સુભાષિતરત્નકોશ · અધ્યાય 35

અજાજી-જમ્બાલે રજસિ મરિચાનાં ચ લુઠિતાઃ કટુત્વાદ્ ઉષ્ણત્વાજ્ જનિત-રસનૌષ્ઠ-વ્યતિકરાઃ
અનિર્વાણોત્થેન પ્રબલતર-તૈલાક્ત-તનવો મયા સદ્યો ભૃષ્ટાઃ કતિપય-કવય્યઃ કવલિતાઃ ॥

ગ્રીવાભઙાભિરામં મુહુર્ અનુપતતિ સ્યન્દને દત્ત-દૃષ્ટિઃ પશ્ચાર્ધેન પ્રવિષ્ટઃ શરપતન-ભયાદ્ ભૂયસા પૂર્વ-કાયમ્
શષ્પૈર્ અર્ધાવલીઢૈઃ શ્રમ-વિવૃત-મુખ-ભ્રંશિભિઃ કીર્ણ-વર્ત્મા પશ્યોદગ્ર-પ્લુતત્વાદ્ વિયતિ બહુતરં સ્તોકમ્ ઉર્વ્યાં પ્રયાતિ ॥

સ્વૈરં ચક્રાનુવૃત્ત્યા મુહુર્ ઉપરિ પરિભ્રમ્ય સમ્યક્ કૃતાસ્થઃ ક્ષિપ્તાધો-દૃષ્ટિ-લક્ષ્યી-કૃત-પલ-શકલઃ પક્કણ-પ્રાઙ્ગણેષુ
તીવ્રાધઃ-પાત-પુઞ્જી-કૃત-વિતત-ચલત્-પક્ષ-પાલી-વિશાલશ્ ચિલ્લશ્ ચાણ્ડાલ-પલ્લી-પિઠર-જઠરતઃ પ્રોદ્ધરત્ય્ અર્ધ-દગ્ધમ્ ॥

ઉદ્ગ્રીવા વિવૃતારુણાસ્ય-કુહરાસ્ તૃષ્ણાચલત્-તાલવઃ પક્ષા-સંભવ-વેપમાન-તનવઃ પ્રોડ્ડીય કિંચિન્ મુહુઃ
અન્યોન્યાક્ષમિણઃ શરારિ-શિશવઃ પ્રાતર્ નદી-રોધસિ પ્રાલેયામ્બુ પિબન્તિ વીરણ-દલ-દ્રોણી પ્રણાલી-સ્રુતમ્ ॥

રજ્જુ-ક્સેપરયોન્નમદ્-ભુજ-લતા-વ્યક્તૈક-પાર્શ્વ-સ્તની સૂત્ર-ચ્છેદ-વિલોલ-શઙ્ખ-વલય-શ્રેણી-ઝણત્-કારિણી
તિર્યગ્-વિસ્તૃત-પીવરોરુ-યુગલા પૃષ્ઠાન્ અતિવ્યાકૃતા ભોગ-શ્રોણિર્ ઉદસ્યતિ પ્રતિમુહુઃ કૂપાદ્ અપઃ પામરી ॥

પક્ષાભ્યાં સહિતૌ પ્રસાર્ય ચરણાવ્ એકૈકશઃ પાર્શ્વયોર્ એકીકૃત્ય શિરોધરોપરિ શનૈઃ પાણ્ડૂદરે પક્ષતી
નિદ્રાશેષ-વિશેષ-રક્ત-નયનો નિર્યાય નીડોદરાદ્ આસૃક્કાન્ત-વિદારિતાનન-પુટઃ પારાવતો જૃમ્ભતે ॥

પ્રાતર્ વાર-વિલાસિની-જન-રણન્ મઞ્જીર-મઞ્જુ-સ્વનૈર્ ઉદ્બુદ્ધઃ પરિધૂય પક્ષતિ-પુટં પારાવતઃ સ-સ્પૃહમ્
કિંચિત્ કુઞ્ચિત-લોચનાં સહચરીં સંચુમ્બ્ય ચઞ્ચ્વા ચિરં મનાન્દોલિત-કણ્ઠ-કુણ્ઠિત-ગલઃ સોત્કણ્ઠમ્ ઉત્કૂજતિ ॥

ઉત્પ્લુત્ય દૂરં પરિધૂય પક્ષા વધો નિરીક્ષ્ય ક્ષણ-બદ્ધ-લક્ષ્યઃ
મધ્યે-જલં બુડ્ડતિ દત્ત-ઝમ્પઃ સમત્સ્યમ્ ઉત્સર્પતિ મત્સ્ય-રઙ્કઃ ॥

નીડાદ્ અપક્રમ્ય વિધૂય પક્ષૌ વૃક્ષાગ્રમ્ આરુહ્ય તતઃ ક્રમેણ
ઉદ્ગ્રીવમ્ ઉત્પુચ્છમ્ ઉદેક-પાદમ્ ઉચ્ચૂડમ્ ઉકૂજતિ તામ્ર-ચૂડઃ ॥

અઙ્ગુષ્ઠાક્રમ-યન્ત્રિતાઙ્ગુલિર્ અધઃ પાદાર્ધ-નીરુદ્ધ-ભૂર્ પાર્શ્વોદ્વેગ-કૃતો નિહત્ય કફણિ-દ્વન્દ્વેન દંશાન્ મુહુઃ
ન્યગ્-જાનુ-દ્વય-યન્ત્ર-યન્ત્રિત-ઘટી-વક્ત્રાન્તરાલ-સ્ખલદ્ ધારાધ્વાન-મનોહરં સખિ પયો ગાં દોગ્ધિ દામોદરઃ ॥

