Subhāṣitaratnakośa · Chapter 35

ajājī-jambāle rajasi maricānāṃ ca luṭhitāḥ kaṭutvād uṣṇatvāj janita-rasanauṣṭha-vyatikarāḥ
anirvāṇotthena prabalatara-tailākta-tanavo mayā sadyo bhṛṣṭāḥ katipaya-kavayyaḥ kavalitāḥ //

grīvābhaṅābhirāmaṃ muhur anupatati syandane datta-dṛṣṭiḥ paścārdhena praviṣṭaḥ śarapatana-bhayād bhūyasā pūrva-kāyam
śaṣpair ardhāvalīḍhaiḥ śrama-vivṛta-mukha-bhraṃśibhiḥ kīrṇa-vartmā paśyodagra-plutatvād viyati bahutaraṃ stokam urvyāṃ prayāti //

svairaṃ cakrānuvṛttyā muhur upari paribhramya samyak kṛtāsthaḥ kṣiptādho-dṛṣṭi-lakṣyī-kṛta-pala-śakalaḥ pakkaṇa-prāṅgaṇeṣu
tīvrādhaḥ-pāta-puñjī-kṛta-vitata-calat-pakṣa-pālī-viśālaś cillaś cāṇḍāla-pallī-piṭhara-jaṭharataḥ proddharaty ardha-dagdham //

udgrīvā vivṛtāruṇāsya-kuharās tṛṣṇācalat-tālavaḥ pakṣā-saṃbhava-vepamāna-tanavaḥ proḍḍīya kiṃcin muhuḥ
anyonyākṣamiṇaḥ śarāri-śiśavaḥ prātar nadī-rodhasi prāleyāmbu pibanti vīraṇa-dala-droṇī praṇālī-srutam //

rajju-kseparayonnamad-bhuja-latā-vyaktaika-pārśva-stanī sūtra-ccheda-vilola-śaṅkha-valaya-śreṇī-jhaṇat-kāriṇī
tiryag-vistṛta-pīvaroru-yugalā pṛṣṭhān ativyākṛtā bhoga-śroṇir udasyati pratimuhuḥ kūpād apaḥ pāmarī //

pakṣābhyāṃ sahitau prasārya caraṇāv ekaikaśaḥ pārśvayor ekīkṛtya śirodharopari śanaiḥ pāṇḍūdare pakṣatī
nidrāśeṣa-viśeṣa-rakta-nayano niryāya nīḍodarād āsṛkkānta-vidāritānana-puṭaḥ pārāvato jṛmbhate //

prātar vāra-vilāsinī-jana-raṇan mañjīra-mañju-svanair udbuddhaḥ paridhūya pakṣati-puṭaṃ pārāvataḥ sa-spṛham
kiṃcit kuñcita-locanāṃ sahacarīṃ saṃcumbya cañcvā ciraṃ manāndolita-kaṇṭha-kuṇṭhita-galaḥ sotkaṇṭham utkūjati //

utplutya dūraṃ paridhūya pakṣā vadho nirīkṣya kṣaṇa-baddha-lakṣyaḥ
madhye-jalaṃ buḍḍati datta-jhampaḥ samatsyam utsarpati matsya-raṅkaḥ //

nīḍād apakramya vidhūya pakṣau vṛkṣāgram āruhya tataḥ krameṇa
udgrīvam utpuccham udeka-pādam uccūḍam ukūjati tāmra-cūḍaḥ //

aṅguṣṭhākrama-yantritāṅgulir adhaḥ pādārdha-nīruddha-bhūr pārśvodvega-kṛto nihatya kaphaṇi-dvandvena daṃśān muhuḥ
nyag-jānu-dvaya-yantra-yantrita-ghaṭī-vaktrāntarāla-skhalad dhārādhvāna-manoharaṃ sakhi payo gāṃ dogdhi dāmodaraḥ //

karṇāgranthita-kiṃ-tanur nata-śirā bibhraj-jarā-jarjara sphik-sandhi-praviveśita-pravicalal-laṅgūla-nālaḥ kṣaṇam
ārād vīkṣya vipakva-sākrama-kṛta-krodha-sphurat-kandharaṃ śvā mallīkalikā-vikāśi-daśanaū kiṃcit kvaṇan gacchati //

