સુભાષિતરત્નકોશ · અધ્યાય 42

ધન્યાનાં ગિરિ-કન્દરોદર-ભુવિ જ્યોતિઃ પરં ધ્યાયતામ્ આનન્દાશ્રુ-જલં પિબન્તિ શકુના નિઃશઙ્કમ્ અઙ્કે સ્થિતાઃ
અસ્માકં તુ મનોરથોપરચિત-પ્રાસાદ-વાપી-તટ ક્રીડા-કાનન-કેલિ-મન્દિર-સદામ્ આયુઃ પરં સીદતિ ॥

આસ્વાદ્ય સ્વયમ્ એવ વચ્મિ મહતીઃમ્ર્ મર્મ-ચ્છિદો વેદનાઃ મા ભૂત્ કસ્યચિદ્ અપ્ય્ અયં પરિભવો યાઞ્છેતિ સંસારિણઃ
પશ્ય ભ્રાતર્ ઇયં હિ ગૌરવ-જરા-ધિક્કાર-કેલિ-સ્થલી માન-મ્લાનિમસી ગુણ-વ્યતિકર-પ્રાગલ્ભ્ય-ગર્ભ-ચ્યુતિઃ ॥

પશ્ય ગોભટ કિં કુર્મઃ કર્મણાં ગતિર્ ઈદૃશી
દુષેર્ ધાતોર્ ઇવાસ્માકં દોષ-નિષ્પત્તયે ગુણઃ ॥

અનાદૃત્યાઉચિત્યં હ્રિયમ્ અવિગણય્યાતિમહતીં યદ્ એતસ્યાપ્ય્ અર્થે ધન-લવ-દુરાશા-તરલિતાઃ
અલીકાહઙ્કાર-જ્વર-કુટિલિત-ભ્રૂણિ ધનિનાં મુખાનિ પ્રેક્ષ્યન્તે ધિગ્ ઇદમ્ અતિદુષ્પૂરમ્ ઉદરમ્ ॥

જાતિર્ યાતુ રસાતલં ગુણ-ગણસ્ તસ્યાપ્ય્ અધો ગચ્છતુ શીલં શૈલ-તટાત્ પતાવ્ અભિજનઃ સંદહ્યતાં વહ્નિના
શૌર્યે વૈરિણિ વજ્રમ્ આશુ નિપતત્વ્ અર્થો ઽસ્તુ નઃ કેવલં યેનૈકેન વિના ગુણાસ્ તૃણ-લવ-પ્રાયાઃ સમસ્તા ઇમે ॥

નિષ્કન્દાઃ કિમ્ ઉ કન્દરોદર-ભુવઃ ક્ષીણાસ્ તરૂણાં ત્વચઃ કિં શુષ્કાઃ સરિતઃ સ્ફુરદ્-ગિરિ-ગુરુ-ગ્રાવ-સ્ખલદ્-વીચયઃ
પ્રત્યુત્થાનમ્ ઇતસ્ તતઃ પ્રતિદિનં કુર્વદ્ભીર્ ઉદ્ગીતિભિર્ યદ્ ધારાર્પિત-દૃષ્ટિભિઃ ક્ષિતિ-ભુજાં વિદ્વદ્ભિર્ અપ્ય્ આસ્યતે ॥

અમીષાં પ્રાણાનાં તુલિત-બિસિની-પત્ર-પયસાં કૃતે કિં નાસ્માભિર્ વિગલિત-વિવેકૈર્ વ્યવસિતમ્
યદ્ ઈશાનામ્ અગ્રે દ્રવિણ-કણ-મોહાન્ધ-મનસાં કૃતં વીત-વ્રીડૈર્ નિજ-ગુણ-કથા-પાતકમ્ અપિ ॥

યદ્ એતે સાધૂનામ્ ઉપરિ વિમુખાઃ સન્તિ ધનિનોઅઃ ન ચૈષાવજ્ઞૈષામ્ અપિ તુ નિજ-વિત્ત-વ્યય-ભયમ્
અતઃ ખેદો નાસ્મિન્ અપરમ્ અનુકમ્પૈવ ભવતિ સ્વ-માંસ-ત્રસ્તેભ્યઃ ક ઇવ હરિણેભ્યઃ પરિભવઃ ॥

