Subhāṣitaratnakośa · Chapter 42

dhanyānāṃ giri-kandarodara-bhuvi jyotiḥ paraṃ dhyāyatām ānandāśru-jalaṃ pibanti śakunā niḥśaṅkam aṅke sthitāḥ
asmākaṃ tu manorathoparacita-prāsāda-vāpī-taṭa krīḍā-kānana-keli-mandira-sadām āyuḥ paraṃ sīdati //

āsvādya svayam eva vacmi mahatīḥmr marma-cchido vedanāḥ mā bhūt kasyacid apy ayaṃ paribhavo yāñcheti saṃsāriṇaḥ
paśya bhrātar iyaṃ hi gaurava-jarā-dhikkāra-keli-sthalī māna-mlānimasī guṇa-vyatikara-prāgalbhya-garbha-cyutiḥ //

paśya gobhaṭa kiṃ kurmaḥ karmaṇāṃ gatir īdṛśī
duṣer dhātor ivāsmākaṃ doṣa-niṣpattaye guṇaḥ //

anādṛtyāucityaṃ hriyam avigaṇayyātimahatīṃ yad etasyāpy arthe dhana-lava-durāśā-taralitāḥ
alīkāhaṅkāra-jvara-kuṭilita-bhrūṇi dhanināṃ mukhāni prekṣyante dhig idam atiduṣpūram udaram //

jātir yātu rasātalaṃ guṇa-gaṇas tasyāpy adho gacchatu śīlaṃ śaila-taṭāt patāv abhijanaḥ saṃdahyatāṃ vahninā
śaurye vairiṇi vajram āśu nipatatv artho 'stu naḥ kevalaṃ yenaikena vinā guṇās tṛṇa-lava-prāyāḥ samastā ime //

niṣkandāḥ kim u kandarodara-bhuvaḥ kṣīṇās tarūṇāṃ tvacaḥ kiṃ śuṣkāḥ saritaḥ sphurad-giri-guru-grāva-skhalad-vīcayaḥ
pratyutthānam itas tataḥ pratidinaṃ kurvadbhīr udgītibhir yad dhārārpita-dṛṣṭibhiḥ kṣiti-bhujāṃ vidvadbhir apy āsyate //

amīṣāṃ prāṇānāṃ tulita-bisinī-patra-payasāṃ kṛte kiṃ nāsmābhir vigalita-vivekair vyavasitam
yad īśānām agre draviṇa-kaṇa-mohāndha-manasāṃ kṛtaṃ vīta-vrīḍair nija-guṇa-kathā-pātakam api //

yad ete sādhūnām upari vimukhāḥ santi dhaninoaḥ na caiṣāvajñaiṣām api tu nija-vitta-vyaya-bhayam
ataḥ khedo nāsmin aparam anukampaiva bhavati sva-māṃsa-trastebhyaḥ ka iva hariṇebhyaḥ paribhavaḥ //

no baddhaṃ śarad-indu-dhāma-dhavalaṃ pāṇau muhuḥ kaṅkaṇaṃ vrīḍā-manthara-komalaṃ nava-vadhū-vaktraṃ ca nāsvāditam
nītaṃ naiva yaśaḥ surendra-bhavanaṃ śastreṇa śāstreṇa vā kālo jīrṇa-maṭheṣu dhṛṣṭa-piśunaiś chātraiḥ saha preritaḥ //

vayam akuśalāḥ karṇopānte niveśayituṃ mukhaṃ kṛtaka-caritair bhartuś ceto na vañcayituṃ kṣamāḥ
priyam api vaco mithyā vaktuṃ jaḍair na ca śikṣitaṃ ka iva hi guṇo yo 'smān kuryān nareśvara-vallabhān //

khalollāpāḥ soḍhāḥ katham api parārādhana-parair nigṛhyāntar duḥkhaṃ hasitam api śūnyena manasā
kṛto vitta-stambha-pratihata-dhiyām añjalir api tvam āśe moghāśe kim aparam ato nartayasi mām //

jana-sthāne bhrāntaṃ kanaka-mṛga-tṛṣṇānvita-dhiyā vaco vaidehīti pratidiśam udaśru pralapitam
kṛtā laṅkā-bhartur vadana-paripāṭīṣu ghaṭanā mayāptaṃ rāmatvaṃ kuśala-vasutā na tv adhigatā //

