સુભાષિતરત્નકોશ · અધ્યાય 40

કાલિન્દ્યા દલિતેન્દ્ર-નીલ-શકલ-શ્યામામ્ભસો ઽન્તર્જલે મગ્નસ્યાઞ્જન-પુઞ્જ-સઞ્ચય-નિભસ્યાહેઃ કુતો ઽન્વેષણા
તારાભાઃ ફણ-ચક્રવાલ-મણયો ન સ્યુર્ યદિ દ્યોતિનો યૈર્ એવોન્નતિમ્ આપ્નુવન્તિ ગુણિનસ્ તૈર્ એવ યાન્ત્ય્ આપદમ્ ॥

ભગ્નાશસ્ય કરણ્ડ-પિણ્ડિત-તનોર્ મ્લાનેન્દ્રિયસ્ય ક્ષુધા કૃત્વાખુર્ વિવરં સ્વયં નિપતિતો નક્તં મુખે ભોગિનઃ
તૃપ્તસ્ તત્-પિશિતેન સત્વરમ્ અસૌ તેનૈવ યાતઃ પથા સ્વસ્થાસ્ તિષ્ઠત દૈવમ્ એવ જગતઃ શાન્તૌ ક્ષયે ચાકુલમ્ ॥

યસ્યાઃ કૃતે નૃપતયસ્ તૃણવત્ ત્યજન્તિ પ્રાણાન્ પ્રિયાન્ અપિ પરસ્પર-બદ્ધ-વૈરાઃ
તેષામ્ અસૃક્ પિબતિ સૈવ મહી હતાનાં શ્રીઃ પ્રાયશો વિકૃતિમ્ એતિ બહૂપભુક્તા ॥

રથસ્યૈકં ચક્રં ભુજગ-યમિતાઃ સપ્ત તુરગાઃ નિરાલમ્બો માર્ગશ્ ચરણ-રહિતઃ સારથિર્ અપિ
રવિર્ યાત્ય્ એવાન્તં પ્રતિદિનમ્ અપારસ્ય નભસઃ ક્રિયા-સિદ્ધિઃ સત્ત્વે ભવતિ મહતાં નોપકરણે ॥

પૌલસ્ત્યઃ કથમ્ અન્ય-દાર-હરણે દોષં ન વિજ્ઞાતવાન્ કાકુત્સ્થેન કથં ન હેમ-હરિણસ્યાસંભવો લક્ષિતઃ
અક્ષાણાં ચ યુધિષ્ઠિરેણ મહતા જ્ઞાતો ન દોષઃ કથં પ્રત્યાસન્ન-વિપત્તિ-મૂઢ-મનસાં પ્રાયો મતિઃ ક્ષીયતે ॥

અકાર્યે તથ્યો વા ભવતિ વિતથઃ કામમ્ અથવા તથાપ્ય્ ઉચ્ચૈર્ ધામ્નાં હરતિ મહિમાનં જન-રવઃ
તુલોત્તીર્ણસ્યાપિ પ્રકટ-નિહતાશેષ-તમસોઅઃ રવેસ્ તાદૃક્ તેજો ન હિ ભવતિ કન્યાં ગત ઇતિ ॥

કૃતો યદ્ અહ્નસ્ તનિમા હિમાગમે લઘીયસી યચ્ ચ નિદાઘ-શર્વરી
અનેન દૃષ્ટાન્ત-યુગેન ગમ્યતે સદ્-અર્થ-સંકોચ-સમુદ્યતો વિધિઃ ॥

પીતામ્બરાય તનયાં પ્રદદૌ પયોધિસ્ તત્-કાલકૂટ-ગરલં ચ દિગમ્બરાય
તત્રાનયોર્ વદત કસ્ય ગુણાતિરેકઃ પ્રાયઃ પરિચ્છદ-કૃતાદર એવ લોકઃ ॥

કિં જન્મના જગતિ કસ્યચિદ્ ઈક્ષિતેન શક્ત્યૈવ યાતિ નિજયા પુરુષઃ પ્રતિષ્ઠામ્
શક્તા હિ કૂપમ્ અપિ શોષયિતું ન કુમ્ભાઃ કુમ્ભોદ્ભવેન પુનર્ અમ્બુધિર્ એવ પીતઃ ॥

