સુભાષિતરત્નકોશ · અધ્યાય 38
અતિમલિને કર્તવ્યે ભવતિ ખલાનામ્ અતીવ નિપુણા ધીઃ ।
તિમિરે હિ કૌશિકાનાં રૂપં પ્રતિપદ્યન્તે દૃષ્ટિઃ ॥
સદ્-ગુણાલંકૃતે કાવ્યે દોષાન્ મૃગયતે ખલઃ
વને પુષ્પ-કલાકીર્ણઃ કરભઃ કણ્ટકાન્ ઇવ ॥
મુખરસ્યાપ્રસન્નસ્ય મિત્ર-કાર્ય-વિઘાતિનઃ
નિર્માણમ્ આશા-નાશાય દુર્જનસ્ય ઘનસ્ય ચ ॥
નિર્વાતે વ્યજનં મદાન્ધ-કરિણાં દર્પોપશાન્તૌ શૃણિઃ પોતો દુસ્તર-વારિ-રાશિ-તરણે દીપો ઽન્ધકારાગમે
ઇત્થં તદ્ ભુવિ નાસ્તિ યત્ર વિધિના નોપાય-ચિન્તા કૃતા મન્યે દુર્જન-ચિત્ત-વૃત્તિ-હરણે ધાતાપિ ભગ્નોદ્યમઃ ॥
અકારણાવિષ્કૃત-વૈર-દારુણાદ્ અસજ્જનાત્ કસ્ય ભયં ન જાયતે
વિષં મહાહેર્ ઇવ યસ્ય દુર્વચઃ સુદુઃસહં સંનિહિતં સદા મુખે ॥
ખલ-વૃન્દં શ્મશાનં ચ ભવત્ય્ અપચિતં યદા
ધ્રુવં તદૈવ લોકાનાં કલ્યાણમ્ અવગમ્યતે ॥
અન્તર્-મલિન-દેહેન બહિર્ આહ્લાદ-કારિણા
મહા-કાલ-ફલેનેવ કઃ ખલેન ન વઞ્ચિતઃ ॥
સર્વત્રૈવ ખલો જનઃ સરલતા-સદ્-ભાવ-નિઃસઙ્ગિનાં સાધૂનાં પદ-બન્ધનાય પિશુન-પ્રૌઢાભિમાનોદ્યમઃ
સૂત્રં કિંચિદ્ અપૂર્વમ્ એવ જઠરાદ્ ઉત્પાદ્ય સદ્યઃ સ્વયં લૂતા-તન્તુ-વિતાન-જાલ-કુટિલં ચક્રં કરોત્ય્ અદ્ભુતમ્ ॥
દેવાનામ્ અપિ પશ્યન્તાં સ શ્રિયા મેધ્યતે ખલુ
વાસસાપિ ન યોગો ઽસ્તિ નિશ્ચક્રસ્ય પિનાકિનઃ ॥
સ્તોકેનોન્નતિમ્ આયાતિ સ્તોકેનાયાત્ય્ અધોગતિમ્
અહો ન સદૃશી વૃત્તિસ્ તુલાકોટેઃ ખલસ્ય ચ ॥
આખુભ્યઃ કિં ખલૈર્ જ્ઞાતં ખલેભ્યઃ કિમ્ અથાખુભિઃ ।
અન્યદ્ પ્ત્ પર-ગૃહોત્ખાતાત્ કર્મ યેષાં ન વિદ્યતે ॥
દુર્જન-દૂષિત-મનસાં પુંસાં સ્વજને ઽપિ નાસ્તિ વિશ્વાસઃ ।
બાલઃ પાયસ-દગ્ધો દધ્ય્ અપિ ફૂત્કૃત્ય ભક્ષયતિ ॥
ગુણોત્કર્ષ-દ્વેષાદ્ પ્ત્ પ્રકૃતિ-મહતામ્ અપ્ય્ અસદૃશં ખલઃ કિંચિદ્ વાક્યં રચયતિ ચ વિસ્તારયતિ ચ
ન ચેદ્ એવં તાદૃક્ કમલ-કલિકાર્ધ-પ્રતિનિધૌ મુનેઃગ્ર્ ગણ્ડૂષે ઽબ્ધિઃ સ્થિત ઇતિ કુતો ઽયં કલકલઃ ॥
પ્રિય-સખિ વિપદ્-દણ્ડ-પ્રાન્ત-પ્રપાત-પરમ્પરા પરિચય-ચલે ચિન્તા-ચક્રે નિધાય વિધિઃ ખલઃ
