સુભાષિતરત્નકોશ · અધ્યાય 37

અસન્તો નાભ્યર્થ્યાઃ સુહૃદ્ અપિ ન યાચ્યસ્ તનુ-ધનઃ પ્રિયા વૃત્તિર્ ન્યાય્યા ચરિતમ્ અસુભઙ્ગે ઽપ્ય્ અમલિનમ્
વિપદ્ય્ ઉચ્ચૈઃ સ્થેયં પદમ્ અનુવિધેયં ચ મહતાં સતાં કેનોદ્દિષ્ટં વિષમમ્ અસિ-ધારા-વ્રતમ્ ઇદમ્ ॥

પ્રિય-પ્રાયા વૃત્તિર્ વિનય-મધુરો વાચિ નિયમઃ પ્રકૃત્યા કલ્યાણી મતિર્ અનવગીતઃ પરિચયઃ
પુરો વા પશ્ચાદ્ વા તદ્ ઇદમ્ અવિપર્યાસિત-રસં રહસ્યં સાધૂનામ્ અનુપદિ વિશુદ્ધં વિજયતે ॥

નિન્દન્તુ નીતિ-નિપુણા યદિ વા સ્તુવન્તુ લક્ષ્મીઃ પરાપતતુ ગચ્છતુ વા યથેષ્ટમ્
અદ્યૈવ વા મરણમ્ અસ્તુ યુગાન્તરે વા ન્યાય્યાત્ પથઃ પ્રવિચલન્તિ પદં ન ધીરાઃ ॥

નિર્મલાનાં કુતો રન્ધ્રં કથંચિદ્ અપવિધ્યતે
વિધીયતે ગુણૈર્ એવ તચ્ ચ મુક્તા-મણેર્ ઇવ ॥

યદા કિંચિજ્-જ્ઞો ઽહં ગજ ઇવ મદાન્ધઃ સમભવં તદા સર્વજ્ઞો ઽસ્મીત્ય્ અભવદ્ અવલિપ્તં મમ મનઃ
યદા કિંચિત્ કિંચિદ્ બુધ-જન-સકાશાદ્ અધિગતં તદા મૂર્ખો ઽસ્મીતિ જ્વર ઇવ મદો મે વ્યપગતઃ ॥

અનુહરતઃ ખલ-સુજનાવ્ અગ્રિમ-પાશ્ચાત્ય-ભાગયોઃ સૂચ્યોઃ ।
એકઃ કુરુતે ચ્છિદ્રં ગુણવાન્ અન્યઃ પ્રપૂરયતિ ॥

પુણ્ડ્રેક્ષુ-કાણ્ડ-સુહૃદો મધુરામ્બુ-ભાવાઃ સન્તઃ સ્વયં યદિ નમન્તિ નમન્તિ કામમ્
આન્દોલિતાસ્ તુ નમન-સ્પૃહયા પરેણ ભજ્યન્ત એવ શતધા ન પુનર્ નમન્તિ ॥

જતુપઙ્કાયતે દોષઃ પ્રવિશ્યૈવાસતાં હૃદિ
સતાં તુ ન વિશત્ય્ એવ યદિ વા પારદાયતે ॥

કુસુમ-સ્તવકસ્યેવ દ્વયી વૃત્તિર્ મનસ્વિનઃ
સર્વ-લોકસ્ય વા મૂર્ધ્નિ શીર્યતે વન એવ વા ॥

રાજા ત્વં વયમ્ અપ્ય્ ઉપાસિત-ગુરુ-પ્રજ્ઞાભિમાનોન્નતાઃ ખ્યાતસ્ ત્વં વિભવૈર્ યશાંસિ કવયો દિક્ષુ પ્રતન્વન્તિ નઃ
ઇત્થં માનદ નાતિદૂરમ્ ઉભયોર્ અપ્ય્ આવયોર્ અન્તરં યદ્ય્ અસ્માસુ પરાઙ્મુખો ઽસિ વયમ્ અપ્ય્ એકાન્તતો નિઃસ્પૃહાઃ ॥

ઉદન્વચ્છિન્ના ભૂઃ સ ચ નિધિરપાં યોજન-શતં સદા પાન્થઃ પૂષા ગગન-પરિમાણં કલયતિ
ઇતિ પ્રાયો ભાવાઃ સ્ફુરદ્-અવધિ-મુદ્રા-મુકુલિતાઃ સતાં પ્રજ્ઞોન્મેષઃ પુનર્ અયમ્ અસીમા વિજયતે ॥

સત્-પક્ષાસૃજવઃ શુદ્ધાઃ સફલા ગુણ-સેવિનઃ
તુલ્યૈર્ અપિ ગુણૈશ્ ચિત્રં સન્તઃ સન્તઃ શરાઃ શરાઃ ॥