પુંસઃ સ્વરૂપ-વિનિરૂપણમ્ એવ કાર્યં તજ્-જન્મ-ભૂમિ-ગુણ-દોષ-કથા વૃથૈવ
કઃ કાલકૂટમ્ અભિનન્દતિ સાગરોત્થં કો વારવિન્દમ્ અભિનિન્દતિ પઙ્કજાતમ્ ॥

ખલ્વાટો દિવસેશ્વરસ્ય કિરણૈઃ સંતાપિતો મૂર્ધનિ છાયામ્ આતપ-વૈરિણીમ્ અનુસરન્ બિલ્વસ્ય મૂલં ગતઃ
તત્રાપ્ય્ આશુ કદાચિદ્ એવ પતતા બિલ્વેન ભગ્નં શિરઃ પ્રાયો ગચ્છતિ યત્ર ભાગ્ય-રહિતસ્ તત્રાપદાં ભાજનમ્ ॥

અલંકારઃ શઙ્કાકર-નરક-પાલઃ પરિકરઃ પ્રશીર્ણાઙ્ગો ભૃઙ્ગી વસુ ચ વૃષ એકો બહુ-વયાઃ
અવસ્થેયં સ્થાણોર્ અપિ ભવતિ યત્રામર-ગુરોર્ વિધૌ વક્રે મૂર્ધ્નિ સ્થિતવતિ વયં કે પુનર્ અમી ॥

ન સંબન્દોપાધિં દધત ઇહ દાક્ષિણ્ય-નિધયઃ પ્રહૃષ્ટ-પ્રેમાણાં સ હિ સહજ એષામ્ ઉદયતે
ક એતે સંબન્ધાન્ મલય-મરુતશ્ ચૂત-તરવો યદ્ એતાન્ આલભ્ય પ્રતિપરુરુદાનં જનયતિ ॥

લોકોત્તરં ચરિતમ્ અર્પયતિ પ્રતિષ્ઠાં પુંસઃ કુલં ન હિ નિમિત્તમ્ ઉદાત્તતાયાઃ
વાતાપિતાપન-મુનેઃ કલશાત્ પ્રસૂતિર્ લીલાયિતં પુનર્ અમુષ્ય સમુદ્ર-પાનમ્ ॥

સ્થલીનાં દગ્ધાનામ્ ઉપરિ મૃગતૃષ્ણાનુસરણાત્ તૃષાર્તઃ શારઙ્ગો વિરમતિ ન ખિન્ને ઽપિ વપુષિ
અજાનાનસ્ તત્ત્વં ન સ મૃગયતે ઽન્યાં ચ સરસીમ્ અભૂમૌ પ્રત્યાશા ન હિ ફલતિ વિઘ્નં ચ કુરુતે ॥

કિં કૂર્મસ્ય ભર-વ્યથા ન વપુષિ ક્ષ્માં ન ક્ષિપત્ય્ એષ યત્ કિં વા નાસ્તિ પરિશ્રમો દિન-કરસ્યાસ્તે ન યન્ નિશ્ચલઃ
કિં ત્વ્ અઙ્ગીકૃતમ્ ઉત્સૃજન્ કૃપણવદ્ શ્લાઘ્યો જનો લજ્જતે નિર્વ્યૂઢિઃ પ્રતિપન્ન-વસ્તુષુ સતામ્ એકં બતાહો વ્રતમ્ ॥

સ્વચ્છાશયો ભવતિ કો ઽપિ જનઃ પ્રકૃત્યા સઙ્ગઃ સતામ્ અભિજનશ્ ચ ન હેતુર્ અત્ર
દુગ્ધાબ્ધિ-લબ્ધ-જનનો હર-કન્ધરા-સ્થઃ સ્વાં કાલતાં ત્યજતિ જાતુ ન કાલકૂટઃ ॥

વાસશ્ ચર્મ વિભૂષણં શવ-શિરો ભિક્ષાણતેનાશનં ગૌર્ એકઃ સ ચ લાઙ્ગલે ઽપ્ય્ અકુશલસ્ તન્-માત્ર-સારં ધનમ્
શર્વસ્યેત્ય્ અવગમ્ય યાતિ વિમુખી રત્નાલયં જાહ્નવી કષ્ટં દુર્ગતિકસ્ય જીવિતમ્ અહો દારૈર્ અપિ ત્યજ્યતે ॥