નો બદ્ધં શરદ્-ઇન્દુ-ધામ-ધવલં પાણૌ મુહુઃ કઙ્કણં વ્રીડા-મન્થર-કોમલં નવ-વધૂ-વક્ત્રં ચ નાસ્વાદિતમ્
નીતં નૈવ યશઃ સુરેન્દ્ર-ભવનં શસ્ત્રેણ શાસ્ત્રેણ વા કાલો જીર્ણ-મઠેષુ ધૃષ્ટ-પિશુનૈશ્ છાત્રૈઃ સહ પ્રેરિતઃ ॥

વયમ્ અકુશલાઃ કર્ણોપાન્તે નિવેશયિતું મુખં કૃતક-ચરિતૈર્ ભર્તુશ્ ચેતો ન વઞ્ચયિતું ક્ષમાઃ
પ્રિયમ્ અપિ વચો મિથ્યા વક્તું જડૈર્ ન ચ શિક્ષિતં ક ઇવ હિ ગુણો યો ઽસ્માન્ કુર્યાન્ નરેશ્વર-વલ્લભાન્ ॥

ખલોલ્લાપાઃ સોઢાઃ કથમ્ અપિ પરારાધન-પરૈર્ નિગૃહ્યાન્તર્ દુઃખં હસિતમ્ અપિ શૂન્યેન મનસા
કૃતો વિત્ત-સ્તમ્ભ-પ્રતિહત-ધિયામ્ અઞ્જલિર્ અપિ ત્વમ્ આશે મોઘાશે કિમ્ અપરમ્ અતો નર્તયસિ મામ્ ॥

જન-સ્થાને ભ્રાન્તં કનક-મૃગ-તૃષ્ણાન્વિત-ધિયા વચો વૈદેહીતિ પ્રતિદિશમ્ ઉદશ્રુ પ્રલપિતમ્
કૃતા લઙ્કા-ભર્તુર્ વદન-પરિપાટીષુ ઘટના મયાપ્તં રામત્વં કુશલ-વસુતા ન ત્વ્ અધિગતા ॥

સૃજતિ તાવદ્ અશેષ-ગુણાલયં પુરુષ-રત્નમ્ અલંકરણં ભુવઃ
તદ્ અનુ તત્-ક્ષણ-ભઙ્ગિ કરોતિ ચેદ્ અહહ કષ્ટમ્ અપણ્ડિતતા વિધેઃ ॥

સત્-પુરુષ-પક્ષ-પાતિનિ ભગવતિ ભવિતવ્યતે નમસ્ તુભ્યમ્ ।
યા ત્વં સ્વયમ્ અકૃતજ્ઞં જડમ્ અકુલીનં ન સંસ્પૃશતિ ॥

દાતા બલિઃ પ્રાર્થયિતા ચ વિષ્ણુર્ દાનં મહી વાજિ-મખસ્ય કાલઃ
નમો ઽસ્તુ તસ્યૈ ભવિતવ્યતાયૈ યસ્યાઃ ફલં બન્ધનમ્ એવ જાતમ્ ॥

પ્રિયા દુહિતરો ધાતુર્ વિપદઃ પ્રતિભાન્તિ નઃ
ગુણવત્યઃ કુલીનેભ્યો દીયન્તે કથમ્ અન્યથા ॥

ભદ્રે વાણિ વિધેહિ તાવદ્ અમલાં વર્ણાનુપૂર્વીં મુખે ચેતઃ સ્વાસ્થ્યમ્ ઉપેહિ ગચ્છ ગુરુતે યત્ર સ્થિતા માનિનઃ
લજ્જે તિષ્ઠ પરાઙ્-મુખી ક્ષણમ્ ઇતસ્ તૃષ્ણુ પુરઃ સ્થીયતાં પાપો યાવદ્ અહં બ્રવીમિ ધનિને દેહીતિ દીનં વચઃ ॥

