સુભાષિતરત્નકોશ · અધ્યાય 48

યદ્ એતત્ સ્વચ્છન્દં વિરહણમ્ અકાર્પણ્યમ્ અશનં સહાર્યૈઃ સંવાસઃ શ્રુતમ્ ઉપશમૈક-શ્રમ-ફલમ્
મનો મન્દ-સ્પન્દં વિહરતિ ચિરાયાભિવિમૃશન્ ન જાને કસ્યૈષા પરિણતિર્ ઉદારસ્ય તપસઃ ॥

હરિણ-ચરણ-ક્ષુણ્ણોપાન્તાઃ સ-શાદ્વલ-નિર્ઝરાઃ કુસુમ-શબલૈર્ વિષ્વગ્-વાતૈસ્ તરઙ્ગિત-પાદપાઃ
મુદિત-વિહગ-શ્રેણી-ચિત્ર-ધ્વનિ-પ્રતિનાદિતા મનસિ ન મુદં કસ્યા દધ્યુઃ શિવા વન-ભૂમયઃ ॥

પૂરયિત્વાર્થિનામ્ આશાં પ્રિયં કૃત્વા દ્વિષામ્ અપિ
પારં ગત્વા શ્રુતૌઘસ્ય ધન્યા વનમ્ ઉપાસતે ॥

તે તીક્ષ્ણ-દુર્જન-નિકાર-શરૈર્ ન ભિન્ના ધીરાસ્ ત એવ શમ-સૌખ્ય-ભુજસ્ ત એવ
સીમન્તિની-વિષ-લતા-ગહનં વ્યુદસ્ય યે ઽવસ્થિતાઃ શમ-ફલેષુ તપો-વનેષુ ॥

વાસો વલ્કલમાસ્તરઃ કિસલયાન્યોકસ્ તરૂણાં તલં મૂલાનિ ક્ષતયે ક્ષુધાં ગિરિ-નદી-તોયં તૃષા-શાન્તયે
ક્રીડા મુગ્ધ-મૃગૈર્ વયાંસિ સુહૃદો નક્તં પ્રદીપઃ શશી સ્વાધીને ઽપિ ધને તથાપિ કૃપણા યાચન્ત ઇત્ય્ અદ્ભુતમ્ ॥

ગતઃ કાલો યત્ર પ્રિય સખિ મયિ પ્રેમ-કુટિલઃ કટાક્ષઃ કાલિન્દી-લઘુ-લહરિ-વૃત્તિઃ પ્રભવતિ
ઇદાનીમ્ અસ્માકં જરઠ-કમઠી-પૃષ્ઠ-કઠિના મનો-વૃત્તિસ્ તત્ કિં વ્યસનિનિ મુધૈવ ક્ષપયસિ ॥

માતર્ જરે મરણમ્ અન્તિકમ્ આનયન્ત્યાપ્ય્ અન્તસ્ ત્વયા વયમ્ અમી પરિતોષિતાઃ સ્મઃ ।
નાના-સુખ-વ્યસન-ભઙ્ગુર-પર્વ-પૂર્વં ધિગ્ યૌવનં યદ્ અપનીય તવાવતારઃ ॥

એકં વા કુપિત-પ્રિયા-પ્રણયિનીં કૃત્વા મનો-નિર્વૃતિં તિષ્ઠામો નિજ-ચારુ-પીવર-કુચ-ક્રીડા-રસાસ્વાદને
અન્યદ્ વા સુર-સિન્ધુ-સૈકત-તટી-દર્ભાષ્ટક-સ્રસ્તર સ્થાને બ્રહ્મ-પદં સમાહિત-ધિયો ધ્યાયન્ત એવાસ્મહે ॥

યદ્ વક્ત્રં મુહુર્ ઈક્ષસે ન ધનિનાં બ્રૂષે ન ચાટું મૃષા નૈષાં ગર્વ-ગિરઃ શૃણોષિ ન પુનઃ પ્રત્યાશયા ધાવસિ
કાલે બાલ-તૃણાનિ ખાદસિ સુખં નિદ્રાસિ નિદ્રાગમે તન્ મે બ્રૂહિ કુરઙ્ગ કુત્ર ભવતા કિં નામ તપ્તં તપઃ ॥

