar modaṃ kam api bhavabhūtir vitanute //

tātaḥ sṛṣṭim apūrva-vastu-viṣayām eko 'tra nirvyūḍhavān niṣṇātaḥ kavi-kuñjarendra-carite mārge girāṃ vāguraḥ
revā vindhya-pulīndra-pāmara-vadhū-jhañjhānila-preṣita prāye 'rthe vacanāni pallavayituṃ jānāti yogeśvaraḥ //

pātu karṇa-rasāyanaṃ racayituṃ vācaḥ satāṃ saṃmatāṃ vyutpattiṃ paramām avāptum avadhiṃ labdhuṃ rasa-srotasaḥ
bhoktuṃ svādu phalaṃ ca jīvita-taror yady asti te kautukaṃ tad bhrātaḥ śṛṇu rājaśekhara-kaveḥ sūktīḥ sudhā-syandanīḥ //

devīṃ vācam upāsate hi bahavaḥ sāraṃ tu sārasvataṃ jānīte nitarām asau gurukula-kliṣṭo murāriḥ kaviḥ
ābdhar laṅghita eva vānara-bhaṭaiḥ kiṃ tv asya gambhīratām āpātāla-vilagna-pīvara-vapur jānāti manthācalaḥ //

tat tādṛg-ujjvala-kakutstha-kula-praśasti saurabhya-nirbhara-gabhīra-mano-harāṇi
vālmīki-vāg-amṛta-kūpa-nipāta-lakṣmīm etāni bibhrati murāri-kaver vacāṃsi //

dhig dhik tān samayān pariśrama-rujo dhik tā giro niṣphalā yatrāmūr nibhavanti vallaṇa-guṇotkhātāmṛta-prītayaḥ
romṇāṃ nṛtya-bhuvo vilocana-payaḥ-pūrābdhi-candrodayāḥ sāhitya-pratigaṇḍa-garva-galanaṃ glāni-kriyā-hetavaḥ //

uttānollapita-pratārita-nava-śrotraiḥ kathaṃ bhāvyatāṃ vāk-pratyaṃśa-niveśitākhila-jagat-tattvā kavīnāṃ kalā
rathyā-garta-vigāhanādbhuta-kṛtair gāhyaḥ kva ratnākaro yasyāntaḥ-śapharāvamānana-taṭī-majjad-girīndrāḥ śriyaḥ //

anudghuṣṭaḥ śabdair atha ca ghaṭanātaḥ sphuṭa-rasaḥ padānām arthātmā ramayati na tūttānita-rasaḥ
yathā kiṃcit kiṃcit pavana-cala-cīnāṃśukatayā stanābhogaḥ strīṇāṃ harati na tathonmudrita-tanuḥ //

astaṃgata-bhāra-viravi kāla-vaśāt kāli-dāsa-vidhu-vidhuram /
nirvāṇa-bāṇa-dīpaṃ jagad idam adyoti ratnena //

jānakī-haraṇaṃ kartuṃ raghuvaṃśe puraḥ-sthite
kaviḥ kumāra-dāso vā rāvaṇo vā yadi kṣamaḥ //

śabdās te na tathā-vidhāḥ pathi dhiyāṃ lokasya ye nāsate nārthātmāpi sa ko 'pi dhāvati girāṃ bhūpāla-mārge na yaḥ
asty anyas tu sa saṃniveśa-śiśiraḥ śabdārthayoḥ saṃgamo yenāmī sva-vaśena dagdha-kavayo mathnanti cetāṃsi naḥ //

jayati kavi-kaṇṭha-haraḥ śrī-raghu-kāraḥ prameya-kedāre /
yan-mati-dātra-vilūne śiloñcham iva kurvate kavayaḥ //

kavīnām agalad darpo nūnaṃ vāsava-dattayā
śaktyeva pāṇḍu-putrāṇāṃ gatayā karṇa-gocaram //

kīrtiḥ pravara-senasya prayātā kusumojjvalā
samudrasya paraṃ pāraṃ kapiseneva setunā //