sṛjati tāvad aśeṣa-guṇālayaṃ puruṣa-ratnam alaṃkaraṇaṃ bhuvaḥ
tad anu tat-kṣaṇa-bhaṅgi karoti ced ahaha kaṣṭam apaṇḍitatā vidheḥ //

sat-puruṣa-pakṣa-pātini bhagavati bhavitavyate namas tubhyam /
yā tvaṃ svayam akṛtajñaṃ jaḍam akulīnaṃ na saṃspṛśati //

dātā baliḥ prārthayitā ca viṣṇur dānaṃ mahī vāji-makhasya kālaḥ
namo 'stu tasyai bhavitavyatāyai yasyāḥ phalaṃ bandhanam eva jātam //

priyā duhitaro dhātur vipadaḥ pratibhānti naḥ
guṇavatyaḥ kulīnebhyo dīyante katham anyathā //

bhadre vāṇi vidhehi tāvad amalāṃ varṇānupūrvīṃ mukhe cetaḥ svāsthyam upehi gaccha gurute yatra sthitā māninaḥ
lajje tiṣṭha parāṅ-mukhī kṣaṇam itas tṛṣṇu puraḥ sthīyatāṃ pāpo yāvad ahaṃ bravīmi dhanine dehīti dīnaṃ vacaḥ //

priyāṃ hitvā bālām abhinava-visāla-vyasaninīṃ adhīte bhikṣā-bhug-bhuvam adhiśayānaś cirataram
api jñātvā śāstraṃ kaṭakam aṭato jīryati vapus tato re pāṇḍityaṃ yad iha na sukhaṃ no 'pi ca tapaḥ //

vidyā-late tapasvini vikasita-sita-kusuma-vākya-saṃpanne /
virama varaṃ bhramarahite na phalasi bhuktiṃ ca muktiṃ ca //

unmāda-gadgada-giro mada-vihvalākṣyā bhraśyan-nija-prakṛtayaḥ kṛtam asmarantaḥ
aiśvarya-sīdhu-rasa-pāna-vighūrṇamānāḥ ke nāma na pratipadaṃ puruṣāḥ skhalanti //

svalpa-draviṇa-kaṇā vayam amī ca guṇino daridrati sahasram /
dāna-vyasana-lavo hṛdi dhig dhātaḥ kiṃ viḍambayasi //

vidyāvān api janmavān api tathā yukto 'pi cānyair guṇair yan nāpnoti manaḥ samīhita-phalaṃ daivasya sā vācyatā
etāvat tu hṛdi vyathāṃ vitanute yat-prāktanaiḥ karmabhir lakṣmīṃ prāpya jaḍo 'py asādhur api ca svāṃ yogyatāṃ manyate //

īśvara-gṛham idam atra hi viṣaṃ ca vṛṣabhaś ca bhasma cādriyate /
yas tu na viṣaṃ na vṛṣabho na bhasma tasyātra kā gaṇanā //

kāma-ghnād viṣa-sadṛśo bhūty-avaliptād bhujaṅga-saṅga-ruceḥ /
ko bhṛṅgīva na śuṣyati vāñcha na phalam īśvarād aguṇāt //

api vajreṇa saṃgharṣam api padbhyāṃ parābhavam
sahante guṇalobhena ta eva maṇayo yadi //

labhante katham utthānam asthānaṃ guṇino gatāḥ
dṛṣṭaḥ kiṃ kvāpi kenāpi kardamāt kandukodgamaḥ //

hṛt-paṭṭake yad yad ahaṃ likhāmi tat tad vidhir lumpati sāvadhānaḥ /
bhūyo vilopān masṛṇe tv idānīṃ rekhāpi nodeti manorathasya //

kuryān na kiṃ dhanavataḥ svajanasya vārtā kiṃ tat-kriyā nayanayor na dhṛtiṃ vidadhyāt
mām eṣa yācitum upāgata ity asatya saṃbhāvanā-vikalam asya na cen manaḥ syāt //

asmādṛśāṃ nūnam apuṇya-bhājāṃ na svopayogī na paropayogī
sann apy asad-rūpatayaiva vedyo dāridrya-mudro guṇa-ratna-koṣaḥ //

tāvat kathaṃ kathaya yāsi gṛhaṃ parasya tatrāpi cāṭu-śatam ārabhase kathaṃ ca
svaṃ varṇayasy atha kathaṃ kula-putra mānī hā mugdha dagdha-jaṭhareṇa viḍambito 'si //