મૃદમ્ ઇવ બલાત્ પિણ્ડીકૃત્ય પ્રગલ્ભ-કુલાકવદ્ ભ્રમયતિ મનો નો જાનીમઃ કિમ્ અત્ર વિધાસ્યતિ ॥
પાદાહતો ઽથ ધૃત-દણ્ડ-વિઘટ્ટિતો વા યં દંષ્ટ્રયા સ્પૃશતિ તં કિલ હન્તિ સર્પઃ
કો ઽપ્ય્ અન્ય એષ પિશુનો ઽત્ર ભુજઙ્ગ-ધર્મા કર્ણે પરં સ્પૃશતિ હન્ત્ય્ અપરં સ-મૂલમ્ ॥
પરિશુદ્ધામ્ અપિ વૃત્તિં સમાશ્રિતો દુર્જનઃ પરાન્ વ્યથતે ।
પવનાશિનો ઽપિ ભુજગાઃ પરોપઘાતં ન મુઞ્ચન્તિ ॥
અગમ્યો મન્ત્રાણાં પ્રકૃતિ-ભિષજામ્ અપ્ય્ અવિષયઃ સુધા-સારાસાધ્યો વિસદૃશ-તરારમ્ભ-ગહનઃ
જગદ્ ભ્રામી-કર્તું પરિણત-ધિયાનેન વિધિના સ્ફુટં સૃષ્ટો વ્યાધિઃ પ્રકૃતિ-વિષમો દુર્જન-જનઃ ॥
યઃ સ્વાન્ અપિ પ્રથમમ્ અસ્ત-સમસ્ત-સાધુ વૃત્તિર્ ગુણાન્ ખલતયા મલિની-કરોતિ
તસ્યાસ્ય ભોગિન ઇવોગ્ર-રુષઃ ખલસ્ય દાક્ષિણ્યમ્ અસ્તિ કથમ્ અન્ય-ગુણોપમર્દે ॥
રન્ધ્રાન્વેષિણિ દુષ્ટ-દૃષ્ટિ-વિષિણિ સ્વચ્છાશયદ્-વેષિણિ ક્ષિપ્રે રોષિણિ શર્મ-શોષિણે વિના હેતું જગત્-પ્લોષિણિ
સ્વાર્થાર્થં મૃદુ-ભાષિણીષ્ટ-વિહતવ્ એકાન્તતસ્ તોષિણિ શ્રેયઃ ક્રુદ્ધ-ભુજઙ્ગ-ભોગ-વિષમે સંવિદ્યતે કિં ખલે ॥
જાડ્યં હ્રીમતિ ગણ્યતે વ્રત-રુચૌ દમ્ભઃ શુચૌ કૈતવં શૂરે નિર્ઘૃણતાર્જવે વિમતિના દૈન્યં પ્રિયાલાપિનિ
તેજસ્વિન્ય્ અવલિપ્તતા મુખરતા વક્તર્ય્ અશક્તિઃ સ્થિરે તત્ કો નામ ભવેદ્ ગુણઃ સ ગુણિનાં યો દુર્જને નાઙ્કિતઃ ॥
વન્દ્યાન્ નિન્દતિ દુઃખિતાન્ ઉપહસત્ય્ આબાધતે બાન્ધવાન્ શૂરાન્ દ્વેષ્ટિ ધન-ચ્યુતાન્ પરિભવત્ય્ આજ્ઞાપયત્ય્ આશ્રિતાન્
ગુહ્યાનિ પ્રકટી-કરોતિ ઘટયત્ય્ અન્યોન્ય-વૈરાશ્રયાન્ બ્રૂતે શીઘ્રમ્ અવાચ્યમ્ ઉજ્ઝિત-ગુણો ગૃહ્ણાતિ દોષાન્ ખલઃ ॥
યદ્ યદ્ ઇષ્ટતરં તત્ તદ્ દેયં ગુણવતે કિલ
અત એવ ખલો દોષાન્ સાધુભ્યઃ સંપ્રયચ્છતિ ॥
કરુણા-દ્રવમ્ એવ દુર્જનઃ સુતરાં સત્-પુરુષં પ્રબાધતે ।
મૃદુકં હિ ભિનત્તિ કણ્ટકઃ કઠિને કુણ્ઠક ઇવ જાયતે ॥
આરમ્ભ-ગુર્વી ક્ષયિણી ક્રમેણ લઘ્વી પુરા વૃદ્ધિમતી ચ પશ્ચાત્
દિનસ્ય પૂર્વાર્ધ-પરાર્ધ-ભિન્ના છાયેવ મૈત્રી ખલ-સજ્જનાનામ્ ॥