ક્વચિદ્ વીણા-ગોષ્ઠી ક્વચિદ્ અમૃત-કીર્ણાઃ કવિ-ગિરઃ ક્વચિદ્ વ્યાધિ-ક્લેશઃ ક્વચિદ્ અપિ વિયોગશ્ ચ સુહૃદામ્
ઇતિ ધ્યાત્વા હૃષ્યન્ ક્ષણમ્ અથ વિઘૂર્ણન્ ક્ષણમ્ અહો ન જાને સંસારઃ કિમ્ અમૃત-મયઃ કિં વિષમયઃ ॥

આત્મ-જ્ઞાન-વિવેક-નિર્મલ-ધિયઃ કુર્વન્ત્ય્ અહો દુષ્કરં યન્ મુઞ્ચન્ત્ય્ ઉપભોગ-ભાઞ્જ્ય્ અપિ ધનાન્ય્ એકાન્તતો નિઃસ્પૃહાઃ
ન પ્રાપ્તાનિ પુરા ન સંપ્રતિ ન ચ પ્રાપ્તૌ દૃઢ-પ્રત્યયોઅઃ વાઞ્છા-માત્ર-પરિગ્રહાણ્ય્ અપિ વયં ત્યક્તું ન તાનિ ક્ષમાઃ ॥

અગ્રે ગીતં સરસ-કવયઃ પાર્શ્વયોર્ દાક્ષિણાત્યાઃ પશ્ચાલ્ લીલાવલય-રણિતં ચામર-ગ્રાહિણીનામ્
યદ્ય્ અસ્ત્ય્ એવં કુરુ ભવ-રસે લમ્પટત્વં તદાનીં નો ચેચ્ ચેતઃ પ્રવિશ સહસા નિર્વિકલ્પે સમાધૌ ॥

આસ્તાં સ-કણ્ટકમ્ ઇદં વસુધાધિપત્યં ત્રૈલોક્ય-રાજ્યમ્ અપિ દેવ તૃષ્ણાય મન્યે
નિઃશઙ્ક-સુપ્ત-હરિણી-કુલ-સંકુલાસુ ચેતઃ પરં વલતિ શૈલ-વન-સ્થલીષુ ॥

દદાતિ તાવદ્ અમી વિષયાઃ સુખં સ્ફુરતિ યાવદ્ ઇયં હૃદિ મૂઢતા
મનસિ તત્ત્વ-વિદાં તુ વિવેચકે ક્વ વિષયાઃ ક્વ સુખં ક્વ પરિગ્રહઃ ॥

સત્યં મનોહરા રામાઃ સત્યં રમ્યા વિભૂતયઃ
કિં તુ મત્તાઙ્ગનાપાઙ્ગ ભઙ્ગિ-લોકં હિ જીવિતમ્ ॥

ધિગ્ ધિક્ તાન્ કૃમિ-નિર્વિશેષ-વપુષઃ સ્ફૂર્જન્-મહા-સિદ્ધયો નિષ્કન્દી-કૃત-શાન્તિ યે ઽપિ ચ તપઃ-કારા ગૃહેષ્વ્ આસને
તં વિદ્વાંસમ્ ઇહ સ્તુમઃ કર-પુટીભિક્ષાલ્પ-શાકે ઽપિ વા મુગ્ધાવક્ત્ર-મૃણાલિની-મધુનિ વા યસ્યાવિશેષો રસઃ ॥

બીભત્સા વિષયા જુગુપ્સિતતમઃ કાયો વયો ગત્વરં પ્રાયો બન્ધુભિર્ અધ્વનીવ પથિકૈર્ સઙ્ગો વિયોગાવહઃ
હાતવ્યો ઽયમ્ અસંસ્તવાય વિસરઃ સંસાર ઇત્ય્ આદિકં સર્વસ્યૈવ હિ વાચિ ચેતસિ પુનઃ પુણ્યાત્મનઃ કસ્યચિત્ ॥

યદ્ આસીદ્ અજ્ઞાનં સ્મર-તિમિર-સંસ્કાર-જનિતં તદા દૃષ્ટં નારી-મયમ્ ઇદમ્ અશેષં જગદ્ અપિ
ઇદાનીમ્ અસ્માકં પટુતર-વિવેકાઞ્જન-જુષાં સમીભૂતા દૃષ્ટિસ્ ત્રિભુવનમ્ અપિ બ્રહ્મ મનુતે ॥

