સુભાષિતરત્નકોશ · અધ્યાય 39

પ્રાતર્ બાષ્પામ્બુ-બિન્દુ-વ્યતિકર-વિગલત્-ક્લિન્ન-સૃક્કઃ કથંચિત્ કિંચિત્ સંકુબ્જ-જઙ્ઘા-જનિત-જડ-જવો જીર્ણ-જાનુર્ જરાર્તઃ
મુષ્ટ્ય્-આવષ્ટભ્ય યષ્ટિં કટિ-પુટ-વિચટત્-કર્પટઃ પ્લુષ્ટ-કન્થઃ કુન્થન્ન્ ઉત્થાય પાન્થઃ પથિ પરુષ-મરુન્-મૂર્ચ્છ્યમાનઃ પ્રયાતિ ॥

પુણ્યાનૌ પૂર્ણ-વાઞ્છઃ પ્રથમમ્ અગણિત-પ્લોષ-દોષઃ પ્રદોષે પાન્થસ્ તપ્ત્વા પ્રસુપ્તઃ પ્રતત-તનુ-તૃણે ધામનિ ગ્રામ-દેવ્યાઃ
ઉત્કમ્પી કર્પટાર્ઘે જરતિ પદ-હતિ-ચ્છિદ્રિતે ચ્છિન્ન-નિદ્રો વાતે વાતિ પ્રકમં હિમ-કણિનિ કણન્ કોણતઃ કોણમ્ એતિ ॥

પોતાન્ એતાન્ અપિ ગૃહવતિ ગ્રીષ્મ-માસાવસાનં યાવન્ નિર્વાહયતિ ભવતી યેન વા કેનચિદ્ વા
પશ્ચાદ્ અમ્ભોધર-જલ-પરીપાતમ્ આસાદ્ય તુમ્બી કૂષ્માણ્ડી ચ પ્રભવતિ તદા ભૂભુજઃ કે વયં કે ॥

ક્ષુત્-ક્ષામાઃ શિશવઃ શવા ઇવ તનુર્ મન્દાદરો બાન્ધવો લિપ્તા જર્જર-કર્કરી-જલ-લવૈર્ નો માં તથા બાધતે
ગેહિન્યાઃ સ્ફુટિતાંશુકં ઘટયિતું કૃત્વા સકાકુ-સ્મિતં કુપ્યન્તી પ્રતિવેશિની પ્રતિદિનં સૂચીં યથા યાચિતા ॥

સાક્રન્દાઃ શિશવઃ સ-પત્ર-પુટકા વપ્તુઃ પુરો-વર્તિનઃ પ્રચ્છન્ને ચ વધૂર્ વિભાગ-કુશલા મધ્યે સ્થિતા ગેહિની
કટ્યાચ્છાદન-બન્ધકેન કથમ્ અપ્ય્ આસાદિતેનાન્ધસા સિન્દૂરારુણ-મણ્ડલે સવિતરિ પ્રાણાહુતિર્ દીયતે ॥

એતે દરિદ્ર-શિશવસ્ તનુ-જીર્ણ-કન્થાં સ્કન્ધે નિધાય મલિનાં પુલકાકુલાઙ્ગાઃ
સૂર્ય-સ્ફુરત્-કર-કરમ્બિત-ભિત્તિ-દેશ -લાભાય શીત-સમયે કલિમ્ આચરન્તિ ॥

તસ્મિન્ન્ એવ ગૃહોદરે રસવતી તત્રૈવ સા કણ્ડની તત્રોપસ્કરણાનિ તત્ર શિશવસ્ તત્રૈવ વાસઃ સ્વયમ્
એતત્ સોઢવતો ઽપિ દુઃસ્થ-ગૃહિણઃ કિં બ્રૂમહે દુર્દશામ્ અદ્ય શ્વો વિજનિષ્યમાણ-ગૃહિણી તત્રૈવ યત્ કુન્થતિ ॥

અદ્યાશનં શિશુ-જનસ્ય બલેન જાતં શ્વો વા કથં નુ ભવિતેતિ વિચિન્તયન્તી
ઇત્ય્ અશ્રુ-પાત-મલિની-કૃત-ગણ્ડ-દેશા નેચ્છેદ્ દરિદ્ર-ગૃહિણી રજની-વિરામમ્ ॥

સક્તૂઞ્ શોચતિ સંપ્લુતાન્ પ્રતિકરોત્ય્ આક્રન્દતો બાલકાન્ પ્રત્યુત્સિઞ્ચતિ કર્પરેણ સલિલં શય્યા-તૃણં રક્ષતિ
દત્ત્વા મૂર્ધનિ શીર્ણં શૂર્પ-શકલં જીર્ણે ગૃહે વ્યાકુલા કિં તદ્ યન્ ન કરોતિ દુઃસ્થ-ગૃહિણી દેવે ભૃશં વર્ષતિ ॥

જરદ્-અમ્બર-સંવરણ-ગ્રન્થિ-વિધૌ ગ્રન્થ-કાર એકો ઽહમ્ ।
પરિમિત-કદન્ન-બણ્ટન-વિદ્યા-પારં-ગતા ગૃહિણી ॥

મા રોદીશ્ ચિરમ્ એહિ વત્સ વિફલં દૃષ્ટ્વાદ્ય પુત્રાન્ ઇમાન્ આયાતો ભવતો ઽપિ દાસ્યતિ પિતા ગ્રૈવેયકં વાસસી
શ્રુત્વૈવં ગૃહિણી-વચાંસિ નિકટે કુડ્યસ્ય નિષ્કિંચનો નિશ્વસ્યાશ્રુ-જલ-ફુતાનત-મુખઃ પાન્થઃ પુનઃ પ્રોષિતઃ ॥

