Subhāṣitaratnakośa · Chapter 37

asanto nābhyarthyāḥ suhṛd api na yācyas tanu-dhanaḥ priyā vṛttir nyāyyā caritam asubhaṅge 'py amalinam
vipady uccaiḥ stheyaṃ padam anuvidheyaṃ ca mahatāṃ satāṃ kenoddiṣṭaṃ viṣamam asi-dhārā-vratam idam //

priya-prāyā vṛttir vinaya-madhuro vāci niyamaḥ prakṛtyā kalyāṇī matir anavagītaḥ paricayaḥ
puro vā paścād vā tad idam aviparyāsita-rasaṃ rahasyaṃ sādhūnām anupadi viśuddhaṃ vijayate //

nindantu nīti-nipuṇā yadi vā stuvantu lakṣmīḥ parāpatatu gacchatu vā yatheṣṭam
adyaiva vā maraṇam astu yugāntare vā nyāyyāt pathaḥ pravicalanti padaṃ na dhīrāḥ //

nirmalānāṃ kuto randhraṃ kathaṃcid apavidhyate
vidhīyate guṇair eva tac ca muktā-maṇer iva //

yadā kiṃcij-jño 'haṃ gaja iva madāndhaḥ samabhavaṃ tadā sarvajño 'smīty abhavad avaliptaṃ mama manaḥ
yadā kiṃcit kiṃcid budha-jana-sakāśād adhigataṃ tadā mūrkho 'smīti jvara iva mado me vyapagataḥ //

anuharataḥ khala-sujanāv agrima-pāścātya-bhāgayoḥ sūcyoḥ /
ekaḥ kurute cchidraṃ guṇavān anyaḥ prapūrayati //

puṇḍrekṣu-kāṇḍa-suhṛdo madhurāmbu-bhāvāḥ santaḥ svayaṃ yadi namanti namanti kāmam
āndolitās tu namana-spṛhayā pareṇa bhajyanta eva śatadhā na punar namanti //

jatupaṅkāyate doṣaḥ praviśyaivāsatāṃ hṛdi
satāṃ tu na viśaty eva yadi vā pāradāyate //

kusuma-stavakasyeva dvayī vṛttir manasvinaḥ
sarva-lokasya vā mūrdhni śīryate vana eva vā //

rājā tvaṃ vayam apy upāsita-guru-prajñābhimānonnatāḥ khyātas tvaṃ vibhavair yaśāṃsi kavayo dikṣu pratanvanti naḥ
itthaṃ mānada nātidūram ubhayor apy āvayor antaraṃ yady asmāsu parāṅmukho 'si vayam apy ekāntato niḥspṛhāḥ //

udanvacchinnā bhūḥ sa ca nidhirapāṃ yojana-śataṃ sadā pānthaḥ pūṣā gagana-parimāṇaṃ kalayati
iti prāyo bhāvāḥ sphurad-avadhi-mudrā-mukulitāḥ satāṃ prajñonmeṣaḥ punar ayam asīmā vijayate //

sat-pakṣāsṛjavaḥ śuddhāḥ saphalā guṇa-sevinaḥ
tulyair api guṇaiś citraṃ santaḥ santaḥ śarāḥ śarāḥ //

vipadi dhairyam athābhyudaye kṣamā sadasi vāk-paṭutā yudhi vikramaḥ
yaśasi cābhiratir vyasanaṃ śrutau prakṛti-siddham idaṃ hi mahātmanām //

sa sādhur yo vipannānāṃ sāhāyyam adhigacchati
na tu durvihitātīta vastu-pālana-paṇḍitaḥ //

satyaṃ guṇā guṇavatāṃ vidhi-vaiparītyād yatnārjitā api kalau viphalā bhavanti
sāphalyam asti sutarām idam eva teṣāṃ yat tāpayanti hṛdayāni punaḥ khalānām //

apūrvaḥ ko 'pi kopāgniḥ sajjanasya khalasya ca
ekasya śāmyati snehād vardhate 'nyasya vāritaḥ //

chāyāṃ kurvanti cānyasya tāpaṃ tiṣṭhanti vātape
phalanti ca parārthāya pādapā iva sajjanāḥ //

apekṣante na ca snehaṃ na pātraṃ na daśāntaram
sadā lokahite saktā ratna-dīpā ivottamāḥ //

lakṣmīṃ tṛṇāya manyante tad-bhareṇa namanti ca
aho kim api citrāṇi caritrāṇi mahātmanām //

añjali-sthāni puṣpāṇi vāsayanti kara-dvayam
aho sumanasāṃ vṛttir vāma-dakṣiṇayoḥ samā //

para-guṇa-tattva-grahaṇaṃ sva-guṇāvaraṇaṃ para-vyasana-maunam /
madhuram aśaṭhaṃ ca vākyaṃ kenāpy upadiṣṭam āryāṇām //

