Language

ENहिગુ
Scripture Library

Subhāṣitaratnakośa · Chapter 40

40.1*(1333)

kālindyā dalitendra-nīla-śakala-śyāmāmbhaso 'ntarjale magnasyāñjana-puñja-sañcaya-nibhasyāheḥ kuto 'nveṣaṇā
tārābhāḥ phaṇa-cakravāla-maṇayo na syur yadi dyotino yair evonnatim āpnuvanti guṇinas tair eva yānty āpadam //

40.2*(1334)

bhagnāśasya karaṇḍa-piṇḍita-tanor mlānendriyasya kṣudhā kṛtvākhur vivaraṃ svayaṃ nipatito naktaṃ mukhe bhoginaḥ
tṛptas tat-piśitena satvaram asau tenaiva yātaḥ pathā svasthās tiṣṭhata daivam eva jagataḥ śāntau kṣaye cākulam //

40.3*(1335)

yasyāḥ kṛte nṛpatayas tṛṇavat tyajanti prāṇān priyān api paraspara-baddha-vairāḥ
teṣām asṛk pibati saiva mahī hatānāṃ śrīḥ prāyaśo vikṛtim eti bahūpabhuktā //

40.4*(1336)

rathasyaikaṃ cakraṃ bhujaga-yamitāḥ sapta turagāḥ nirālambo mārgaś caraṇa-rahitaḥ sārathir api
ravir yāty evāntaṃ pratidinam apārasya nabhasaḥ kriyā-siddhiḥ sattve bhavati mahatāṃ nopakaraṇe //

40.5*(1337)

paulastyaḥ katham anya-dāra-haraṇe doṣaṃ na vijñātavān kākutsthena kathaṃ na hema-hariṇasyāsaṃbhavo lakṣitaḥ
akṣāṇāṃ ca yudhiṣṭhireṇa mahatā jñāto na doṣaḥ kathaṃ pratyāsanna-vipatti-mūḍha-manasāṃ prāyo matiḥ kṣīyate //

40.6*(1338)

akārye tathyo vā bhavati vitathaḥ kāmam athavā tathāpy uccair dhāmnāṃ harati mahimānaṃ jana-ravaḥ
tulottīrṇasyāpi prakaṭa-nihatāśeṣa-tamasoaḥ raves tādṛk tejo na hi bhavati kanyāṃ gata iti //

40.7*(1339)

kṛto yad ahnas tanimā himāgame laghīyasī yac ca nidāgha-śarvarī
anena dṛṣṭānta-yugena gamyate sad-artha-saṃkoca-samudyato vidhiḥ //

40.8*(1340)

pītāmbarāya tanayāṃ pradadau payodhis tat-kālakūṭa-garalaṃ ca digambarāya
tatrānayor vadata kasya guṇātirekaḥ prāyaḥ paricchada-kṛtādara eva lokaḥ //

40.9*(1341)

kiṃ janmanā jagati kasyacid īkṣitena śaktyaiva yāti nijayā puruṣaḥ pratiṣṭhām
śaktā hi kūpam api śoṣayituṃ na kumbhāḥ kumbhodbhavena punar ambudhir eva pītaḥ //

40.10*(1342)

puṃsaḥ svarūpa-vinirūpaṇam eva kāryaṃ taj-janma-bhūmi-guṇa-doṣa-kathā vṛthaiva
kaḥ kālakūṭam abhinandati sāgarotthaṃ ko vāravindam abhinindati paṅkajātam //

40.11*(1343)

khalvāṭo divaseśvarasya kiraṇaiḥ saṃtāpito mūrdhani chāyām ātapa-vairiṇīm anusaran bilvasya mūlaṃ gataḥ
tatrāpy āśu kadācid eva patatā bilvena bhagnaṃ śiraḥ prāyo gacchati yatra bhāgya-rahitas tatrāpadāṃ bhājanam //