tundī cet paricumbati priyatamāṃ svārthāt tato bhraśyati svārthaṃ cet kurute priyādhara-rasāsvādaṃ na vindaty asau
taṃ cemaṃ ca karoti mūḍha-jaḍa-dhīḥ kāmāndha-mugdho yatas tundau tundita-vigrahasya surate naiko bhaven nāparaḥ //

naśyad-vakrima-kuntalāntalulita-svacchāmbu-bindūtkarā hasta-svastika-saṃyame nava-kuca-prāg-bhāram ātanvatī
pīnorudvaya-līna-cīna-vasanā stokāvanamrā jalāt tīrodde`ca-nimeṣa-lola-nayanā bāleyam uttiṣṭhati //

ambhomucāṃ salilam udgiratāṃ niśīthe tādī-vaneṣu nibhṛta-sthita-karṇa-tālāḥ
ākarṇayanti kariṇo 'rdha-nimīlitākṣā dhārā-ravaṃ daśana-koṭi-niṣaṇṇa-hastāḥ //

halāgrotkīrṇāyāṃ parisara-bhuvi grāma-caṭakā luṭhanti svacchandaṃ nakhara-śikharāc chotita-mṛdaḥ
calat-pakṣa-dvandva-prabhava-marud-uttambhita-rajaḥ kaṇāśleṣa-bhrāmad-ruta-mukulitonmīlita-dṛśaḥ //

ākubjī-kṛta-pṛṣṭham unnata-valad-vaktrāgra-pucchaṃ bhayād antar-veśma-niveśitaika-nayanaṃ niṣkampa-karṇa-dvayam
lālā-kīrṇa-vidīrṇa-sṛkka-vikacad-daṃṣṭrākarālānanaḥ śvā niḥśvāsa-nirodha-pīvara-galo mārjāram āskandati //

payasi sarasaḥ svacche matsyāñjighṛkṣur itas tato valita-nayano mandaṃ mandaṃ padaṃ nidadhad bakaḥ
viyati vidhṛtaikāṅghris tirag vivartita-kandharo dalam api calat sa-pratyāśaṃ muhur muhur īkṣate //

mukteṣu raśmiṣu nirāyata-pūrvakāyā niṣkampa-cāmara-śikhā nibhṛtordhva-karṇāḥ
ātmoddhatair api rajobhir alaṅghanīyā dhāvanty amī mṛga-javākṣamayeva rathyāḥ //

paścād aṅghrī prasārya tri-kanati-vitataṃ drāghayitvāṅgam uccair āsajyābhugna-kaṇṭho mukham urasi saṭāṃ ghūli-dhūmrāṃ vidhūya
ghāsa-grāsābhilāṣād anavarata-calat-protha-tuṇḍas turaṅgo mandaṃ śabdāyamāno vilikhati śayanād utthitaḥ kṣmāṃ khureṇa //

āghrāta-kṣoṇi-pīṭhaḥ khura-śikhara-samākṛṣṭa-reṇus turaṅgaḥ puñjī-kṛtyākhilāṅghrīn krama-vaśa-vinamaj-jānur-unmukta-kāyaḥ
pṛṣṭhāntaḥ pārśva-kaṇḍū-vyapa-nayana-rasād dvis-trir-udvartitāṅgaḥ protthāya drāṅ nirīhaḥ kṣaṇam atha vapur āsyānupūrvyāṃ dhunoti //

ādau vitatya caraṇo vinamayya kaṇṭham utthāpya vaktram abhihatya muhuś ca vatsāḥ
mātrā pravartita-mukhaṃ mukha-lihyamāna paścārdha-sustha-manasaḥ stanam utpibanti //

priyāyāṃ svairāyām atikaṭhina-garbhālasatayā kirāte cākarṇī dhṛta-dhanuṣi dhāvaty anupadam
priyā-prema-prāṇa-pratibhaya-vaśākṛta-vikalo mṛtgaḥ paścād ālokayati ca muhur yāti ca muhuḥ //