sārasavattā vihatā na bakā vilasanti carati no kaṅkaḥ /
sarasīva kīrti-śeṣaṃ gatavati bhuvi vikramāditye //

ucita-karma tanoti na saṃpadām itarad apy asad eva vivekinām
iti nirasta-samasta-sukhānvayaḥ katham ato na viṣīdatu paṇḍitaḥ //

chittvā pāśam apāsya kūṭa-racanāṃ bhittvā balād vāgurāṃ paryantāgni-kalāpa-jāla-kuṭilān nirgatya dūraṃ vanāt
vyādhānāṃ śara-gocarād atijavenotplutya gacchan mṛgaḥ kūpāntaḥ-patitaḥ karotu viguṇe kiṃ vā vidhau pauruṣam //

kāmaṃ vaneṣu hariṇās tṛṇena jīvanty ayatna-sulabhena /
vidadhati dhaniṣu na daintyaṃ te kila paśavo vayaṃ sudhiyaḥ //

vasumati vasumati bandhau dhana-lava-lobhena ye niṣīdanti /
tān ca tṛṇān iva dadhatī kalayasi vada gauravaṃ kasya //

kapolebhyo baddhaḥ katham akhila-viśva-prabhur asāv anāryair asmābhiḥ param iyam apūrvaiva racanā
yad indoḥ pīyūṣa-drava-maya-mayūkhotkara-kiraḥ kalaṅko ratnaṃ tu pratiphaṇam anarghaṃ viṣa-bhṛtām //

sarvaḥ prāṇa-vināśa-saṃśaya-karīṃ prāpyāpadaṃ dustarāṃ pratyāsanna-bhayo na vetti vibhavaṃ svaṃ jīvitaṃ kāṅkṣati
uttīrṇas tu tato dhanārtham aparāṃ bhūyo viśaty āpadaṃ prāṇānāṃ ca dhanasya cāyam adhiyām anyonya-hetuḥ paṇaḥ //

no meghāyitam artha-vāri-viraha-kliṣṭe 'rthi-śasye mayā noddhṛtta-pratipakṣa-parvata-kule nirghāta-vātāyitam
no vā vāma-vilocanāmala-mukhāmbhojeṣu bhṛṅgāyitaṃ mātuḥ kevalam eva yauvana-vana-cchede kuṭhārāyitam //

ye kāruṇya-parigrahād apaṇita-svārthāḥ parārthān prati prāṇair apy upakurvate vyasaninas te sādhavo dūrataḥ
vidveṣānugamād anarjita-kṛpo rūkṣo jano vartate cakṣuḥ saṃhara bāṣpa-vegam adhunā kasyāgrato rudyate //

narendraiḥ śrī-candra-prabhṛtibhir atītaṃ sahṛdayair atikrāntaṃ tais taiḥ kavibhir abhinandādibhir api
idānīṃ vāk tūṣṇīṃ bhava kim u mudhaiva pralapasi kva pūjā-saṃbhāraḥ kva ca tava guṇollāsa-rabhasaḥ //

sudhā-sūtiḥ kṣīṇo gaṇapatir asav eka-daśanaḥ pada-bhraṣṭā devī sarid api surāṇāṃ bhagavatī
dvi-jihvād anyeṣāṃ kva nanu guṇinām īśvara-juṣāṃ tvayā dṛṣṭo bhogaḥ kim iha viphalaṃ kliśyasi manaḥ //

gaccha trape virama dhairya dhiyaḥ kim atra mithyā viḍambayasi kiṃ puruṣābhimāna
pradhvasta-sarva-guṇam arjita-doṣa-sainyaṃ dainyaṃ yad ādiśati tad vayam ācarāmaḥ //

nirānandā dārā vyasana-vidhuro bāndhava-janoaḥ janī-bhūtaṃ mitraṃ dhana-viraha-dīnaḥ parijanaḥ
asaṃtuṣṭaṃ cetaḥ kuliśa-kaṭhinaṃ jīvitam idaṃ vidhir vāmārambhas tad api ca mano vāñchati sukham //