vicintyamāno hi karoti vismayaṃ visāriṇā sac-caritena sajjanaḥ
yadā tu cakṣuḥ-patham eti dehināṃ tadāmṛteneva manāṃsi siñcati //

saṃparkeṇa tamo-bhidāṃ jagad-agha-pradhvaṃsināṃ dhīmatāṃ krūro 'pi prakṛtaṃ vihāya malinām ālambate bhadratām
yat tṛṣṇā-glapito 'pi necchati janaḥ pātuṃ tad eva kṣaṇād ujjhaty ambudharodara-sthitam apāṃ patyuḥ payaḥ kṣāratām //

kvākarāṇāruṣāṃ saṃkhyā saṃkhyātāḥ kāraṇa-krudhaḥ
kāraṇe 'pi na kupyanti ye te jagati pañcaṣāḥ //

sujanāḥ paruṣābhidhāyino yadi kaḥ syād aparo 'pi mañju-vāk /
yadi candra-karāḥ sa-vahnayo nanu jāyeta sudhā kṛto 'nyataḥ //

ye dīneṣu kṛpālavaḥ spṛśati yān alpo 'pi na śrīmadaḥ śrāntā ye ca paropakāra-karaṇe hṛṣyanti ye yācitāḥ
svasthāḥ saty api yauvanodaya-mahā-vyādhi-prakope 'pi ye te bhū-maṇḍala-maṇḍanaika-tilakāḥ santaḥ kiyanto janāḥ //

yaśo rakṣanti na prāṇān pāpād bibhati na dviṣaḥ
anviṣyanty arthino nārthān nisargo 'yaṃ mahātmanām //

yathā yathā parāṃ koṭir guṇaḥ samadhirohati
santaḥ kodaṇḍa-dharmāṇo viramanti tathā tathā //

ayaṃ nijaḥ paro veti gaṇanā laghu-cetasām
udāra-caritānāṃ tu vasudhaiva kuṭumbakam //

ye prāpte vyasane 'py anākula-dhiyaḥ saṃpatsu naivonnatāḥ prāpte naiva parāṅ-mukhāḥ praṇayini prāṇopayogair api
hrīmantaḥ sva-guṇa-praśaṃsana-vidhāv anya-stutau paṇḍitā dhig dhātrā kṛpaṇena yena na kṛtāḥ kalpānta-dīrghāyuṣaḥ //

kare ślāghyas tyāgaḥ śirasi guru-pāda-praṇayitā mukhe satyā vāṇī śrutam anavagītaṃ śravaṇayoḥ
hṛdi svacchā vṛttir vijayi-bhujayor vīryam atulaṃ vināpy aiśvaryeṇa sphurati mahatāṃ maṇḍanam idam //

vajrād api kaṭhorāṇi mṛdūni kusumād api
lokottarāṇāṃ cetāṃsi ko hi vijñātum arhati //

ā paritoṣād viduṣāṃ na sādhu manye prayoga-vijñānam /
balavad api śikṣitānām ātmany apratyayaṃ cetaḥ //

purāṇam ity eva na sādhu sarvaṃ na cāpi kāvyaṃ navam ity avadyam
santaḥ parīkṣyānyatarad bhajante mūḍhaḥ para-pratyaya-hārya-buddhiḥ //

guhya-pidhānaika-paraḥ sujano vastrāyate sadā piśunam /
bhavatām ayaṃ viḍambo yad idaṃ chidrair visūtrayatu //

brūta nūtana-kūṣmāṇḍa phalānāṃ ke bhavanty amī
aṅgulī-kathanād eva yan na jīvanti māninaḥ //

yan netrais tribhir īkṣate na giriśo nāṣṭābhir apy abja-bhūḥ sakndo dvādaśabhis na vā na maghavā cakṣuḥ-sahasreṇa vā
saṃbhūyāpi jagat-trayasya nayanair draṣṭuṃ na yat śakyate pratyādiśya dṛśau samāhita-dhiyaḥ paśyanti tat-paṇḍitāḥ //

nīrasāny api rocante karpāsasya phalāni naḥ
yeṣāṃ guṇamayaṃ janma pareṣāṃ guhya-guptaye //

guṇavat-pātra mātraika hārya-niryāsam āśayan
ātmanāvaiti te lokaḥ sva-bandhur iti dhāvati //

satatam asatyād bibhyati mā bhaiṣīr iti vadanti bhīteṣu /
atithi-jana-śeṣam aśnati sajjana-jihve kṛtāthāsi //

yady api daivāt sneho naśyati sādhos tathāpi sattveṣu /
ghaṇṭā-dhvaner ivāntaś ciram anubadhnāti saṃskāraḥ //