કૈવર્ત-કર્કશ-કર-ગ્રહણ-ચ્યુતો ઽપિ જાલે પુનર્ નિપતિતઃ શફરો વરાકઃ
દૈવાત્ તતો ઽપિ ગલિતો ગિલિતો બકેન વામે વિધૌ વદ કથં વ્યસનસ્ય શાન્તિઃ ॥

ખનતિ ન ખુરૈઃ ક્ષોણી-પૃષ્ઠં ન નર્દતિ સાદરં પ્રકૃતિ-પુરુષં દૃષ્ટ્વૈવાગ્રે ન કુપ્યતિ ગામ્ અપિ
વહતિ તુ ધુરં ધુર્યો ધૈર્યાદ્ અનુદ્ધત-કન્ધરો જગતિ કૃતિનઃ કાર્યૌદાર્યાદ્ પ્ત્ પરાન્ અતિશેરતે ॥

શિરઃ શાર્વં સ્વર્ગાદ્ પ્ત્ પશુપતિ-શિરસ્તઃ ક્ષિતિ-ભૃતં મહીધ્રાદ્ ઉત્તુઙ્ગાદ્ અવનિ-તલમ્ અસ્માચ્ ચ જલધિમ્
અધો ઽધો ગઙ્ગાવદ્ વયમ્ ઉપગતા દૂરમ્ અથવા પદ-ભ્રંશેતાનાં ભવતિ વિનિપાતઃ શતમુખઃ ॥

ક્વાપિ કસ્ય ચ કુતો ઽપિ કારણાચ્ ચિત્ત-વૃત્તિર્ ઇહ કિં ગુણાગુણૈઃ
ઉન્નતં યદ્ અવધીર્ય ભૂધરં નીચમ્ અબ્ધિમ્ અભિયાતિ જાહ્નવી ॥

સરસિ બહુશસ્ તારા-ચ્છાયાં દશન્ પરિવઞ્ચિતઃ કુમુદ-વિટપાન્વેષી હંસો નિશાસુ વિચક્ષણઃ
ન દશતિ પુનસ્ તારાશઙ્કી દિવાપિ સિતોત્પલં કુહક-ચકિતો લોકઃ સત્યે ઽપ્ય્ અપાયમ્ અવેક્ષતે ॥

અસ્થાનાભિનિવેશી પ્રાયો જડ એવ ભવતિ નો વિદ્વાન્ ।
બાલાદ્ અન્યઃ કો ઽમ્ભસિ જિઘૃક્ષતીન્દોઃ સ્ફુરદ્-બિમ્બમ્ ॥

નિર્ગુણમ્ અપ્ય્ અનુરક્તં પ્રાયો ન સમાશ્રિતં જહતિ સન્તઃ ।
સહ-વૃદ્ધિ-ક્ષય-ભાજં વહતિ શશાઙ્કઃ કલઙ્કમ્ અપિ ॥

અવિકારિણમ્ અપિ સજ્જનમ્ અનિશમ્ અનાર્યઃ પ્રબાધતે ઽત્યર્થમ્ ।
કમલિન્યા કિમ્ અપકૃતં હિમસ્ય યસ્ તાં સદા દહતિ ॥

ભયં યદ્ ધનુર્ ઈશ્વરસ્ય શિશિના યજ્ જામદગ્ન્યો હતસ્ ત્યક્તા યેન ગુરોર્ ગિરા વસુમતી બદ્ધો યદ્ અમ્ભોનિધિઃ
એકૈકં દશકન્ધર-ક્ષય-કૃતો રામસ્ય કિં વર્ણ્યતે દૈવં વર્ણય યેન સો ઽપિ સહસા નીતઃ કથા-શેષતામ્ ॥

શશિનમ્ ઉદિતં લેખા-માત્રં નમન્તિ ન ચેતરં ગગન-સરિતં ધત્તે મૂર્ધ્ના હરો ન નગાત્મજામ્
ત્રિભુવન-પતિર્ લક્ષ્મીં ત્યક્ત્વા હરિઃ પ્રિય-ગોપિકઃ પરિચિત-ગુણ-દ્વેષી લોકો નવં નવમ્ ઇચ્છતિ ॥