પ્રિયાં હિત્વા બાલામ્ અભિનવ-વિસાલ-વ્યસનિનીં અધીતે ભિક્ષા-ભુગ્-ભુવમ્ અધિશયાનશ્ ચિરતરમ્
અપિ જ્ઞાત્વા શાસ્ત્રં કટકમ્ અટતો જીર્યતિ વપુસ્ તતો રે પાણ્ડિત્યં યદ્ ઇહ ન સુખં નો ઽપિ ચ તપઃ ॥

વિદ્યા-લતે તપસ્વિનિ વિકસિત-સિત-કુસુમ-વાક્ય-સંપન્ને ।
વિરમ વરં ભ્રમરહિતે ન ફલસિ ભુક્તિં ચ મુક્તિં ચ ॥

ઉન્માદ-ગદ્ગદ-ગિરો મદ-વિહ્વલાક્ષ્યા ભ્રશ્યન્-નિજ-પ્રકૃતયઃ કૃતમ્ અસ્મરન્તઃ
ઐશ્વર્ય-સીધુ-રસ-પાન-વિઘૂર્ણમાનાઃ કે નામ ન પ્રતિપદં પુરુષાઃ સ્ખલન્તિ ॥

સ્વલ્પ-દ્રવિણ-કણા વયમ્ અમી ચ ગુણિનો દરિદ્રતિ સહસ્રમ્ ।
દાન-વ્યસન-લવો હૃદિ ધિગ્ ધાતઃ કિં વિડમ્બયસિ ॥

વિદ્યાવાન્ અપિ જન્મવાન્ અપિ તથા યુક્તો ઽપિ ચાન્યૈર્ ગુણૈર્ યન્ નાપ્નોતિ મનઃ સમીહિત-ફલં દૈવસ્ય સા વાચ્યતા
એતાવત્ તુ હૃદિ વ્યથાં વિતનુતે યત્-પ્રાક્તનૈઃ કર્મભિર્ લક્ષ્મીં પ્રાપ્ય જડો ઽપ્ય્ અસાધુર્ અપિ ચ સ્વાં યોગ્યતાં મન્યતે ॥

ઈશ્વર-ગૃહમ્ ઇદમ્ અત્ર હિ વિષં ચ વૃષભશ્ ચ ભસ્મ ચાદ્રિયતે ।
યસ્ તુ ન વિષં ન વૃષભો ન ભસ્મ તસ્યાત્ર કા ગણના ॥

કામ-ઘ્નાદ્ વિષ-સદૃશો ભૂત્ય્-અવલિપ્તાદ્ ભુજઙ્ગ-સઙ્ગ-રુચેઃ ।
કો ભૃઙ્ગીવ ન શુષ્યતિ વાઞ્છ ન ફલમ્ ઈશ્વરાદ્ અગુણાત્ ॥

અપિ વજ્રેણ સંઘર્ષમ્ અપિ પદ્ભ્યાં પરાભવમ્
સહન્તે ગુણલોભેન ત એવ મણયો યદિ ॥

લભન્તે કથમ્ ઉત્થાનમ્ અસ્થાનં ગુણિનો ગતાઃ
દૃષ્ટઃ કિં ક્વાપિ કેનાપિ કર્દમાત્ કન્દુકોદ્ગમઃ ॥

હૃત્-પટ્ટકે યદ્ યદ્ અહં લિખામિ તત્ તદ્ વિધિર્ લુમ્પતિ સાવધાનઃ ।
ભૂયો વિલોપાન્ મસૃણે ત્વ્ ઇદાનીં રેખાપિ નોદેતિ મનોરથસ્ય ॥

કુર્યાન્ ન કિં ધનવતઃ સ્વજનસ્ય વાર્તા કિં તત્-ક્રિયા નયનયોર્ ન ધૃતિં વિદધ્યાત્
મામ્ એષ યાચિતુમ્ ઉપાગત ઇત્ય્ અસત્ય સંભાવના-વિકલમ્ અસ્ય ન ચેન્ મનઃ સ્યાત્ ॥

અસ્માદૃશાં નૂનમ્ અપુણ્ય-ભાજાં ન સ્વોપયોગી ન પરોપયોગી
સન્ન્ અપ્ય્ અસદ્-રૂપતયૈવ વેદ્યો દારિદ્ર્ય-મુદ્રો ગુણ-રત્ન-કોષઃ ॥