śīrṇa-kṣudrātapatrī jaṭhara-valayitāneka-mātrā-prapañcaśḥ cūḍā-nirvyūḍha-bilva-cchada udara-darī-bhīṣaṇo jīrṇa-kaṇṭhaḥ
dūrādhva-bhrānti-khinnaḥ katham api śanakair aṅghri-pīḍāṃ niyamya svairendha-sphoṭanāya dvija-bhavanam anu snātakaḥ sāyam eti //

cañcac-cañcala-cañcu-vañcita-calac-cūḍāgram ugraṃ patac cakrākāra-karāla-kesara-saṭāsphāra-sphurat-kandharam
vāraṃ vāram udaṅghri-laṅghana-ghana-preṅkhan-nakha-kṣuṇṇayoḥ kāmaṃ kukkuṭayor dvayaṃ druta-pada-krūra-kramaṃ yudhyati //

ete jīrṇa-kulāya-kāla-jaṭilāḥ pāṃsūtkarākarṣiṇaḥ śākhā-kampa-vihasta-duḥstha-vihagān ākampayantas tarūn
helāndolita-nartitojjhita-hata-vyāghaṭṭitonmūlita protkṣipta-bhramitaiḥ prapā-paṭalakaiḥ krīḍanti jhañjhānilāḥ //

ete saṃtata-bhṛjyamāna-caṇakāmoda-pradhānā manaḥ karṣanty ūṣara-saṃniveśa-jaraṭha-cchāyāḥ sthalī-grāmakāḥ
tāruṇyātiśayāgra-pāmara-vadhū-sollāsa-hasta-graha bhrāmyat-pīvara-yantraka-dhvanir asad-gambhīra-gehodarāḥ //

asminn īṣad vitata-valita-stoka-vicchinna-bhugnaḥ kiṃcil-līlopacita-vinataḥ puñjitaś cotthitaś ca
dhūmodgāras taruṇa-mahiṣa-skandho 'nīlo davāgneḥ svairaṃ sarpan sṛjati gagane gatvarān patra-bhaṅgān //

kaiścid vīta-dayena bhoga-patinā niṣkāraṇopapluta prakṣīṇair nija-vaṃśa-bhūr iti mitair atyajyamānāḥ kulaiḥ
grāmā nistṛṇa-jīrṇa-kuḍya-bahulāḥ svairaṃ bhramad-babhravaḥ prāyaḥ pāṇḍu-kapota-kaṇṭha-mukharārāme na yānty utkatām //

durupahita-haleṣāsārgala-dvāram ārād pt paricakita-purandhrī-pātitābhyarṇa-bhāṇḍam
pavana-raya-tiraścīs toya-dhārāḥ pratīcchan viśati valita-śṛṅgaḥ pāmarāgāram ukṣā //

utplutyā gṛha-koṇataḥ pracalitāḥ stokāgrahaṅghaṃ tato vaktra-svaira-pada-kramair upagatāḥ kiṃcic calanto gale
bhekāḥ pūtini-pātino micimicīty unmīlitārrdhekṣaṇāḥ nakrākāra-vidāritānana-puṭair nirmakṣikaṃ kurvate //

vilāsa-masṛṇolasan musala-lola-doḥ-kandalīḥ paraspara-pariskhalad-valaya-niḥsvano danturāḥ
calanti kala-duṅkṛti-prasabha-kampitoraḥ-sthala truṭad-gamaka-saṃkulāḥ kalama-kaṇḍanī-gītayaḥ //

vikāsayati locane spṛśati pāṇinā kuñcite vidūram avalokayaty atisamīpa-saṃsthaṃ punaḥ
bahir vrajati sātape smarati netra-varteḥ pumān jarā-pramukha-saṃsthitaḥ samavalokayan pustakam //

prāyo rathyā-sthala-bhuvi rajaḥ-prāya-dūrvā-latāyāṃ jālmaiḥ pṛṣṭhāpahṛta-salavāḥ sakṣudho mām ahokṣāḥ
svairaṃ śvāsānila-taralitodbhūta-dhūlī-praveśa pluṣṭa-prāṇā vihita-vidhuta-grāsa-vighnaṃ caranti //