40.12*(1344)

alaṃkāraḥ śaṅkākara-naraka-pālaḥ parikaraḥ praśīrṇāṅgo bhṛṅgī vasu ca vṛṣa eko bahu-vayāḥ
avastheyaṃ sthāṇor api bhavati yatrāmara-guror vidhau vakre mūrdhni sthitavati vayaṃ ke punar amī //

40.13*(1345)

na saṃbandopādhiṃ dadhata iha dākṣiṇya-nidhayaḥ prahṛṣṭa-premāṇāṃ sa hi sahaja eṣām udayate
ka ete saṃbandhān malaya-marutaś cūta-taravo yad etān ālabhya pratiparurudānaṃ janayati //

40.14*(1346)

lokottaraṃ caritam arpayati pratiṣṭhāṃ puṃsaḥ kulaṃ na hi nimittam udāttatāyāḥ
vātāpitāpana-muneḥ kalaśāt prasūtir līlāyitaṃ punar amuṣya samudra-pānam //

40.15*(1347)

sthalīnāṃ dagdhānām upari mṛgatṛṣṇānusaraṇāt tṛṣārtaḥ śāraṅgo viramati na khinne 'pi vapuṣi
ajānānas tattvaṃ na sa mṛgayate 'nyāṃ ca sarasīm abhūmau pratyāśā na hi phalati vighnaṃ ca kurute //

40.16*(1348)

kiṃ kūrmasya bhara-vyathā na vapuṣi kṣmāṃ na kṣipaty eṣa yat kiṃ vā nāsti pariśramo dina-karasyāste na yan niścalaḥ
kiṃ tv aṅgīkṛtam utsṛjan kṛpaṇavad ślāghyo jano lajjate nirvyūḍhiḥ pratipanna-vastuṣu satām ekaṃ batāho vratam //

40.17*(1349)

svacchāśayo bhavati ko 'pi janaḥ prakṛtyā saṅgaḥ satām abhijanaś ca na hetur atra
dugdhābdhi-labdha-janano hara-kandharā-sthaḥ svāṃ kālatāṃ tyajati jātu na kālakūṭaḥ //

40.18*(1350)

vāsaś carma vibhūṣaṇaṃ śava-śiro bhikṣāṇatenāśanaṃ gaur ekaḥ sa ca lāṅgale 'py akuśalas tan-mātra-sāraṃ dhanam
śarvasyety avagamya yāti vimukhī ratnālayaṃ jāhnavī kaṣṭaṃ durgatikasya jīvitam aho dārair api tyajyate //

40.19*(1351)

kaivarta-karkaśa-kara-grahaṇa-cyuto 'pi jāle punar nipatitaḥ śapharo varākaḥ
daivāt tato 'pi galito gilito bakena vāme vidhau vada kathaṃ vyasanasya śāntiḥ //

40.20*(1352)

khanati na khuraiḥ kṣoṇī-pṛṣṭhaṃ na nardati sādaraṃ prakṛti-puruṣaṃ dṛṣṭvaivāgre na kupyati gām api
vahati tu dhuraṃ dhuryo dhairyād anuddhata-kandharo jagati kṛtinaḥ kāryaudāryād pt parān atiśerate //

40.21*(1353)

śiraḥ śārvaṃ svargād pt paśupati-śirastaḥ kṣiti-bhṛtaṃ mahīdhrād uttuṅgād avani-talam asmāc ca jaladhim
adho 'dho gaṅgāvad vayam upagatā dūram athavā pada-bhraṃśetānāṃ bhavati vinipātaḥ śatamukhaḥ //

40.22*(1354)

kvāpi kasya ca kuto 'pi kāraṇāc citta-vṛttir iha kiṃ guṇāguṇaiḥ
unnataṃ yad avadhīrya bhūdharaṃ nīcam abdhim abhiyāti jāhnavī //

40.23*(1355)

sarasi bahuśas tārā-cchāyāṃ daśan parivañcitaḥ kumuda-viṭapānveṣī haṃso niśāsu vicakṣaṇaḥ
na daśati punas tārāśaṅkī divāpi sitotpalaṃ kuhaka-cakito lokaḥ satye 'py apāyam avekṣate //