વિપદિ ધૈર્યમ્ અથાભ્યુદયે ક્ષમા સદસિ વાક્-પટુતા યુધિ વિક્રમઃ
યશસિ ચાભિરતિર્ વ્યસનં શ્રુતૌ પ્રકૃતિ-સિદ્ધમ્ ઇદં હિ મહાત્મનામ્ ॥

સ સાધુર્ યો વિપન્નાનાં સાહાય્યમ્ અધિગચ્છતિ
ન તુ દુર્વિહિતાતીત વસ્તુ-પાલન-પણ્ડિતઃ ॥

સત્યં ગુણા ગુણવતાં વિધિ-વૈપરીત્યાદ્ યત્નાર્જિતા અપિ કલૌ વિફલા ભવન્તિ
સાફલ્યમ્ અસ્તિ સુતરામ્ ઇદમ્ એવ તેષાં યત્ તાપયન્તિ હૃદયાનિ પુનઃ ખલાનામ્ ॥

અપૂર્વઃ કો ઽપિ કોપાગ્નિઃ સજ્જનસ્ય ખલસ્ય ચ
એકસ્ય શામ્યતિ સ્નેહાદ્ વર્ધતે ઽન્યસ્ય વારિતઃ ॥

છાયાં કુર્વન્તિ ચાન્યસ્ય તાપં તિષ્ઠન્તિ વાતપે
ફલન્તિ ચ પરાર્થાય પાદપા ઇવ સજ્જનાઃ ॥

અપેક્ષન્તે ન ચ સ્નેહં ન પાત્રં ન દશાન્તરમ્
સદા લોકહિતે સક્તા રત્ન-દીપા ઇવોત્તમાઃ ॥

લક્ષ્મીં તૃણાય મન્યન્તે તદ્-ભરેણ નમન્તિ ચ
અહો કિમ્ અપિ ચિત્રાણિ ચરિત્રાણિ મહાત્મનામ્ ॥

અઞ્જલિ-સ્થાનિ પુષ્પાણિ વાસયન્તિ કર-દ્વયમ્
અહો સુમનસાં વૃત્તિર્ વામ-દક્ષિણયોઃ સમા ॥

પર-ગુણ-તત્ત્વ-ગ્રહણં સ્વ-ગુણાવરણં પર-વ્યસન-મૌનમ્ ।
મધુરમ્ અશઠં ચ વાક્યં કેનાપ્ય્ ઉપદિષ્ટમ્ આર્યાણામ્ ॥

વિચિન્ત્યમાનો હિ કરોતિ વિસ્મયં વિસારિણા સચ્-ચરિતેન સજ્જનઃ
યદા તુ ચક્ષુઃ-પથમ્ એતિ દેહિનાં તદામૃતેનેવ મનાંસિ સિઞ્ચતિ ॥

સંપર્કેણ તમો-ભિદાં જગદ્-અઘ-પ્રધ્વંસિનાં ધીમતાં ક્રૂરો ઽપિ પ્રકૃતં વિહાય મલિનામ્ આલમ્બતે ભદ્રતામ્
યત્ તૃષ્ણા-ગ્લપિતો ઽપિ નેચ્છતિ જનઃ પાતું તદ્ એવ ક્ષણાદ્ ઉજ્ઝત્ય્ અમ્બુધરોદર-સ્થિતમ્ અપાં પત્યુઃ પયઃ ક્ષારતામ્ ॥

ક્વાકરાણારુષાં સંખ્યા સંખ્યાતાઃ કારણ-ક્રુધઃ
કારણે ઽપિ ન કુપ્યન્તિ યે તે જગતિ પઞ્ચષાઃ ॥

સુજનાઃ પરુષાભિધાયિનો યદિ કઃ સ્યાદ્ અપરો ઽપિ મઞ્જુ-વાક્ ।
યદિ ચન્દ્ર-કરાઃ સ-વહ્નયો નનુ જાયેત સુધા કૃતો ઽન્યતઃ ॥

યે દીનેષુ કૃપાલવઃ સ્પૃશતિ યાન્ અલ્પો ઽપિ ન શ્રીમદઃ શ્રાન્તા યે ચ પરોપકાર-કરણે હૃષ્યન્તિ યે યાચિતાઃ
સ્વસ્થાઃ સત્ય્ અપિ યૌવનોદય-મહા-વ્યાધિ-પ્રકોપે ઽપિ યે તે ભૂ-મણ્ડલ-મણ્ડનૈક-તિલકાઃ સન્તઃ કિયન્તો જનાઃ ॥

યશો રક્ષન્તિ ન પ્રાણાન્ પાપાદ્ બિભતિ ન દ્વિષઃ
અન્વિષ્યન્ત્ય્ અર્થિનો નાર્થાન્ નિસર્ગો ઽયં મહાત્મનામ્ ॥

