Subhāṣitaratnakośa · Chapter 38

atimaline kartavye bhavati khalānām atīva nipuṇā dhīḥ /
timire hi kauśikānāṃ rūpaṃ pratipadyante dṛṣṭiḥ //

sad-guṇālaṃkṛte kāvye doṣān mṛgayate khalaḥ
vane puṣpa-kalākīrṇaḥ karabhaḥ kaṇṭakān iva //

mukharasyāprasannasya mitra-kārya-vighātinaḥ
nirmāṇam āśā-nāśāya durjanasya ghanasya ca //

nirvāte vyajanaṃ madāndha-kariṇāṃ darpopaśāntau śṛṇiḥ poto dustara-vāri-rāśi-taraṇe dīpo 'ndhakārāgame
itthaṃ tad bhuvi nāsti yatra vidhinā nopāya-cintā kṛtā manye durjana-citta-vṛtti-haraṇe dhātāpi bhagnodyamaḥ //

akāraṇāviṣkṛta-vaira-dāruṇād asajjanāt kasya bhayaṃ na jāyate
viṣaṃ mahāher iva yasya durvacaḥ suduḥsahaṃ saṃnihitaṃ sadā mukhe //

khala-vṛndaṃ śmaśānaṃ ca bhavaty apacitaṃ yadā
dhruvaṃ tadaiva lokānāṃ kalyāṇam avagamyate //

antar-malina-dehena bahir āhlāda-kāriṇā
mahā-kāla-phaleneva kaḥ khalena na vañcitaḥ //

sarvatraiva khalo janaḥ saralatā-sad-bhāva-niḥsaṅgināṃ sādhūnāṃ pada-bandhanāya piśuna-prauḍhābhimānodyamaḥ
sūtraṃ kiṃcid apūrvam eva jaṭharād utpādya sadyaḥ svayaṃ lūtā-tantu-vitāna-jāla-kuṭilaṃ cakraṃ karoty adbhutam //

devānām api paśyantāṃ sa śriyā medhyate khalu
vāsasāpi na yogo 'sti niścakrasya pinākinaḥ //

stokenonnatim āyāti stokenāyāty adhogatim
aho na sadṛśī vṛttis tulākoṭeḥ khalasya ca //

ākhubhyaḥ kiṃ khalair jñātaṃ khalebhyaḥ kim athākhubhiḥ /
anyad pt para-gṛhotkhātāt karma yeṣāṃ na vidyate //

durjana-dūṣita-manasāṃ puṃsāṃ svajane 'pi nāsti viśvāsaḥ /
bālaḥ pāyasa-dagdho dadhy api phūtkṛtya bhakṣayati //

guṇotkarṣa-dveṣād pt prakṛti-mahatām apy asadṛśaṃ khalaḥ kiṃcid vākyaṃ racayati ca vistārayati ca
na ced evaṃ tādṛk kamala-kalikārdha-pratinidhau muneḥgr gaṇḍūṣe 'bdhiḥ sthita iti kuto 'yaṃ kalakalaḥ //

priya-sakhi vipad-daṇḍa-prānta-prapāta-paramparā paricaya-cale cintā-cakre nidhāya vidhiḥ khalaḥ
mṛdam iva balāt piṇḍīkṛtya pragalbha-kulākavad bhramayati mano no jānīmaḥ kim atra vidhāsyati //

pādāhato 'tha dhṛta-daṇḍa-vighaṭṭito vā yaṃ daṃṣṭrayā spṛśati taṃ kila hanti sarpaḥ
ko 'py anya eṣa piśuno 'tra bhujaṅga-dharmā karṇe paraṃ spṛśati hanty aparaṃ sa-mūlam //

pariśuddhām api vṛttiṃ samāśrito durjanaḥ parān vyathate /
pavanāśino 'pi bhujagāḥ paropaghātaṃ na muñcanti //