ખલાનાં ખર્જૂર-ક્ષિતિરુહ-કઠોરં ક્વ ચ મનઃ ક્વ ચોન્મીલન્-મલ્લી-કુસુમ-સુકુમારાઃ કવિ-ગિરઃ
ઇતીમં વ્યામોહં પરિહર વિચિત્રાઃ શૃણુ કથા યથાયં પીયૂષ-દ્યુતિર્ ઉપલ-ખણ્ડં દ્રવયતિ ॥
ઉપકારિણિ શુદ્ધ-મતૌ વાર્જને યઃ સમાચરતિ પાપમ્ ।
તં જનમ્ અસત્ય-સંધં ભગવતિ વસુધે કથં વહસિ ॥
મુખે નીચસ્ય પતિતા અહેર્ ઇવ પયઃ-કણાઃ
ક્ષણેન વિષતાં યાન્તિ સૂક્ત-પીયૂષ-બિન્દવઃ ॥
મુણ્ડા-પ્રિયાદ્ આયતિ-દુઃખ-દાયિનો વસન્તમ્ ઉત્સાર્ય વિજૃમ્ભિત-શ્રિયઃ
ન કઃ ખલાત્ તાપિત-મિત્ર-મણ્ડલાદ્ ઉપૈતિ પાપં તપ-વાસરાદ્ ઇવ ॥
તુલ્યોત્પત્તી પ્રકૃતિ-ધવલાવ્ અપ્ય્ અમૂ શઙ્ખ-સોમૌ તત્ર સ્થાણુર્ વિધુમ્ અસદૃશેનોત્તમાઙ્ગેન ધત્તે
શઙ્ખસ્ તાપ-ક્રકચ-નિચયૈર્ ભિદ્યતે શઙ્ખ-કારૈઃ કો નામાન્તઃ-પ્રકૃતિ-કુટિલો દુર્ગતિં નાભિયાતિ ॥
અકલિત-નિજ-પર-રૂપઃ સ્વકમ્ અપિ દોષં પર-સ્થિતં વેત્તિ ।
નાવાસ્થિતસ્ તટસ્થાન્ અચલાન્ અપિ વિચલિતાન્ મનુતે ॥
આશ્રયાશઃ કૃષ્ણવર્ત્મા દહનશ્ ચૈષ દુર્જનઃ
અગ્નિર્ એવ તથાપ્ય્ અસ્મિન્ સ્યાદ્ ભસ્મનિ હુતં હુતમ્ ॥
વરમ્ આક્ષીણતૈવાસ્તુ શશિનો દુર્જનસ્ય ચ
ન પ્રવૃદ્ધિસ્ તુ વિસ્તારિ લાઞ્છન-પ્રતિપાદિની ॥
સર્વત્ર મુખર-ચપલાઃ પ્રભવન્તિ ન લોક-સંમતા ગુણિનઃ ।
તિષ્ઠન્તિ વારિ-રાશેઃઉર્ ઉપરિ તરઙ્ગાસ્ તલે મણયઃ ॥
આરમ્ભ-રમણીયાનિ વિમર્દે વિરસાનિ ચ
પ્રાયો વૈરાવસાનાનિ સંગતાનિ ખલૈઃ સહ ॥
ગુણ-કણિકાન્ અપિ સુજનઃ શશિલેખામ્ ઇવ શિવઃ શિરસિ કુરુતે ।
ચન્દ્ર ઇવ પદ્મ-લક્ષ્મીં ન ક્ષમતે પર-ગુણં પિશુનઃ ॥
બિભીમો વયમ્ અત્યન્તં ચાક્રિકસ્ય ગુણાદ્ અપિ
નિષ્પન્નમ્ અપિ યઃ પાત્રં ગુણેનૈવ નિકૃન્તતિ ॥
પર-સંતાપન-હેતુર્ યત્રાહનિ ન પ્રયાતિ નિષ્પત્તિમ્ ।
અન્તર્-મના અસાધુર્ ગણયતિ ન તદ્-આયુષો મધ્યે ॥
દિવસાન્ તાન્ અભિનન્દતિ બહુ-મનુતે તેષુ જન્મનો લાભમ્ ।
યે યાન્તિ દુષ્ટ-બુદ્ધેઃ પરોપતાપાભિયોગેન ॥
દયા-મૃદુષુ દુર્જનઃ પટુતરાવલેપોદ્ધવઃ પરાં વ્રજતિ વિક્રિયાં ન હિ ભયં તતઃ પશ્યતિ