માતર્ લક્ષ્મિ ભજસ્વ કઞ્ચિદ્ અપરં મત્-કાઙ્ક્ષિણી મા સ્મ ભૂર્ ભોગેભ્યઃ સ્પૃહયાલવસ્ તવ વશાઃ કા નિઃસ્પૃહાણામ્ અસિ
સદ્યઃ-સ્યૂત-પલાશ-પત્ર-પુટિકા-પાત્રી-પવિત્રી-કૃતૈઃ ભિક્ષા-સક્તુભિર્ એવ સંપ્રતિ વયં વૃત્તિં સમીહામહે ॥

ધર્મસ્યોત્સવ-વૈજયન્તિ-મુકુટ-સ્રગ્-વેણિ-ગૌરીપતેસ્ ત્વાં રત્નાકર-પત્નિ જહ્નુ-તનયે ભાગીરથિ પ્રાર્થયે
ત્વત્તોયાન્ત-શિલા-નિષણ્ણ-વપુષસ્ ત્વદ્-વીચિભિઃ પ્રેઙ્ખતસ્ ત્વન્-નામ સ્મરતસ્ તદ્-અર્પિત-દૃશઃ પ્રાણાઃ પ્રયાસ્યન્તિ મે ॥

તડિન્-માલાલોક્લં પ્રતિવિરતિ-દત્તાન્ધ-તમસં ભવત્-સૌખ્યં હિત્વા શમ-સુખમ્ ઉપાદેયમ્ અનઘમ્
ઇતિ વ્યક્તોદ્ગારં ચટુલ-વચસઃ શૂન્ય-મનસો વયં વીત-વ્રીડાઃ શુક ઇવ પઠામઃ પરમ્ અમી ॥

વિષય-સરિતસ્ તીર્ણાઃ કામં રુજો ઽપ્ય્ અવધીરિતા વિષય-વિરહ-ગ્લાનિઃ શાન્તા ગતા મલિનાથ ધીઃ
ઇતિ ચિર-સુખ-પ્રાપ્તઃ કિંચિન્-નિમીલિત-લોચનો વ્રજતિ નિતરાં તુષ્ટિં પુષ્ટઃ શ્મશાન-ગતઃ શવઃ ॥

કામં શીર્ણ-પલાશ-સંહતિ-કૃતાં કન્થાં વસાનો વને કુર્યામ્ અમ્બુભિર્ અપ્ય્ અયાચિત-સુખૈઃ પ્રાણાવબન્ધ-સ્થિતિમ્
સાઙ્ગ-ગ્લાનિ સ-વેપિતં સ-ચકિતં સાન્તર્-નિદાઘ-જ્વરં વક્તું ન ત્વ્ અહમ્ ઉત્સહેય કૃપણં દેહીત્ય્ અવદ્યં વચઃ ॥

અવશ્યં યાતારશ્ ચિરતરમ્ ઉષિત્વાપિ વિષયા વિયોગે કો ભેદસ્ ત્યજતિ ન જનો યત્ સ્વયમ્ અમૂન્
વ્રજન્તઃ સ્વાતન્ત્ર્યાદ્ અતુલ-પરિતાપાય મનસઃ સ્વયં ત્યક્તા હ્ય્ એતે શમ-સુખમ્ અનન્તં વિદધતિ ॥

ભાગ્યં નઃ ક્વ નુ તાદૃગ્ અલ્પ-તપસાં યેનાટવી-મણ્ડનાઃ સ્યામઃ ક્ષોણિરુહો દહત્ય્ અવિરતં યાન્ એવ દાવાનલઃ
યેષાં ધૂમ-સમૂહ-બદ્ધ-વપુષઃ સિન્ધોર્ અમી બન્ધવો નિર્વ્યાજં પરિપાલયન્તિ જગતીર્ અમ્ભોભિર્ અમ્ભોમુચઃ ॥

એતત્ તદ્ વક્ત્રમ્ અત્ર ક્વ તદ્ અધર-મધુ ક્વાયાતાસ્ તે કટાક્ષાઃ ક્વાલાપાઃ કોમલાસ્ તે ક્વ સ મદન-ધનુર્-ભઙ્ગુરો ભ્રૂ-વિલાસઃ
ઇત્થં ખટ્વાઙ્ગ-કોટૌ પ્રકટિત-દશનં મઞ્જુ-ગુઞ્જત્-સમીરં રાગાન્ધાનામ્ ઇવોચ્ચૈર્ ઉપહસિતમ્ અહો મોહ-જાલં કપાલમ્ ॥

