Subhāṣitaratnakośa · Chapter 39

prātar bāṣpāmbu-bindu-vyatikara-vigalat-klinna-sṛkkaḥ kathaṃcit kiṃcit saṃkubja-jaṅghā-janita-jaḍa-javo jīrṇa-jānur jarārtaḥ
muṣṭy-āvaṣṭabhya yaṣṭiṃ kaṭi-puṭa-vicaṭat-karpaṭaḥ pluṣṭa-kanthaḥ kunthann utthāya pānthaḥ pathi paruṣa-marun-mūrcchyamānaḥ prayāti //

puṇyānau pūrṇa-vāñchaḥ prathamam agaṇita-ploṣa-doṣaḥ pradoṣe pānthas taptvā prasuptaḥ pratata-tanu-tṛṇe dhāmani grāma-devyāḥ
utkampī karpaṭārghe jarati pada-hati-cchidrite cchinna-nidro vāte vāti prakamaṃ hima-kaṇini kaṇan koṇataḥ koṇam eti //

potān etān api gṛhavati grīṣma-māsāvasānaṃ yāvan nirvāhayati bhavatī yena vā kenacid vā
paścād ambhodhara-jala-parīpātam āsādya tumbī kūṣmāṇḍī ca prabhavati tadā bhūbhujaḥ ke vayaṃ ke //

kṣut-kṣāmāḥ śiśavaḥ śavā iva tanur mandādaro bāndhavo liptā jarjara-karkarī-jala-lavair no māṃ tathā bādhate
gehinyāḥ sphuṭitāṃśukaṃ ghaṭayituṃ kṛtvā sakāku-smitaṃ kupyantī prativeśinī pratidinaṃ sūcīṃ yathā yācitā //

sākrandāḥ śiśavaḥ sa-patra-puṭakā vaptuḥ puro-vartinaḥ pracchanne ca vadhūr vibhāga-kuśalā madhye sthitā gehinī
kaṭyācchādana-bandhakena katham apy āsāditenāndhasā sindūrāruṇa-maṇḍale savitari prāṇāhutir dīyate //

ete daridra-śiśavas tanu-jīrṇa-kanthāṃ skandhe nidhāya malināṃ pulakākulāṅgāḥ
sūrya-sphurat-kara-karambita-bhitti-deśa -lābhāya śīta-samaye kalim ācaranti //

tasminn eva gṛhodare rasavatī tatraiva sā kaṇḍanī tatropaskaraṇāni tatra śiśavas tatraiva vāsaḥ svayam
etat soḍhavato 'pi duḥstha-gṛhiṇaḥ kiṃ brūmahe durdaśām adya śvo vijaniṣyamāṇa-gṛhiṇī tatraiva yat kunthati //

adyāśanaṃ śiśu-janasya balena jātaṃ śvo vā kathaṃ nu bhaviteti vicintayantī
ity aśru-pāta-malinī-kṛta-gaṇḍa-deśā necched daridra-gṛhiṇī rajanī-virāmam //

saktūñ śocati saṃplutān pratikaroty ākrandato bālakān pratyutsiñcati karpareṇa salilaṃ śayyā-tṛṇaṃ rakṣati
dattvā mūrdhani śīrṇaṃ śūrpa-śakalaṃ jīrṇe gṛhe vyākulā kiṃ tad yan na karoti duḥstha-gṛhiṇī deve bhṛśaṃ varṣati //

jarad-ambara-saṃvaraṇa-granthi-vidhau grantha-kāra eko 'ham /
parimita-kadanna-baṇṭana-vidyā-pāraṃ-gatā gṛhiṇī //

mā rodīś ciram ehi vatsa viphalaṃ dṛṣṭvādya putrān imān āyāto bhavato 'pi dāsyati pitā graiveyakaṃ vāsasī
śrutvaivaṃ gṛhiṇī-vacāṃsi nikaṭe kuḍyasya niṣkiṃcano niśvasyāśru-jala-phutānata-mukhaḥ pānthaḥ punaḥ proṣitaḥ //