યતસ્ તુ ભય-શઙ્કયા સુકૃશયાપિ સંસ્પૃશ્યતે વિનીત ઇવ નીચકૈશ્ ચરતિ તત્ર શાન્તોદ્ધવઃ ॥
અસજ્જનાશ્ ચેન્ મધુરૈર્ વચોભિઃ શક્યન્ત એવ પ્રતિકર્તુમ્ આર્યૈઃ
તત્ કેતકી-રેણુભિર્ અમ્બુરાશેર્ બન્ધ-ક્રિયાયામ્ અપિ કઃ પ્રયાસઃ ॥
નૂનં દર્પાત્ તુહિન-રુચિના દુર્જનસ્ય પ્રમાર્ષ્ટું નીતં ચેતો ન ચ ધવલિતં હેલયા નાર્પિતં ચ
યેનેદાનીં મલિન-હૃદયો લક્ષ્યતે શીત-રશ્મિર્ યસ્માચ્ ચાયં હૃદય-રહિતો દુર્વિધઃ સર્વદૈવ ॥
નિર્યન્ત્રણં યત્ર ન વર્તિતવ્યં ન મોદિતવ્યં પ્રણયાતિવાદે
વિશઙ્કિતાન્યોન્ય-ભયં સુદૂરાન્ નમસ્ક્રિયામ્ અર્હતિ સૌહૃદં તત્ ॥
એતે સ્નિગ્ધતમા ઇતિ મા મા ક્ષુદ્રેષુ કુરુત વિશ્વાસમ્ ।
સિદ્ધાર્થાનામ્ એષાં સ્નેહો ઽપ્ય્ અશ્રૂણિ પાતયતિ ॥
વૃથા-જ્વલિત-કોપાગ્નેઃ પરુષાક્ષર-વાદિનઃ
દુર્જનસ્યાઉષધં નાસ્તિ કિંચિદ્ અન્યદ્ અનુત્તરાત્ ॥
ચક્ર-સંભારિણિ ક્રૂરે પર-ચ્છિદ્રાનુસારિણિ
દ્વિજિહ્વે દૃષ્ટ-માત્રે ચેત્ કસ્ય ન સ્યાચ્ ચમત્કૃતિઃ ॥
ચક્ષુર્ આશ્રયતે કામઃ કામુકસ્ય દરિદ્રતઃ
ક્રૂરસ્ય ચાપ્રભવતઃ પર-દ્રોહઃ સરસ્વતીમ્ ॥
ખલં દૃષ્ટ્વૈવ સાધૂનાં હૃદયં કાષ્ઠવદ્ ભવેત્
તતસ્ તદ્ દારયત્ય્ અસ્ય વાચઃ ક્રકચ-કર્કશાઃ ॥
હેતોર્ વિનોપકારી યદિ નામ શતેષુ કશ્ચિદ્ એકઃ સ્યાત્ ।
તત્રાપિ ક્લિષ્ટ-ધિયાં દોષં વક્ષ્યત્ય્ અતિખલત્વમ્ ॥
આક્રાન્તેવ મહોપલેન મુનિના શપ્તેવ દુર્વાસસા સાતત્યં બત મુદ્રિતેવ જતુના નીતેવ મૂર્છાં વિષૈઃ
બદ્ધેવાતનુ-રજ્જુભિઃ પર-ગુણાન્ વક્તું ન શક્તા સતી જિહ્વા લોહ-શલાકયા ખલ-મુખે વિદ્ધેવ સંલક્ષ્યતે ॥
પ્રકૃતિર્ ઇહ ખલાનાં દોષ-ચિત્તં ગુણજ્ઞે વિનય-લલિત-ભાવે દ્વેષ-રક્તા ચ બુદ્ધિઃ
ઉભયમ્ ઇદમ્ અવશ્યં જાયતે સર્વ-વારં પટુર્ અપિ નિયતાત્મા કીર્તિમ્ એવાભિધત્તે ॥
મૂળ પાઠ: Subhāṣitaratnakośa · Edition: D.D. Kosambi and V.V. Gokhale. Cambridge, Massachusetts 1957 (Harvard Oriental Series, 42) · Data entry Harunaga Isaacson · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0