40.24*(1356)*

asthānābhiniveśī prāyo jaḍa eva bhavati no vidvān /
bālād anyaḥ ko 'mbhasi jighṛkṣatīndoḥ sphurad-bimbam //

40.25*(1357)*

nirguṇam apy anuraktaṃ prāyo na samāśritaṃ jahati santaḥ /
saha-vṛddhi-kṣaya-bhājaṃ vahati śaśāṅkaḥ kalaṅkam api //

40.26*(1358)*

avikāriṇam api sajjanam aniśam anāryaḥ prabādhate 'tyartham /
kamalinyā kim apakṛtaṃ himasya yas tāṃ sadā dahati //

40.27*(1359)

bhayaṃ yad dhanur īśvarasya śiśinā yaj jāmadagnyo hatas tyaktā yena guror girā vasumatī baddho yad ambhonidhiḥ
ekaikaṃ daśakandhara-kṣaya-kṛto rāmasya kiṃ varṇyate daivaṃ varṇaya yena so 'pi sahasā nītaḥ kathā-śeṣatām //

40.28*(1360)

śaśinam uditaṃ lekhā-mātraṃ namanti na cetaraṃ gagana-saritaṃ dhatte mūrdhnā haro na nagātmajām
tribhuvana-patir lakṣmīṃ tyaktvā hariḥ priya-gopikaḥ paricita-guṇa-dveṣī loko navaṃ navam icchati //

40.29*(1361)

upaśama-phalād vidyā-bījād pt phalaṃ dhanam icchatāṃ bhavati viphalaḥ prārambho yat tad atra kim adbhutam
niyata-viṣayāḥ sarve bhāvā na yānti hi vikriyāṃ janayitum alaṃ śāler bījaṃ na jātu javāṅkuram //

40.30*(1362)

tṛṣārtaiḥ sāraṅgaiḥ prati-jaladharaṃ bhūri virutaṃ ghanair muktā dhārāḥ sapadi payasas tān prati muhuḥ
khagānāṃ ke meghāḥ ka iha vihagā vā jala-mucām ayācyo nārtānām anupakaraṇīyo na mahatām //

40.31*(1363)

payas tejo vāyur gaganam avanir viśvam api vā svayaṃ viṣṇus tasya tridaśa-jayinaḥ kiṃ na sukaram
chalān nīto 'dhastād balir aṇuka-rūpeṇa tad api svabhāvāc cakrī yaḥ praguṇam api cakreṇa sṛjati //

40.32*(1364)

kiṃ nojjvalaḥ kim u kalāḥ sakalā na dhatte datte na kiṃ nayanayor mudam unmayūkhaḥ
rāhos tu cakra-patito 'stamito 'yam induḥ satyaṃ satām ahṛdayeṣu guṇās tṛṇāni //

40.33*(1365)

lūnās tilās tad-anu śoṣam upāgatās te śoṣād hi śuddhim atha tāpam upetavantaḥ
tāpāt kaṭhoratara-yantra-nipīḍanāni sneho nimittam iti duḥkha-paraṃmparāyāḥ //

40.34*(1366)*

dugdha mugdham asti yas tvayā dhṛtaḥ sneha eṣa vipad-eka-kāraṇam /
yat-kṛte tvam apavāsitaṃ punaś chinnam unmathitam agni-sātkṛtam //

40.35*(1367)

mūrdhenduḥ parameśvareṇa vidhṛto vakro jaḍātmā kṣayī karṇānte ca parāpakāra-caturo nyasto dvijihvādhipaḥ
nandī dvāri bahiṣkṛto guṇanidhiḥ kaṣṭaṃ kim atrocyatāṃ pātrāpātra-vicāraṇāsv anipuṇaḥ prāyo bhaved īśvaraḥ //

40.36*(1368)

kākutsthasya daśānano na kṛtavān dārāpahāraṃ yadi kvāmbhodhiḥ kva ca setubandha-ghaṭanā kvottīrya laṅkājayaḥ
pārthasyāpi parābhavaṃ yadi ripuḥnr nādāt kva tādṛk tapo nīyante ripubhiḥ samunnati-padaṃ prāyaḥ paraṃ māninaḥ //