તાવત્ કથં કથય યાસિ ગૃહં પરસ્ય તત્રાપિ ચાટુ-શતમ્ આરભસે કથં ચ
સ્વં વર્ણયસ્ય્ અથ કથં કુલ-પુત્ર માની હા મુગ્ધ દગ્ધ-જઠરેણ વિડમ્બિતો ઽસિ ॥

સારસવત્તા વિહતા ન બકા વિલસન્તિ ચરતિ નો કઙ્કઃ ।
સરસીવ કીર્તિ-શેષં ગતવતિ ભુવિ વિક્રમાદિત્યે ॥

ઉચિત-કર્મ તનોતિ ન સંપદામ્ ઇતરદ્ અપ્ય્ અસદ્ એવ વિવેકિનામ્
ઇતિ નિરસ્ત-સમસ્ત-સુખાન્વયઃ કથમ્ અતો ન વિષીદતુ પણ્ડિતઃ ॥

છિત્ત્વા પાશમ્ અપાસ્ય કૂટ-રચનાં ભિત્ત્વા બલાદ્ વાગુરાં પર્યન્તાગ્નિ-કલાપ-જાલ-કુટિલાન્ નિર્ગત્ય દૂરં વનાત્
વ્યાધાનાં શર-ગોચરાદ્ અતિજવેનોત્પ્લુત્ય ગચ્છન્ મૃગઃ કૂપાન્તઃ-પતિતઃ કરોતુ વિગુણે કિં વા વિધૌ પૌરુષમ્ ॥

કામં વનેષુ હરિણાસ્ તૃણેન જીવન્ત્ય્ અયત્ન-સુલભેન ।
વિદધતિ ધનિષુ ન દૈન્ત્યં તે કિલ પશવો વયં સુધિયઃ ॥

વસુમતિ વસુમતિ બન્ધૌ ધન-લવ-લોભેન યે નિષીદન્તિ ।
તાન્ ચ તૃણાન્ ઇવ દધતી કલયસિ વદ ગૌરવં કસ્ય ॥

કપોલેભ્યો બદ્ધઃ કથમ્ અખિલ-વિશ્વ-પ્રભુર્ અસાવ્ અનાર્યૈર્ અસ્માભિઃ પરમ્ ઇયમ્ અપૂર્વૈવ રચના
યદ્ ઇન્દોઃ પીયૂષ-દ્રવ-મય-મયૂખોત્કર-કિરઃ કલઙ્કો રત્નં તુ પ્રતિફણમ્ અનર્ઘં વિષ-ભૃતામ્ ॥

સર્વઃ પ્રાણ-વિનાશ-સંશય-કરીં પ્રાપ્યાપદં દુસ્તરાં પ્રત્યાસન્ન-ભયો ન વેત્તિ વિભવં સ્વં જીવિતં કાઙ્ક્ષતિ
ઉત્તીર્ણસ્ તુ તતો ધનાર્થમ્ અપરાં ભૂયો વિશત્ય્ આપદં પ્રાણાનાં ચ ધનસ્ય ચાયમ્ અધિયામ્ અન્યોન્ય-હેતુઃ પણઃ ॥

નો મેઘાયિતમ્ અર્થ-વારિ-વિરહ-ક્લિષ્ટે ઽર્થિ-શસ્યે મયા નોદ્ધૃત્ત-પ્રતિપક્ષ-પર્વત-કુલે નિર્ઘાત-વાતાયિતમ્
નો વા વામ-વિલોચનામલ-મુખામ્ભોજેષુ ભૃઙ્ગાયિતં માતુઃ કેવલમ્ એવ યૌવન-વન-ચ્છેદે કુઠારાયિતમ્ ॥

યે કારુણ્ય-પરિગ્રહાદ્ અપણિત-સ્વાર્થાઃ પરાર્થાન્ પ્રતિ પ્રાણૈર્ અપ્ય્ ઉપકુર્વતે વ્યસનિનસ્ તે સાધવો દૂરતઃ
વિદ્વેષાનુગમાદ્ અનર્જિત-કૃપો રૂક્ષો જનો વર્તતે ચક્ષુઃ સંહર બાષ્પ-વેગમ્ અધુના કસ્યાગ્રતો રુદ્યતે ॥