ઇયં બાલા માં પ્રત્ય્ અનવરતમ્ ઇન્દીવર-દલ પ્રભા-ચૌરં ચક્ષુઃ ક્ષિપતિ કિમ્ અભિપ્રેતમ્ અનયા
ગતો મોહો ઽસ્માકં સ્મર-શબર-બાણ-વ્યતિકર જ્વર-જ્વાલા શાન્તા તદ્ અપિ ન વરાકી વિરમતિ ॥

શિશુત્વં તારુણ્યં તદ્-અનુ ચ દધાનાઃ પરિણતિં ગતાઃ પાંશુ-ક્રીડાં વિષય-પરિપાટીમ્ ઉપશમમ્
લસન્તો ઽઙ્કે માતુઃ કુવલય-દૃશાં પુણ્ય-સરિતાં પિબન્તિ સ્વચ્છન્દં સ્તનમ્ અધરમ્ અમ્ભઃ સુકૃતિનઃ ॥

વહતિ નિકટે કાલ-સ્રોતઃ સમસ્ત-ભયાવહં દિવસ-રજની-કુલ-ચ્છેદૈઃ પતદ્ભિર્ અનારતમ્
ઇહ હિ પતતાં નાસ્ત્ય્ આલમ્બો ન વાપિ નિવર્તનં તદ્ અપિ મહતાં કો ઽયં મોહો યદ્ એવમ્ અનાકુલાઃ ॥

ભાર્યા મે પુત્રો મે દ્રવ્યં સકલં ચ બન્ધુ-વર્ગો મે ।
ઇતિ મે મે કુર્વન્તં પશુમ્ ઇવ બદ્ધ્વા નયતિ કાલઃ ॥

દિશો વાસઃ પાત્રં કર-કુહરમ્ એણાઃ પ્રણયિનઃ સમાધાનં નિદ્રા શયનમ્ અવની મૂલમ્ અશનમ્
કદૈતત્ સંપૂર્ણં મમ હૃદય-વૃત્તેર્ અભિમતં ભવિષ્યત્ય્ અત્યુગ્રં પરમ-પરિતોષોપચિતયે ॥

શરદ્-અમ્બુધર-ચ્છાયા ગત્વર્યો યૌવન-શ્રિયઃ
આપાત-રમ્યા વિષયાઃ પર્યન્ત-પરિતાપિનઃ ॥

કુરઙ્ગાઃ કલ્યાણં પ્રતિ-વિટપમ્ આરોગ્યમ્ અટવિ સ્રવન્તિ ક્ષેમં તે પુલિન કુશલં ભદ્રમ્ ઉપલાઃ
નિશાન્તાદ્ અસ્વન્તાત્ કથમ્ અપિ વિનિષ્ક્રાન્ત-મધુના મનો ઽસ્માકં દીર્ઘામ્ અભિલષતિ યુષ્મત્-પરિચિતિમ્ ॥

મન્-નિન્દયા યદિ જનઃ પરિતોષમ્ એતિ નન્વ્ અપ્રયત્ન-જનિતો ઽયમ્ અનુગ્રહો મે
શ્રેયાર્થિનો હિ પુરુષાઃ પર-તુષ્ટિ-હેતોર્ દુઃખાર્જિતાન્ય્ અપિ ધનાનિ પરિત્યજન્તિ ॥

કૃમિ-કુલ-ચિતં લાલા-ક્લિન્નં વિગન્ધિ જુગુપ્સિતં નિરુપમ-રસ-પ્રીત્યા ખાદન્ નરાસ્થિ નિરામિષમ્
સુર-પતિમ્ અપિ શ્વા પાર્શ્વ-સ્થં સ-શઙ્કિતમ્ ઈક્ષતે ગણયતિ ન હિ ક્ષુદ્રો લોકઃ પરિગ્રહ-ફલ્ગુતામ્ ॥