કૂષ્માણ્ડી-વિટપઃ ફલત્ય્ અવિરતં સિક્તઃ સુવર્ણામ્બુના ભૂયોભિર્ ગદિતં હિતૈષિભિર્ ઇતીવાસ્માભિર્ અઙ્ગીકૃતમ્
તત્ સંયાચ્ય કુતશ્ચિદ્ ઈશ્વર-ગૃહાદ્ આનીયમાનં શનૈઃ અધ્વન્ય્ એવ હિ બિન્દુભિર્ વિગલિતં શ્રાણે શરાવોદરે ॥

માતર્ ધર્મ-પરે દયાં કુરુ મયિ શ્રાન્તે ચ વૈદેશિકે દ્વારાલિન્દક-કોણકેષુ નિભૃતં સ્થિત્વા ક્ષિપામિ ક્ષપામ્
ઇત્ય્ એવં ગૃહિણી-પ્રચણ્ડ-વદના-વાક્યેન નિર્ભર્ત્સિતો હસ્ત-ન્યસ્ત-પલાલ-મુષ્ટિ-વિભવઃ પાન્થઃ શનૈર્ ગચ્છતિ ॥

લગ્નઃ શૃઙ્ગ-યુગે ગૃહી સતનયો વૃદ્ધૌ ગુરૂ પાર્શ્વયોઃ પુચ્છાગ્રે ગૃહિણી ખુરેષુ શિશવો લગ્ના વધૂઃ કમ્બલે
એકઃ શીર્ણ-જરદ્-ગવો વિધિવશાત્ સર્વસ્વ-ભૂતો ગૃહે સર્વેણૈવ કુટુમ્બકેન રુદતા સુપ્તઃ સમુત્થાપ્યતે ॥

શીત-વાત-સમુદ્ભિન્ન પુલકાઙ્કુર-શાલિની
મમામ્બર-વિહીનસ્ય ત્વગ્ એવ પટિકાયતે ॥

સદ્યો વિભિદ્યતે નૂનં દરિદ્ર-તનુ-પઞ્જરમ્
યદિ ન સ્યાન્ મનોરાજ્ય રજ્જુભિર્ દૃઢ-સંયતમ્ ॥

પ્રાયો દરિદ્ર-શિશવઃ પર-મન્દિરાણાં દ્વારેષુ દત્ત-કર-પલ્લવ-લીન-દેહાઃ
લજ્જા-નિગૂઢ-વચસો બત ભોક્તુ-કામા ભોક્તારમ્ અર્ધ-નયનેન વિલોકયન્તિ ॥

અધ્વ-શ્રમાય ચરણૌ વિરહાય દારા અભ્યર્થનાય વચનં ચ વપુર્ જરાયૈ
એતાનિ મે વિદધતસ્ તવ સર્વદૈવ ધાતસ્ ત્રપા યદિ ન કિં ન પરિશ્રમો ઽપિ ॥

વર્ધન-મુખાસિકાયામ્ ઉદર-પિશાચઃ કિમ્ ઇચ્છકામ્ ઇચ્છન્ ।
પર્યાકુલયતિ ગૃહિણીમ્ અકિંચનઃ કૃપણ-સંવાસઃ ॥

વરં મૃતો ન તુ ક્ષુદ્રસ્ તથાપિ મહદ્ અન્તરમ્
એકસ્ય બન્ધુઃન્ર્ નાદત્તે નામાન્ય્ અસ્યાખિલો જનઃ ॥

કૃપણસ્યાસ્તુ દારિદ્ર્યં કાર્પણ્યાવૃતિ-કારકમ્
વિભવસ્ તસ્ય તદ્-દોષ ઘોષણા-પટુ-ડિણ્ડિમઃ ॥

જીવતાપિ શવેનાપિ કૃપણેન ન દીયતે
માંસં વર્ધયતાનેન કાકસ્યોપકૃતિઃ કૃતા ॥

શ્રીફલં યન્ ન તદ્ દીર્ઘમ્ ઇતિ તાવદ્ વ્યવસ્થિતમ્ ।
તત્રૈકાન્ત-ધૃતિર્ યસ્ય મન્યતે મુગ્ધ એવ સઃ ॥

દૃઢતર-નિબદ્ધ-મુષ્ટેઃ કોષ-નિષણ્ણસ્ય સહજ-મલિનસ્ય ।
કૃપણસ્ય કૃપાણસ્ય ચ કેવલમ્ આકારતો ભેદઃ ॥

પથિક હે વિજહીહિ વૃથાર્થિતાં ન ખલુ વેત્સિ નવસ્ ત્વમ્ ઇહાગતઃ
ઇદમ્ અહિ-ભ્રમિતં પચ-મન્દિરં બલિભુજો ઽપિ ન યાન્તિ યદ્-અન્તિકમ્ ॥

રવેર્ અસ્તમયે યેન નિદ્રા નેત્રેષુ નિર્મિતા
તેન કિં ન કૃતો મૃત્યુર્ મર્ત્યાનાં વિભવ-ક્ષયે ॥

યેનૈવામ્બર-ખણ્ડેન દિવા સઞ્ચરતે રવિઃ
તેનૈવ નિશિ શીતાંશુર્ અહો દૌર્ગત્યમ્ એતયોઃ ॥

મલીમસેન દેહેન પ્રતિગેહમ્ ઉપસ્થિતાઃ
આત્મનૈવાત્મ-કથકા વયં વાયસ-વૃત્તયઃ ॥

ભૂયાદ્ અતો બહુ-વ્રીહિ શાસનાશા મુધૈવ મે
પૂર્વાપરાપરામર્શાદ્ વિમૂઢસ્યેવ મે મતિઃ ॥