નરેન્દ્રૈઃ શ્રી-ચન્દ્ર-પ્રભૃતિભિર્ અતીતં સહૃદયૈર્ અતિક્રાન્તં તૈસ્ તૈઃ કવિભિર્ અભિનન્દાદિભિર્ અપિ
ઇદાનીં વાક્ તૂષ્ણીં ભવ કિમ્ ઉ મુધૈવ પ્રલપસિ ક્વ પૂજા-સંભારઃ ક્વ ચ તવ ગુણોલ્લાસ-રભસઃ ॥

સુધા-સૂતિઃ ક્ષીણો ગણપતિર્ અસવ્ એક-દશનઃ પદ-ભ્રષ્ટા દેવી સરિદ્ અપિ સુરાણાં ભગવતી
દ્વિ-જિહ્વાદ્ અન્યેષાં ક્વ નનુ ગુણિનામ્ ઈશ્વર-જુષાં ત્વયા દૃષ્ટો ભોગઃ કિમ્ ઇહ વિફલં ક્લિશ્યસિ મનઃ ॥

ગચ્છ ત્રપે વિરમ ધૈર્ય ધિયઃ કિમ્ અત્ર મિથ્યા વિડમ્બયસિ કિં પુરુષાભિમાન
પ્રધ્વસ્ત-સર્વ-ગુણમ્ અર્જિત-દોષ-સૈન્યં દૈન્યં યદ્ આદિશતિ તદ્ વયમ્ આચરામઃ ॥

નિરાનન્દા દારા વ્યસન-વિધુરો બાન્ધવ-જનોઅઃ જની-ભૂતં મિત્રં ધન-વિરહ-દીનઃ પરિજનઃ
અસંતુષ્ટં ચેતઃ કુલિશ-કઠિનં જીવિતમ્ ઇદં વિધિર્ વામારમ્ભસ્ તદ્ અપિ ચ મનો વાઞ્છતિ સુખમ્ ॥

દુર્વાસો મલિનાઙ્ગ-યષ્ટિર્ અબલા દૃષ્ટો જનઃ સ્વે ગૃહે નીચાત્ કર્ણ-કટુ શ્રુતં ધનમ્ અદાદ્ આરુઢ-ગર્વં વચઃ
અન્યો મન્દિરમ્ આગતઃ પરિચયાદ્ અપ્રાપ્ત-કામો ગતઃ ખિન્નાઃ સ્મઃ સ્વ-પરોપકાર-કરણ-ક્લીબાં વહન્તસ્ તનુમ્ ॥

ક્વ પઙ્કઃ ક્વામ્ભોજં ક્વણદ્-અલિ-કુલાલાપ-મધુરં શિરો રૌદ્રં ક્વાહેઃ સ્ફુરદ્-ઉરુ-મયૂખઃ ક્વ ચ મણિઃ
કલિઃ ક્વાયં પાપઃ ક્વ ચ ગુણ-નિધેર્ જન્મ ભવતો વિધિઃ સત્યં સત્યં સદૃશ-વિનિયોગેષ્વ્ અકુશલઃ ॥

નમસ્યઃ પ્રજ્ઞાવાન્ પરિકલિત-લોક-ત્રય-ગતિઃ સુખી મૂર્ખઃ સો ઽપિ સ્વ-ગત-મહિમાદ્વૈત-હૃદયઃ
અયં મા ભૂત્ કશ્ચિત્ પ્રતનુ-મતિ-કિર્મીરિત-મનઃ સમાધાનોન્મીલત્-સદ-સદ્-ઇતિ-સંદેહ-વિધુરઃ ॥

અસ્માભિશ્ ચતુરમ્બુ-રાશિ-રશનાવચ્છેદિનીં મેદિનીં ભ્રામ્યદ્ભિર્ ન સ કો ઽપિ નિસ્તુષ-ગુણો દૃષ્ટો વિશિષ્ટો જનઃ
યસ્યાગ્રે ચિર-સઞ્ચિતાનિ હૃદયે દુઃખાનિ સૌખ્યાનિ વા સંજલ્પ્ય ક્ષણમ્ એકમ્ અર્ધમ્ અથવા નિઃશ્વસ્ય વિશ્રામ્યતે ॥