santi śvāna ivāsaṃkhyā jātibhājo gṛhe gṛhe
utpādakā na bahavaḥ kavayaḥ śarabhā iva //

kavayaḥ kāli-dāsādyāḥ kavayo vayam apy amī
parvate paramāṇau ca vastutvam ubhayor api //

saujanyāṅkura-kanda-sundara-kathā-sarvasva sīmantinī cittākarṣaṇa-mantra-manmatha-sarit-kallola-vāg-vallabha
saubhāgyaika-niveśa peśala-girām ādhāra dhairyāmbudhe dharmādri-druma rājaśekhara-sakhe dṛṣṭo 'si yāmo vayam //

yad etad vāg-artha-vyatikara-mayaṃ kiṃcid amṛtaṃ pramoda-prasyandaiḥ sahṛdaya-manāṃsi snapayati
idaṃ kāvyaṃ tattvaṃ sphurati tu yad atrāṇu paramaṃ tad antar-buddhīnāṃ sphuṭam atha ca vācām aviṣayaḥ //

suvarṇālaṃkārā prakaṭitarasāśleṣa-nipuṇā sphurad-vaidarbhoktir lalita-pada-bandha-krama-gatiḥ
lasad bhūyo bhāvā mṛdur api vimardocita-tanuḥ kavīndra tvad-vāṇī harati hariṇākṣīva hṛdayam //

ambā yena sarasvatī sutavatī tasyārpayantī rasān nānā-cāṭu-mukhī sa durlaḍitavān khelābhir ucchṛṅkhalaḥ
jihvā-durvyasanair upadrava-rujaḥ kurvanti ye duḥsutāḥ tān dṛṣṭvārtham itas tato nikhanati svaṃ niḥsvam ātanvatī //

avidita-guṇāpi sat-kavi-bhaṇitiḥ karṇeṣu vamati madhu-dhārām /
anadhigata-parimalāpi hi harati dṛśaṃ mālatī-mālā //

babhūva valmīka-bhavaḥ purā kavis tataḥ prapede bhuvi bhartṛ-meṭhatām
punaḥ sthito yo bhava-bhūti-rekhayā sa vartate saṃprati rājaśekharaḥ //

ucchvāso 'pi na niryāti bāṇe hṛdaya-vartini
kiṃ punar vikaṭāṭopa pada-bandhā sarasvatī //

yal lagnaṃ hṛdi puṃsāṃ bhūyo bhūyaḥ śiro na ghūrṇayati /
tad api kaveḥ kim u kāvyaṃ kāṇḍo vā dhanvināṃ kim asau //

kathaṃcit kālidāsasya kālena bahunā mayā
avagāḍheva gambhīra masṛṇaughā sarasvatī //

kaścid vācaṃ racayitum alaṃ śrotum evāparas tāṃ kalyāṇī te matur ubhayato vismayaṃ nas tanoti
na hy ekasmin atiśayavatāṃ saṃnipāto guṇānāṃ ekaḥ sūte kanakam upalas tat-parīkṣā-kṣamo 'nyaḥ //

prayoga-vyutpattau pratipada-viśeṣārtha-kathane prasattau gāmbhīrye rasavati ca vākyārtha-ghaṭane
agamyāyām anyair diśi pariṇateś cārtha-vacasor mataṃ ced asmākaṃ kavir amara-siṃho vijayate //

iyaṃ gaur uddāmā tava niviḍa-bandhāpi hi kathaṃ na vaidarbhād anyat carati sulabhatve 'pi hi katham
avandhyā ca khyātā bhuvi katham agamyā kavi-vṛṣaiḥ kathaṃ vā pīyūṣaṃ sravati bahu dugdhāpi bahubhiḥ //