ઉપશમ-ફલાદ્ વિદ્યા-બીજાદ્ પ્ત્ ફલં ધનમ્ ઇચ્છતાં ભવતિ વિફલઃ પ્રારમ્ભો યત્ તદ્ અત્ર કિમ્ અદ્ભુતમ્
નિયત-વિષયાઃ સર્વે ભાવા ન યાન્તિ હિ વિક્રિયાં જનયિતુમ્ અલં શાલેર્ બીજં ન જાતુ જવાઙ્કુરમ્ ॥

તૃષાર્તૈઃ સારઙ્ગૈઃ પ્રતિ-જલધરં ભૂરિ વિરુતં ઘનૈર્ મુક્તા ધારાઃ સપદિ પયસસ્ તાન્ પ્રતિ મુહુઃ
ખગાનાં કે મેઘાઃ ક ઇહ વિહગા વા જલ-મુચામ્ અયાચ્યો નાર્તાનામ્ અનુપકરણીયો ન મહતામ્ ॥

પયસ્ તેજો વાયુર્ ગગનમ્ અવનિર્ વિશ્વમ્ અપિ વા સ્વયં વિષ્ણુસ્ તસ્ય ત્રિદશ-જયિનઃ કિં ન સુકરમ્
છલાન્ નીતો ઽધસ્તાદ્ બલિર્ અણુક-રૂપેણ તદ્ અપિ સ્વભાવાચ્ ચક્રી યઃ પ્રગુણમ્ અપિ ચક્રેણ સૃજતિ ॥

કિં નોજ્જ્વલઃ કિમ્ ઉ કલાઃ સકલા ન ધત્તે દત્તે ન કિં નયનયોર્ મુદમ્ ઉન્મયૂખઃ
રાહોસ્ તુ ચક્ર-પતિતો ઽસ્તમિતો ઽયમ્ ઇન્દુઃ સત્યં સતામ્ અહૃદયેષુ ગુણાસ્ તૃણાનિ ॥

લૂનાસ્ તિલાસ્ તદ્-અનુ શોષમ્ ઉપાગતાસ્ તે શોષાદ્ હિ શુદ્ધિમ્ અથ તાપમ્ ઉપેતવન્તઃ
તાપાત્ કઠોરતર-યન્ત્ર-નિપીડનાનિ સ્નેહો નિમિત્તમ્ ઇતિ દુઃખ-પરંમ્પરાયાઃ ॥

દુગ્ધ મુગ્ધમ્ અસ્તિ યસ્ ત્વયા ધૃતઃ સ્નેહ એષ વિપદ્-એક-કારણમ્ ।
યત્-કૃતે ત્વમ્ અપવાસિતં પુનશ્ છિન્નમ્ ઉન્મથિતમ્ અગ્નિ-સાત્કૃતમ્ ॥

મૂર્ધેન્દુઃ પરમેશ્વરેણ વિધૃતો વક્રો જડાત્મા ક્ષયી કર્ણાન્તે ચ પરાપકાર-ચતુરો ન્યસ્તો દ્વિજિહ્વાધિપઃ
નન્દી દ્વારિ બહિષ્કૃતો ગુણનિધિઃ કષ્ટં કિમ્ અત્રોચ્યતાં પાત્રાપાત્ર-વિચારણાસ્વ્ અનિપુણઃ પ્રાયો ભવેદ્ ઈશ્વરઃ ॥

કાકુત્સ્થસ્ય દશાનનો ન કૃતવાન્ દારાપહારં યદિ ક્વામ્ભોધિઃ ક્વ ચ સેતુબન્ધ-ઘટના ક્વોત્તીર્ય લઙ્કાજયઃ
પાર્થસ્યાપિ પરાભવં યદિ રિપુઃન્ર્ નાદાત્ ક્વ તાદૃક્ તપો નીયન્તે રિપુભિઃ સમુન્નતિ-પદં પ્રાયઃ પરં માનિનઃ ॥

શમ્બૂકાઃ કિલ નિર્ગતાર્ જલનિધેસ્ તીરેષુ દાવાગ્નિના દહ્યન્તે મણયો વણિક્-કર-તલૈર્ આયાન્તિ રાજ્ઞાં શિરઃ
સ્થાન-પ્રચ્યુતિર્ અલ્પકસ્ય વિપદે સન્તસ્ તુ દેશાન્તરં યાન્તો યાન્તિ સદા સમર્પિત-ગુણાઃ શ્લાઘ્યાઃ પરામ્ ઉન્નતિમ્ ॥