40.37*(1369)

śambūkāḥ kila nirgatār jalanidhes tīreṣu dāvāgninā dahyante maṇayo vaṇik-kara-talair āyānti rājñāṃ śiraḥ
sthāna-pracyutir alpakasya vipade santas tu deśāntaraṃ yānto yānti sadā samarpita-guṇāḥ ślāghyāḥ parām unnatim //

40.38*(1370)

ya eko lokānāṃ parama-suhṛd ānanda-janakaḥ kalā-śālī śrīmān nidhuvana-vidhau maṅgala-ghaṭaḥ
sudhā-sūtiḥ so 'yaṃ tripura-hara-cūḍāmaṇiraho prayāty astaṃ hanta prakṛti-viṣamā daiva-gatayaḥ //

40.39*(1371)

apetāḥ śatrubhyo vayam iti viṣādo 'yam aphalaḥ pratīkāras tv eṣām aniśam anusaṃdhātum ucitaḥ
jarāsaṃdhād bhagnaḥ saha halabhṛtā dānava-ripur jaghānainaṃ paścān na kim anila-sūnuḥ priya-sakhaḥ //

40.40*(1372)

candraḥ kṣayī prakṛti-vakra-tanur jaḍātmā doṣākāraḥ sphurati mitra-vipatti-kāle
mūrdhnā tathāpi vidhṛtaḥ parameśvareṇa naivāśriteṣu mahatāṃ guṇa-doṣa-cintā //

40.41*(1373)

śuklīkaroti malināni digantarāṇi candro na śuklayati cātma-gataṃ kalaṅkam
nityaṃ yathārtha-ghaṭanāhita-mānasānāṃ svārthodyamo bhavati no mahatāṃ kadācit //

40.42*(1374)

gṛhṇāti yuktam itarac ca jahāti dhīmān eṣa svabhāva-janito mahatāṃ vivekaḥ
anyonya-miśritam api vyatiricya śuddhaṃ dugdhaṃ pibaty udakam ujjhati rājahaṃsaḥ //

40.43*(1375)

prāyo bhavaty anucita-sthiti-deśa-bhājaḥ śreyaḥ sva-jīva-paripālana-mātram eva
antaḥ-pratapta-maru-saikata-dahyamāna mūlasya campaka-taroḥ ka vikāśa-cintā //

40.44*(1376)*

graha-parikavalita-tanur api ravir iha bodhayati padma-ṣaṇḍāni /
bhavati vipady api mahatām aṅgīkṛta-vastu-nirvāhaḥ //

40.45*(1377)

praṇatyā bahu-lābho 'pi na sukhāya manīṣiṇaḥ
cātakaḥ svalpam apy ambu gṛhṇāty ananta-kandharaḥ //

40.46*(1378)

kasyopayoga-mātreṇa dhanena ramate manaḥ
pada-pramāṇam ādhāram ārūḍhaḥ ko na kampate //

40.47*(1379)

upaiti kṣārābdhiṃ sahati bahu-vāta-vyatikaraṃ puro nānā-bhaṅgān anubhavati paśyaiṣa jaladaḥ
kathaṃcil labdhāni pravitarati toyāni jagate guṇaṃ vā doṣaṃ vā gaṇayati na dāna-vyasanitā //

40.48*(1380)

sudhā-dhāmnaḥ kāntiṃ glapayati vilumpaty uḍu-gaṇaṃ kiraty uṣṇaṃ tejaḥ kumuda-vana-lakṣmīḥ śamayati
ravir jānāty eva pratidivasam astādri-patanaṃ tathāpi pratyagrābhyudaya-taralaḥ kiṃ na kurute //

Original text: Subhāṣitaratnakośa · Edition: D.D. Kosambi and V.V. Gokhale. Cambridge, Massachusetts 1957 (Harvard Oriental Series, 42) · Data entry Harunaga Isaacson · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0

Esc