śailair bandhayati sma vānara-hṛtair vālmīkir ambhonidhiṃ vyāsaḥ pārtha-śarais tathāpi na tayor atyuktir udbhāvyate
vāg arthau ca tulādhṛtāv iva tathāpy asman-nibandhānayaṃ loko dūṣayituṃ prasārita-mukhas tubhyaṃ pratiṣṭhe namaḥ //

hā kaṣṭaṃ kavi-cakra-mauli-maṇinā dakṣeṇa yan nekṣitaḥ śrīmān utpala-rāja-deva-nṛpatir vidyā-vadhū-vallabhaḥ
tasyāpy arthi-janaikarohaṇa-girer lakṣmīr vṛthaivābhavad dakṣasyāsya na yena sundara-giraḥ karṇāvataṃsī-kṛtāḥ //

yasya yathā vijñānaṃ tādṛk tasyeha hṛdaya-sad-bhāvaḥ /
unmīlati kavi-puṅga-vacane ca purāṇa-puruṣe ca //

vahati na puraḥ kaścit paścān na ko 'py anuyāti māṃ na ca nava-pada-kṣuṇṇo mārgaḥ kathaṃ nv aham ekakaḥ
bhavati viditaṃ pūrva-vyūḍho 'dhunā khilatāṃ gataḥ sa khalu bahulo vāmaḥ panthā mayā sphuṭam urjitaḥ //

vidyā-vadhūm apariṇīya kulānurūpāṃ ślāghyāṃ sutām iva tataḥ śriyam aprasūya
tāṃ cārthine praṇaya-peśalam apradāya dhik taṃ manuṣya-padam ātmani yaḥ prayuṅkte //

ye nāma kecid iha naḥ prathayanty avajñāṃ jānanti te kim api tān prati naiṣa yatnaḥ
utpatsyate tu mama ko 'pi samāna-dharmā kālo hy ayaṃ niravadhir vipulā ca lakṣmīḥ //

nidhānaṃ vidyānāṃ kula-gṛham apārasya yaśasaḥ śuci kṣmā-pālānāṃ sucarita-kathā-darpaṇa-talam
kalā-saṃpad-ratna-vratati-viṭapānāṃ sura-taruḥ prakṛtyā gambhīraḥ kavir iha sa-śabdo vijayate //

unnīto bhava-bhūtinā pratipadaṃ bāṇe gate yaḥ purā yaś cīrṇaḥ kamalāyudhena suciraṃ yenāgamat keśaṭaḥ
yaḥ śrī-vākpatirāja-pāda-rajasāṃ saṃparka-pūtaś ciraṃ diṣṭyā ślāghya-guṇasya kasyacid asau mārgaḥ samunmīlati //

paramādbhuta-rasa-dhāmany utsalite jagati vallanāmbhodhau /
viśrānto rasa-bhāgas timitayati yathā gabhīrimā ko 'pi //

āḍhya-rāja-kṛtārambhair hṛdayasthaiḥ smṛtair api
jihvāntaḥ kṛṣyamāṇeva na kavitve pragalbhate //

vālmīker mukulīkṛtaiva kavitā kaḥ stotum asty ādaro vaiyāsāni vacāṃsi bhāravi-girāṃ bhūtaiva nirbhartsanā
kāvyaṃ ced avataṃsa-bhūpam abhajad dharmāyaṇaṃ karṇayos tātaḥ kiṃ bahu varṇyate sa bhagavān vaidarbha-garbheśvaraḥ //

vāmāṅgaṃ pṛthula-stana-stavakitaṃ yāvad bhavānī-pater lakṣmī-kaṇṭha-haṭha-graha-vyasanitā yāvac ca doṣṇāṃ hareḥ
yāvac ca prati-sāma-sāraṇa-vidhi-vyagrau karau brahmaṇaḥ stheyāsuḥ śruti-śukti-lehya-madhavas tāvat satāṃ sūktayaḥ //

kīrtyā samaṃ tridiva-vāsam upasthitānāṃ martyāvatīrṇa-marutām api sat-kavīnām
jagrantha durlabha-subhāṣita-ratna-koṣaṃ vidyākaraḥ sukṛti-kaṇṭha-vibhūṣaṇāya //