agamyo mantrāṇāṃ prakṛti-bhiṣajām apy aviṣayaḥ sudhā-sārāsādhyo visadṛśa-tarārambha-gahanaḥ
jagad bhrāmī-kartuṃ pariṇata-dhiyānena vidhinā sphuṭaṃ sṛṣṭo vyādhiḥ prakṛti-viṣamo durjana-janaḥ //

yaḥ svān api prathamam asta-samasta-sādhu vṛttir guṇān khalatayā malinī-karoti
tasyāsya bhogina ivogra-ruṣaḥ khalasya dākṣiṇyam asti katham anya-guṇopamarde //

randhrānveṣiṇi duṣṭa-dṛṣṭi-viṣiṇi svacchāśayad-veṣiṇi kṣipre roṣiṇi śarma-śoṣiṇe vinā hetuṃ jagat-ploṣiṇi
svārthārthaṃ mṛdu-bhāṣiṇīṣṭa-vihatav ekāntatas toṣiṇi śreyaḥ kruddha-bhujaṅga-bhoga-viṣame saṃvidyate kiṃ khale //

jāḍyaṃ hrīmati gaṇyate vrata-rucau dambhaḥ śucau kaitavaṃ śūre nirghṛṇatārjave vimatinā dainyaṃ priyālāpini
tejasviny avaliptatā mukharatā vaktary aśaktiḥ sthire tat ko nāma bhaved guṇaḥ sa guṇināṃ yo durjane nāṅkitaḥ //

vandyān nindati duḥkhitān upahasaty ābādhate bāndhavān śūrān dveṣṭi dhana-cyutān paribhavaty ājñāpayaty āśritān
guhyāni prakaṭī-karoti ghaṭayaty anyonya-vairāśrayān brūte śīghram avācyam ujjhita-guṇo gṛhṇāti doṣān khalaḥ //

yad yad iṣṭataraṃ tat tad deyaṃ guṇavate kila
ata eva khalo doṣān sādhubhyaḥ saṃprayacchati //

karuṇā-dravam eva durjanaḥ sutarāṃ sat-puruṣaṃ prabādhate /
mṛdukaṃ hi bhinatti kaṇṭakaḥ kaṭhine kuṇṭhaka iva jāyate //

ārambha-gurvī kṣayiṇī krameṇa laghvī purā vṛddhimatī ca paścāt
dinasya pūrvārdha-parārdha-bhinnā chāyeva maitrī khala-sajjanānām //

khalānāṃ kharjūra-kṣitiruha-kaṭhoraṃ kva ca manaḥ kva conmīlan-mallī-kusuma-sukumārāḥ kavi-giraḥ
itīmaṃ vyāmohaṃ parihara vicitrāḥ śṛṇu kathā yathāyaṃ pīyūṣa-dyutir upala-khaṇḍaṃ dravayati //

upakāriṇi śuddha-matau vārjane yaḥ samācarati pāpam /
taṃ janam asatya-saṃdhaṃ bhagavati vasudhe kathaṃ vahasi //

mukhe nīcasya patitā aher iva payaḥ-kaṇāḥ
kṣaṇena viṣatāṃ yānti sūkta-pīyūṣa-bindavaḥ //

muṇḍā-priyād āyati-duḥkha-dāyino vasantam utsārya vijṛmbhita-śriyaḥ
na kaḥ khalāt tāpita-mitra-maṇḍalād upaiti pāpaṃ tapa-vāsarād iva //

tulyotpattī prakṛti-dhavalāv apy amū śaṅkha-somau tatra sthāṇur vidhum asadṛśenottamāṅgena dhatte
śaṅkhas tāpa-krakaca-nicayair bhidyate śaṅkha-kāraiḥ ko nāmāntaḥ-prakṛti-kuṭilo durgatiṃ nābhiyāti //

akalita-nija-para-rūpaḥ svakam api doṣaṃ para-sthitaṃ vetti /
nāvāsthitas taṭasthān acalān api vicalitān manute //