યથા યથા પરાં કોટિર્ ગુણઃ સમધિરોહતિ
સન્તઃ કોદણ્ડ-ધર્માણો વિરમન્તિ તથા તથા ॥

અયં નિજઃ પરો વેતિ ગણના લઘુ-ચેતસામ્
ઉદાર-ચરિતાનાં તુ વસુધૈવ કુટુમ્બકમ્ ॥

યે પ્રાપ્તે વ્યસને ઽપ્ય્ અનાકુલ-ધિયઃ સંપત્સુ નૈવોન્નતાઃ પ્રાપ્તે નૈવ પરાઙ્-મુખાઃ પ્રણયિનિ પ્રાણોપયોગૈર્ અપિ
હ્રીમન્તઃ સ્વ-ગુણ-પ્રશંસન-વિધાવ્ અન્ય-સ્તુતૌ પણ્ડિતા ધિગ્ ધાત્રા કૃપણેન યેન ન કૃતાઃ કલ્પાન્ત-દીર્ઘાયુષઃ ॥

કરે શ્લાઘ્યસ્ ત્યાગઃ શિરસિ ગુરુ-પાદ-પ્રણયિતા મુખે સત્યા વાણી શ્રુતમ્ અનવગીતં શ્રવણયોઃ
હૃદિ સ્વચ્છા વૃત્તિર્ વિજયિ-ભુજયોર્ વીર્યમ્ અતુલં વિનાપ્ય્ ઐશ્વર્યેણ સ્ફુરતિ મહતાં મણ્ડનમ્ ઇદમ્ ॥

વજ્રાદ્ અપિ કઠોરાણિ મૃદૂનિ કુસુમાદ્ અપિ
લોકોત્તરાણાં ચેતાંસિ કો હિ વિજ્ઞાતુમ્ અર્હતિ ॥

આ પરિતોષાદ્ વિદુષાં ન સાધુ મન્યે પ્રયોગ-વિજ્ઞાનમ્ ।
બલવદ્ અપિ શિક્ષિતાનામ્ આત્મન્ય્ અપ્રત્યયં ચેતઃ ॥

પુરાણમ્ ઇત્ય્ એવ ન સાધુ સર્વં ન ચાપિ કાવ્યં નવમ્ ઇત્ય્ અવદ્યમ્
સન્તઃ પરીક્ષ્યાન્યતરદ્ ભજન્તે મૂઢઃ પર-પ્રત્યય-હાર્ય-બુદ્ધિઃ ॥

ગુહ્ય-પિધાનૈક-પરઃ સુજનો વસ્ત્રાયતે સદા પિશુનમ્ ।
ભવતામ્ અયં વિડમ્બો યદ્ ઇદં છિદ્રૈર્ વિસૂત્રયતુ ॥

બ્રૂત નૂતન-કૂષ્માણ્ડ ફલાનાં કે ભવન્ત્ય્ અમી
અઙ્ગુલી-કથનાદ્ એવ યન્ ન જીવન્તિ માનિનઃ ॥

યન્ નેત્રૈસ્ ત્રિભિર્ ઈક્ષતે ન ગિરિશો નાષ્ટાભિર્ અપ્ય્ અબ્જ-ભૂઃ સક્ન્દો દ્વાદશભિસ્ ન વા ન મઘવા ચક્ષુઃ-સહસ્રેણ વા
સંભૂયાપિ જગત્-ત્રયસ્ય નયનૈર્ દ્રષ્ટું ન યત્ શક્યતે પ્રત્યાદિશ્ય દૃશૌ સમાહિત-ધિયઃ પશ્યન્તિ તત્-પણ્ડિતાઃ ॥

નીરસાન્ય્ અપિ રોચન્તે કર્પાસસ્ય ફલાનિ નઃ
યેષાં ગુણમયં જન્મ પરેષાં ગુહ્ય-ગુપ્તયે ॥

ગુણવત્-પાત્ર માત્રૈક હાર્ય-નિર્યાસમ્ આશયન્
આત્મનાવૈતિ તે લોકઃ સ્વ-બન્ધુર્ ઇતિ ધાવતિ ॥

સતતમ્ અસત્યાદ્ બિભ્યતિ મા ભૈષીર્ ઇતિ વદન્તિ ભીતેષુ ।
અતિથિ-જન-શેષમ્ અશ્નતિ સજ્જન-જિહ્વે કૃતાથાસિ ॥

યદ્ય્ અપિ દૈવાત્ સ્નેહો નશ્યતિ સાધોસ્ તથાપિ સત્ત્વેષુ ।
ઘણ્ટા-ધ્વનેર્ ઇવાન્તશ્ ચિરમ્ અનુબધ્નાતિ સંસ્કારઃ ॥