વિવેકઃ કિં સો ઽપિ સ્વરસ-વલિતા યત્ર ન કૃપા સ કિં યોગો યસ્મિન્ ભવતિ ન પરાનુગ્રહ-રસઃ
સ કિં ધર્મો યત્ર સ્ફુરતિ ન પર-દ્રોહ-વિરતિઃ શ્રુતં તત્ કિં સાક્ષાદ્ ઉપશમ-પદં યન્ ન નયતિ ॥

ગઙ્ગા-તીરે હિમ-ગિરિ-શિલા-બદ્ધ-પદ્માસનસ્ય બ્રહ્મ-ધ્યાનાભ્યસન-વિધિના યોગ-નિદ્રાં ગતસ્ય
કિં તૈર્ ભાવ્યં મમ સુદિવસૈર્ યત્ર તે નિર્વિશઙ્કાઃ સંપ્રાપ્સ્યન્તે જરઠ-હરિણાઃ શૃઙ્ગ-કણ્ડૂ-વિનોદમ્ ॥

પ્રેમ્ણા પુરા પરિગૃહિતમ્ ઇદં કુટુમ્બં ચેલ્ લાલિતં તદ્-અનુપાલિતમ્ અદ્ય યાવન્
સંપ્રત્ય્ અપિસ્તિમિત-વસ્ત્રમ્ ઇવાઙ્ગ-લગ્નમ્ એતજ્ જિહાસુર્ અપિ હાતુમ્ અનીશ્વરો ઽસ્મિ ॥

ક્ષાન્તં ન ક્ષમયા ગૃહોચિત-સુખં ત્યક્તં ન સંતોષતઃ સોઢા દુઃસહ-શીત-વાત-તપન-ક્લેશા ન તપ્તં તપઃ
ધ્યાતં વિત્તમ્ અહર્નિશં ન ચ પુનસ્ તત્ત્વાન્તરં શાશ્વતં તત્ તત્ કર્મ કૃતં યદ્ એવ મુનિભિસ્ તૈસ્ તૈઃ ફલૈર્ વઞ્ચિતમ્ ॥

ભિક્ષાશનં ભવનમ્ આયતનૈક-દેશઃ શય્યા ભુવઃ પરિજનો નિજ-દેહ-ભારઃ
વાસશ્ ચ કીર્ણ-પટ-ખણ્ડ-નિબદ્ધ-કન્થા હા હા તથાપિ વિષયાન્ ન જહાતિ ચેતઃ ॥

રેતઃ-શોણિતયોર્ ઇયં પરિણતિર્ યદ્ વર્ષ્મ તચ્ ચાભવન્ મૃત્યોર્ આમિષમ્ આસ્પદં ગુરુ-શુચાં રોગસ્ય વિશ્રામ-ભૂઃ
જાનન્ન્ અપ્ય્ અવશો વિવેક-વિરહાન્ મજ્જન્ન્ અવિદ્યામ્બુધૌ શૃઙ્ગારીયતિ પુત્ર-કામ્યતિ બત ક્ષેત્રીયતિ સ્ત્રીયતિ ॥

યદા પૂર્વં નાસીદ્ ઉપરિ ચ યદા નૈવ ભવિતા તદા મધ્યાવસ્થા-તનુ-પરિચયો ભૂત-નિચયઃ
અતઃ સંયોગે ઽસ્મિન્ પરવતિ વિયોગે ચ સહજે કિમ્ આધારઃ પ્રેમા કિમ્ અધિકરણાઃ સન્તુ ચ શુચઃ ॥

ગોમાયવઃ શકુનયશ્ ચ શુનાં ગણો ઽયં લુમ્પન્તિ કીટ-કૃમયઃ પરિતસ્ તથૈવ
સ્વાં સંપદં સકલ-સત્ત્વ-કૃતોપકારાન્ નો દૃષ્ટવાન્ યદ્ અસિ તચ્ છવ વઞ્ચિતો ઽસિ ॥

ધૂર્તૈર્ ઇન્દ્રિય-નામભિઃ પ્રણયિતામ્ આપાદયદ્ભિઃ સ્વયં સંભોક્તું વિષયાનયં કિલ પુમાન્ સૌખ્યાશયા વઞ્ચિતઃ
તૈઃ શેષે કૃત-કૃત્યતામ્ ઉપગતૈર્ ઔદાસ્યમ્ આલમ્બિતં સંપ્રત્ય્ એષ વિધેર્ નિયોગ-વશગઃ કર્માન્તરૈર્ બધ્યતે ॥