ય એકો લોકાનાં પરમ-સુહૃદ્ આનન્દ-જનકઃ કલા-શાલી શ્રીમાન્ નિધુવન-વિધૌ મઙ્ગલ-ઘટઃ
સુધા-સૂતિઃ સો ઽયં ત્રિપુર-હર-ચૂડામણિરહો પ્રયાત્ય્ અસ્તં હન્ત પ્રકૃતિ-વિષમા દૈવ-ગતયઃ ॥

અપેતાઃ શત્રુભ્યો વયમ્ ઇતિ વિષાદો ઽયમ્ અફલઃ પ્રતીકારસ્ ત્વ્ એષામ્ અનિશમ્ અનુસંધાતુમ્ ઉચિતઃ
જરાસંધાદ્ ભગ્નઃ સહ હલભૃતા દાનવ-રિપુર્ જઘાનૈનં પશ્ચાન્ ન કિમ્ અનિલ-સૂનુઃ પ્રિય-સખઃ ॥

ચન્દ્રઃ ક્ષયી પ્રકૃતિ-વક્ર-તનુર્ જડાત્મા દોષાકારઃ સ્ફુરતિ મિત્ર-વિપત્તિ-કાલે
મૂર્ધ્ના તથાપિ વિધૃતઃ પરમેશ્વરેણ નૈવાશ્રિતેષુ મહતાં ગુણ-દોષ-ચિન્તા ॥

શુક્લીકરોતિ મલિનાનિ દિગન્તરાણિ ચન્દ્રો ન શુક્લયતિ ચાત્મ-ગતં કલઙ્કમ્
નિત્યં યથાર્થ-ઘટનાહિત-માનસાનાં સ્વાર્થોદ્યમો ભવતિ નો મહતાં કદાચિત્ ॥

ગૃહ્ણાતિ યુક્તમ્ ઇતરચ્ ચ જહાતિ ધીમાન્ એષ સ્વભાવ-જનિતો મહતાં વિવેકઃ
અન્યોન્ય-મિશ્રિતમ્ અપિ વ્યતિરિચ્ય શુદ્ધં દુગ્ધં પિબત્ય્ ઉદકમ્ ઉજ્ઝતિ રાજહંસઃ ॥

પ્રાયો ભવત્ય્ અનુચિત-સ્થિતિ-દેશ-ભાજઃ શ્રેયઃ સ્વ-જીવ-પરિપાલન-માત્રમ્ એવ
અન્તઃ-પ્રતપ્ત-મરુ-સૈકત-દહ્યમાન મૂલસ્ય ચમ્પક-તરોઃ ક વિકાશ-ચિન્તા ॥

ગ્રહ-પરિકવલિત-તનુર્ અપિ રવિર્ ઇહ બોધયતિ પદ્મ-ષણ્ડાનિ ।
ભવતિ વિપદ્ય્ અપિ મહતામ્ અઙ્ગીકૃત-વસ્તુ-નિર્વાહઃ ॥

પ્રણત્યા બહુ-લાભો ઽપિ ન સુખાય મનીષિણઃ
ચાતકઃ સ્વલ્પમ્ અપ્ય્ અમ્બુ ગૃહ્ણાત્ય્ અનન્ત-કન્ધરઃ ॥

કસ્યોપયોગ-માત્રેણ ધનેન રમતે મનઃ
પદ-પ્રમાણમ્ આધારમ્ આરૂઢઃ કો ન કમ્પતે ॥

ઉપૈતિ ક્ષારાબ્ધિં સહતિ બહુ-વાત-વ્યતિકરં પુરો નાના-ભઙ્ગાન્ અનુભવતિ પશ્યૈષ જલદઃ
કથંચિલ્ લબ્ધાનિ પ્રવિતરતિ તોયાનિ જગતે ગુણં વા દોષં વા ગણયતિ ન દાન-વ્યસનિતા ॥

સુધા-ધામ્નઃ કાન્તિં ગ્લપયતિ વિલુમ્પત્ય્ ઉડુ-ગણં કિરત્ય્ ઉષ્ણં તેજઃ કુમુદ-વન-લક્ષ્મીઃ શમયતિ
રવિર્ જાનાત્ય્ એવ પ્રતિદિવસમ્ અસ્તાદ્રિ-પતનં તથાપિ પ્રત્યગ્રાભ્યુદય-તરલઃ કિં ન કુરુતે ॥