ઇતો દાવ-જ્વાલઃ સ્થલ-ભુવ ઇતો જાલ-જટિલા ઇતો વ્યાધો ધાવત્ય્ અયમ્ અનુપદં વક્રિત-ધનુઃ
ઇતો ઽપ્ય્ અગ્રે તિષ્ઠત્ય્ અયમ્ અજગરો વિસ્તૃત-મુખઃ ક્વ યાયાત્ કિં કુર્યાન્ મૃગ-શિશુર્ અયં દૈવ-વશગઃ ॥

કેનેયં શ્રી-વ્યસન-રુચિના શોણ વિશ્રાણિતા તે જાને જાનુ-દ્વય-સજલ એવાભિરામસ્ ત્વમ્ આસીઃ
વેગ-ભ્રશ્યત્-તટરુહવનો દુસ્તરાવર્ત-વીચિઃ કસ્યેદાનીં કલુષ-સલિલઃ કૂલભેદી પ્રિયો ઽસિ ॥

સિન્ધોર્ અર્ણઃ સ્થગિત-ગગનાભોગ-પાતાલ-કુક્ષઃ પોતોપાયા ઇહ હિ બહવો લઙ્ઘનાય ક્ષમન્તે
આહો રિક્તઃ કથમ્ અપિ ભવેદ્ એષ દૈવાત્ તદાનીં કો નામ સ્યાદ્ અતટ-કુહરાલોકનૈર્ યસ્ય કલ્પઃ ॥

દૈવે સમર્પ્ય ચિર-સઞ્ચિત-મોહ-ભારં સ્વસ્થાઃ સુખં વસત કિં પરયાચનાભિઃ
મેરું પ્રદક્ષિણયતો ઽપિ દિવાકરસ્ય તે તસ્ય સપ્ત તુરગા ન કદાચિદ્ અષ્ટૌ ॥

અર્થો ન સંભૃતઃ કશ્ચિન્ ન વિદ્યા કાચિદ્ અર્જિતા
ન તપઃ સઞ્ચિતં કિંચિદ્ ગતં ચ સકલં વયઃ ॥

આજન્માનુગતે ઽપ્ય્ અસ્મિન્ નાલે વિમુખમ્ અમ્બુજમ્
પ્રાયેણ ગુણ-પૂર્ણેષુ રીતિર્ લક્ષ્મીવતામ્ ઇયમ્ ॥

દૃષ્ટા સાથ કુપીટ-યોનિ-મહસા લેલિહ્યમાનાકૃતિઃ પુષ્પોન્મેષવતી ચ કિંશુક-લતા નીતાવનીં વાયુના
રમ્ભે નોપરિ પદ્મયોઃબ્ર્ બિસલતે નાગ્ર-સ્ફુરત્-પલ્લવે સૌવર્ણૌ ન ઘટૌ ન નૂતન-ઘનાસન્નઃ શશી પાર્વણઃ ॥

તોયં નિર્મથિતં ઘૃતાય મધુને નિષ્પીડિતઃ પ્રસ્તરઃ સ્નાનાર્થં મૃગતૃષ્ણિકોર્મિ-તરલા ભૂમિઃ સમાલોકિતા
દુગ્ધા સેયમ્ અચેતનેન જરતી દુગ્ધસ્યતા ગર્દભી કષ્ટં યત્ ખલુ દીર્ઘયા ધન-તૃષા નીચો જનઃ સેવિતઃ ॥

રત્નાકરસ્ તવ પિતા સ્થિતિર્ અમ્બુજેષુ ભ્રાતા સુધારસ-મયઃ પતિર્ આદ્ય-દેવઃ
કેનાપરેણ કમલે બત શિક્ષિતાસિ સારઙ્ગ-શૃઙ્ગ-કુટિલાનિ વિચેષ્ટિતાનિ ॥

અર્થાભાવે મૃદુતા કાઠિન્યં ભવતિ ચાર્થ-બાહુલ્યે ।
નૈકત્રાર્થ-મૃદુત્વે પ્રાયઃ શ્લોકે ચ લોકે ચ ॥