durvāso malināṅga-yaṣṭir abalā dṛṣṭo janaḥ sve gṛhe nīcāt karṇa-kaṭu śrutaṃ dhanam adād āruḍha-garvaṃ vacaḥ
anyo mandiram āgataḥ paricayād aprāpta-kāmo gataḥ khinnāḥ smaḥ sva-paropakāra-karaṇa-klībāṃ vahantas tanum //

kva paṅkaḥ kvāmbhojaṃ kvaṇad-ali-kulālāpa-madhuraṃ śiro raudraṃ kvāheḥ sphurad-uru-mayūkhaḥ kva ca maṇiḥ
kaliḥ kvāyaṃ pāpaḥ kva ca guṇa-nidher janma bhavato vidhiḥ satyaṃ satyaṃ sadṛśa-viniyogeṣv akuśalaḥ //

namasyaḥ prajñāvān parikalita-loka-traya-gatiḥ sukhī mūrkhaḥ so 'pi sva-gata-mahimādvaita-hṛdayaḥ
ayaṃ mā bhūt kaścit pratanu-mati-kirmīrita-manaḥ samādhānonmīlat-sada-sad-iti-saṃdeha-vidhuraḥ //

asmābhiś caturambu-rāśi-raśanāvacchedinīṃ medinīṃ bhrāmyadbhir na sa ko 'pi nistuṣa-guṇo dṛṣṭo viśiṣṭo janaḥ
yasyāgre cira-sañcitāni hṛdaye duḥkhāni saukhyāni vā saṃjalpya kṣaṇam ekam ardham athavā niḥśvasya viśrāmyate //

ito dāva-jvālaḥ sthala-bhuva ito jāla-jaṭilā ito vyādho dhāvaty ayam anupadaṃ vakrita-dhanuḥ
ito 'py agre tiṣṭhaty ayam ajagaro vistṛta-mukhaḥ kva yāyāt kiṃ kuryān mṛga-śiśur ayaṃ daiva-vaśagaḥ //

keneyaṃ śrī-vyasana-rucinā śoṇa viśrāṇitā te jāne jānu-dvaya-sajala evābhirāmas tvam āsīḥ
vega-bhraśyat-taṭaruhavano dustarāvarta-vīciḥ kasyedānīṃ kaluṣa-salilaḥ kūlabhedī priyo 'si //

sindhor arṇaḥ sthagita-gaganābhoga-pātāla-kukṣaḥ potopāyā iha hi bahavo laṅghanāya kṣamante
āho riktaḥ katham api bhaved eṣa daivāt tadānīṃ ko nāma syād ataṭa-kuharālokanair yasya kalpaḥ //

daive samarpya cira-sañcita-moha-bhāraṃ svasthāḥ sukhaṃ vasata kiṃ parayācanābhiḥ
meruṃ pradakṣiṇayato 'pi divākarasya te tasya sapta turagā na kadācid aṣṭau //

artho na saṃbhṛtaḥ kaścin na vidyā kācid arjitā
na tapaḥ sañcitaṃ kiṃcid gataṃ ca sakalaṃ vayaḥ //

ājanmānugate 'py asmin nāle vimukham ambujam
prāyeṇa guṇa-pūrṇeṣu rītir lakṣmīvatām iyam //

dṛṣṭā sātha kupīṭa-yoni-mahasā lelihyamānākṛtiḥ puṣponmeṣavatī ca kiṃśuka-latā nītāvanīṃ vāyunā
rambhe nopari padmayoḥbr bisalate nāgra-sphurat-pallave sauvarṇau na ghaṭau na nūtana-ghanāsannaḥ śaśī pārvaṇaḥ //

toyaṃ nirmathitaṃ ghṛtāya madhune niṣpīḍitaḥ prastaraḥ snānārthaṃ mṛgatṛṣṇikormi-taralā bhūmiḥ samālokitā
dugdhā seyam acetanena jaratī dugdhasyatā gardabhī kaṣṭaṃ yat khalu dīrghayā dhana-tṛṣā nīco janaḥ sevitaḥ //

ratnākaras tava pitā sthitir ambujeṣu bhrātā sudhārasa-mayaḥ patir ādya-devaḥ
kenāpareṇa kamale bata śikṣitāsi sāraṅga-śṛṅga-kuṭilāni viceṣṭitāni //

arthābhāve mṛdutā kāṭhinyaṃ bhavati cārtha-bāhulye /
naikatrārtha-mṛdutve prāyaḥ śloke ca loke ca //