kūṣmāṇḍī-viṭapaḥ phalaty avirataṃ siktaḥ suvarṇāmbunā bhūyobhir gaditaṃ hitaiṣibhir itīvāsmābhir aṅgīkṛtam
tat saṃyācya kutaścid īśvara-gṛhād ānīyamānaṃ śanaiḥ adhvany eva hi bindubhir vigalitaṃ śrāṇe śarāvodare //

mātar dharma-pare dayāṃ kuru mayi śrānte ca vaideśike dvārālindaka-koṇakeṣu nibhṛtaṃ sthitvā kṣipāmi kṣapām
ity evaṃ gṛhiṇī-pracaṇḍa-vadanā-vākyena nirbhartsito hasta-nyasta-palāla-muṣṭi-vibhavaḥ pānthaḥ śanair gacchati //

lagnaḥ śṛṅga-yuge gṛhī satanayo vṛddhau gurū pārśvayoḥ pucchāgre gṛhiṇī khureṣu śiśavo lagnā vadhūḥ kambale
ekaḥ śīrṇa-jarad-gavo vidhivaśāt sarvasva-bhūto gṛhe sarveṇaiva kuṭumbakena rudatā suptaḥ samutthāpyate //

śīta-vāta-samudbhinna pulakāṅkura-śālinī
mamāmbara-vihīnasya tvag eva paṭikāyate //

sadyo vibhidyate nūnaṃ daridra-tanu-pañjaram
yadi na syān manorājya rajjubhir dṛḍha-saṃyatam //

prāyo daridra-śiśavaḥ para-mandirāṇāṃ dvāreṣu datta-kara-pallava-līna-dehāḥ
lajjā-nigūḍha-vacaso bata bhoktu-kāmā bhoktāram ardha-nayanena vilokayanti //

adhva-śramāya caraṇau virahāya dārā abhyarthanāya vacanaṃ ca vapur jarāyai
etāni me vidadhatas tava sarvadaiva dhātas trapā yadi na kiṃ na pariśramo 'pi //

vardhana-mukhāsikāyām udara-piśācaḥ kim icchakām icchan /
paryākulayati gṛhiṇīm akiṃcanaḥ kṛpaṇa-saṃvāsaḥ //

varaṃ mṛto na tu kṣudras tathāpi mahad antaram
ekasya bandhuḥnr nādatte nāmāny asyākhilo janaḥ //

kṛpaṇasyāstu dāridryaṃ kārpaṇyāvṛti-kārakam
vibhavas tasya tad-doṣa ghoṣaṇā-paṭu-ḍiṇḍimaḥ //

jīvatāpi śavenāpi kṛpaṇena na dīyate
māṃsaṃ vardhayatānena kākasyopakṛtiḥ kṛtā //

śrīphalaṃ yan na tad dīrgham iti tāvad vyavasthitam /
tatraikānta-dhṛtir yasya manyate mugdha eva saḥ //

dṛḍhatara-nibaddha-muṣṭeḥ koṣa-niṣaṇṇasya sahaja-malinasya /
kṛpaṇasya kṛpāṇasya ca kevalam ākārato bhedaḥ //

pathika he vijahīhi vṛthārthitāṃ na khalu vetsi navas tvam ihāgataḥ
idam ahi-bhramitaṃ paca-mandiraṃ balibhujo 'pi na yānti yad-antikam //

raver astamaye yena nidrā netreṣu nirmitā
tena kiṃ na kṛto mṛtyur martyānāṃ vibhava-kṣaye //

yenaivāmbara-khaṇḍena divā sañcarate raviḥ
tenaiva niśi śītāṃśur aho daurgatyam etayoḥ //

malīmasena dehena pratigeham upasthitāḥ
ātmanaivātma-kathakā vayaṃ vāyasa-vṛttayaḥ //

bhūyād ato bahu-vrīhi śāsanāśā mudhaiva me
pūrvāparāparāmarśād vimūḍhasyeva me matiḥ //