āśrayāśaḥ kṛṣṇavartmā dahanaś caiṣa durjanaḥ
agnir eva tathāpy asmin syād bhasmani hutaṃ hutam //

varam ākṣīṇataivāstu śaśino durjanasya ca
na pravṛddhis tu vistāri lāñchana-pratipādinī //

sarvatra mukhara-capalāḥ prabhavanti na loka-saṃmatā guṇinaḥ /
tiṣṭhanti vāri-rāśeḥur upari taraṅgās tale maṇayaḥ //

ārambha-ramaṇīyāni vimarde virasāni ca
prāyo vairāvasānāni saṃgatāni khalaiḥ saha //

guṇa-kaṇikān api sujanaḥ śaśilekhām iva śivaḥ śirasi kurute /
candra iva padma-lakṣmīṃ na kṣamate para-guṇaṃ piśunaḥ //

bibhīmo vayam atyantaṃ cākrikasya guṇād api
niṣpannam api yaḥ pātraṃ guṇenaiva nikṛntati //

para-saṃtāpana-hetur yatrāhani na prayāti niṣpattim /
antar-manā asādhur gaṇayati na tad-āyuṣo madhye //

divasān tān abhinandati bahu-manute teṣu janmano lābham /
ye yānti duṣṭa-buddheḥ paropatāpābhiyogena //

dayā-mṛduṣu durjanaḥ paṭutarāvalepoddhavaḥ parāṃ vrajati vikriyāṃ na hi bhayaṃ tataḥ paśyati
yatas tu bhaya-śaṅkayā sukṛśayāpi saṃspṛśyate vinīta iva nīcakaiś carati tatra śāntoddhavaḥ //

asajjanāś cen madhurair vacobhiḥ śakyanta eva pratikartum āryaiḥ
tat ketakī-reṇubhir amburāśer bandha-kriyāyām api kaḥ prayāsaḥ //

nūnaṃ darpāt tuhina-rucinā durjanasya pramārṣṭuṃ nītaṃ ceto na ca dhavalitaṃ helayā nārpitaṃ ca
yenedānīṃ malina-hṛdayo lakṣyate śīta-raśmir yasmāc cāyaṃ hṛdaya-rahito durvidhaḥ sarvadaiva //

niryantraṇaṃ yatra na vartitavyaṃ na moditavyaṃ praṇayātivāde
viśaṅkitānyonya-bhayaṃ sudūrān namaskriyām arhati sauhṛdaṃ tat //

ete snigdhatamā iti mā mā kṣudreṣu kuruta viśvāsam /
siddhārthānām eṣāṃ sneho 'py aśrūṇi pātayati //

vṛthā-jvalita-kopāgneḥ paruṣākṣara-vādinaḥ
durjanasyāuṣadhaṃ nāsti kiṃcid anyad anuttarāt //

cakra-saṃbhāriṇi krūre para-cchidrānusāriṇi
dvijihve dṛṣṭa-mātre cet kasya na syāc camatkṛtiḥ //

cakṣur āśrayate kāmaḥ kāmukasya daridrataḥ
krūrasya cāprabhavataḥ para-drohaḥ sarasvatīm //

khalaṃ dṛṣṭvaiva sādhūnāṃ hṛdayaṃ kāṣṭhavad bhavet
tatas tad dārayaty asya vācaḥ krakaca-karkaśāḥ //

hetor vinopakārī yadi nāma śateṣu kaścid ekaḥ syāt /
tatrāpi kliṣṭa-dhiyāṃ doṣaṃ vakṣyaty atikhalatvam //

ākrānteva mahopalena muninā śapteva durvāsasā sātatyaṃ bata mudriteva jatunā nīteva mūrchāṃ viṣaiḥ
baddhevātanu-rajjubhiḥ para-guṇān vaktuṃ na śaktā satī jihvā loha-śalākayā khala-mukhe viddheva saṃlakṣyate //

prakṛtir iha khalānāṃ doṣa-cittaṃ guṇajñe vinaya-lalita-bhāve dveṣa-raktā ca buddhiḥ
ubhayam idam avaśyaṃ jāyate sarva-vāraṃ paṭur api niyatātmā kīrtim evābhidhatte //