sīmani laghu-paṅkāyām aṅkura-gaurāṇi cañcitoraskāḥ /
laghutaram utplavamānāś caranti bījānti kalaviṅkāḥ //

kvaṇad-valaya-saṃtati-kṣaṇam udañci-doṣkandalī galat-paṭa-samunmiṣat-kuca-taṭī-nakhāṅkāvalī
karāmbuja-dhṛtollasan-muśalam unnamantī muhuḥ pralambi-maṇi-mālinī kalam akaṇḍanī rājate //

utpucchaḥ pramadocchvasad vapur adho-visraṃsi-pakṣa-dvayaḥ svairotphāla-gati-krameṇa parito bhrāntvā salīlaṃ muhuḥ
utkaṇṭhālasa-kūjitaḥ kala-rutāṃ bhūyo riraṃsā-rasa nyag-bhūtāṃ caṭakaḥ priyām abhisaraty udvepamānaḥ kṣaṇam //

siddhārtha-yaṣṭiṣu yathottara-hīyamāna saṃsthāna-baddha-phala-sūcita-paramparāsu
vicchidyamāna-kusumāsu jani-krameṇa pāka-kramaḥ kapiśimānam upādadhāti //

bakoṭāḥ pānthānāṃ śiśira-sarasī-sīmni saratām amī netrānandaṃ dadati caraṇācoṭita-mukhāḥ
dhunānā mūrdhānaṃ gala-bila-galat-sphāra-śaphara sphurat-pucchānaccha-vyatikara-sa-bāṣpākula-dṛśaḥ //

tiryak-tīkṣṇa-viṣāṇa-yugma-calana-vyānamra-kaṇṭhānanaḥ kiṃcit-kuñcita-locanaḥ khura-puṭenācoṭayan bhūtalam
niśvāsair atisaṃtatair buṣa-kaṇā-jālaṃ khale vikṣipann ukṣā goṣṭha-taṭīṣu labdha-vijayo go-vṛndam āskandati //

arcir-mālā-karālād divam abhilihato dāva-vahner adūrād uḍḍīyoḍḍīya kiṃcic-chalabha-kavalanānanda-manda-pracārāḥ
agre 'gre saṃraṭantaḥ pracuratara-masīpāta-durlakṣa-dhūmrāḥ dhūmyāṭāḥ paryaṭanti prativiṭapam amī niṣṭhurāḥ sva-sthalīṣu //

nīvāraudana-maṇḍam uṣṇa-madhuraṃ sadyaḥ-prasūta-priyā pītād apy adhikaṃ tapo-vana-mṛgaḥ paryāptam ācāmati
gandhena sphuratā manāg anusṛto bhaktasya sarpiṣmataḥ karkandhū-phala-miśra-śāka-pacanāmodaḥ paristīryate //

madhuram iva vadantaḥ svāgataṃ bhṛṅga-śabdair natim iva phala-namraiḥ kurvate 'mī śirobhiḥ
mama dadata ivārghaṃ puṣpa-vṛṣṭiṃ kirantaḥ kathaya nati-saparyāṃ śikṣitāḥ śākhino 'pi //

asmin vṛddha-vanecarī-karatalair dattāḥ sapañcāṅgulāḥ . . . . . . . . śikharibhiḥ śṛṅgaiḥ karālodarāḥ
dvāropānta-paśūkṛtārpya-puruṣa-kṣubdhāsthi-kirmīritāḥkirmīritāś cittotkampam ivānayanti gahanāḥ kāntāra . . . . //

tais tair jīvopahārair iha kuhara-śilāsaṃśrayām arcayitvā devīṃ kāntāra-durgāṃ rudhiram upataru-kṣetra-pālāya dattvā
tumbī-vīnā-vinoda-vyavahita-sarakām ahni jīrṇe purāṇīṃ hālāṃ mālūra-koṣair yuvati-sahacarā barbarāḥ śīlayanti //

abhinava-mukha-mudraṃ kṣudra-kūpopavītaṃ praśithila-vipulatvaṃ jvālakocchvāsi-pālam
pariṇati-paripāṭi-vyākṛtenāruṇimnā hata-haritim aśeṣaṃ nāga-raṅgaṃ cakāsti //