કર્ણાગ્રન્થિત-કિં-તનુર્ નત-શિરા બિભ્રજ્-જરા-જર્જર સ્ફિક્-સન્ધિ-પ્રવિવેશિત-પ્રવિચલલ્-લઙ્ગૂલ-નાલઃ ક્ષણમ્
આરાદ્ વીક્ષ્ય વિપક્વ-સાક્રમ-કૃત-ક્રોધ-સ્ફુરત્-કન્ધરં શ્વા મલ્લીકલિકા-વિકાશિ-દશનઊ કિંચિત્ ક્વણન્ ગચ્છતિ ॥

તુન્દી ચેત્ પરિચુમ્બતિ પ્રિયતમાં સ્વાર્થાત્ તતો ભ્રશ્યતિ સ્વાર્થં ચેત્ કુરુતે પ્રિયાધર-રસાસ્વાદં ન વિન્દત્ય્ અસૌ
તં ચેમં ચ કરોતિ મૂઢ-જડ-ધીઃ કામાન્ધ-મુગ્ધો યતસ્ તુન્દૌ તુન્દિત-વિગ્રહસ્ય સુરતે નૈકો ભવેન્ નાપરઃ ॥

નશ્યદ્-વક્રિમ-કુન્તલાન્તલુલિત-સ્વચ્છામ્બુ-બિન્દૂત્કરા હસ્ત-સ્વસ્તિક-સંયમે નવ-કુચ-પ્રાગ્-ભારમ્ આતન્વતી
પીનોરુદ્વય-લીન-ચીન-વસના સ્તોકાવનમ્રા જલાત્ તીરોદ્દે`ચ-નિમેષ-લોલ-નયના બાલેયમ્ ઉત્તિષ્ઠતિ ॥

અમ્ભોમુચાં સલિલમ્ ઉદ્ગિરતાં નિશીથે તાદી-વનેષુ નિભૃત-સ્થિત-કર્ણ-તાલાઃ
આકર્ણયન્તિ કરિણો ઽર્ધ-નિમીલિતાક્ષા ધારા-રવં દશન-કોટિ-નિષણ્ણ-હસ્તાઃ ॥

હલાગ્રોત્કીર્ણાયાં પરિસર-ભુવિ ગ્રામ-ચટકા લુઠન્તિ સ્વચ્છન્દં નખર-શિખરાચ્ છોતિત-મૃદઃ
ચલત્-પક્ષ-દ્વન્દ્વ-પ્રભવ-મરુદ્-ઉત્તમ્ભિત-રજઃ કણાશ્લેષ-ભ્રામદ્-રુત-મુકુલિતોન્મીલિત-દૃશઃ ॥

આકુબ્જી-કૃત-પૃષ્ઠમ્ ઉન્નત-વલદ્-વક્ત્રાગ્ર-પુચ્છં ભયાદ્ અન્તર્-વેશ્મ-નિવેશિતૈક-નયનં નિષ્કમ્પ-કર્ણ-દ્વયમ્
લાલા-કીર્ણ-વિદીર્ણ-સૃક્ક-વિકચદ્-દંષ્ટ્રાકરાલાનનઃ શ્વા નિઃશ્વાસ-નિરોધ-પીવર-ગલો માર્જારમ્ આસ્કન્દતિ ॥

પયસિ સરસઃ સ્વચ્છે મત્સ્યાઞ્જિઘૃક્ષુર્ ઇતસ્ તતો વલિત-નયનો મન્દં મન્દં પદં નિદધદ્ બકઃ
વિયતિ વિધૃતૈકાઙ્ઘ્રિસ્ તિરગ્ વિવર્તિત-કન્ધરો દલમ્ અપિ ચલત્ સ-પ્રત્યાશં મુહુર્ મુહુર્ ઈક્ષતે ॥

મુક્તેષુ રશ્મિષુ નિરાયત-પૂર્વકાયા નિષ્કમ્પ-ચામર-શિખા નિભૃતોર્ધ્વ-કર્ણાઃ
આત્મોદ્ધતૈર્ અપિ રજોભિર્ અલઙ્ઘનીયા ધાવન્ત્ય્ અમી મૃગ-જવાક્ષમયેવ રથ્યાઃ ॥

પશ્ચાદ્ અઙ્ઘ્રી પ્રસાર્ય ત્રિ-કનતિ-વિતતં દ્રાઘયિત્વાઙ્ગમ્ ઉચ્ચૈર્ આસજ્યાભુગ્ન-કણ્ઠો મુખમ્ ઉરસિ સટાં ઘૂલિ-ધૂમ્રાં વિધૂય
ઘાસ-ગ્રાસાભિલાષાદ્ અનવરત-ચલત્-પ્રોથ-તુણ્ડસ્ તુરઙ્ગો મન્દં શબ્દાયમાનો વિલિખતિ શયનાદ્ ઉત્થિતઃ ક્ષ્માં ખુરેણ ॥

આઘ્રાત-ક્ષોણિ-પીઠઃ ખુર-શિખર-સમાકૃષ્ટ-રેણુસ્ તુરઙ્ગઃ પુઞ્જી-કૃત્યાખિલાઙ્ઘ્રીન્ ક્રમ-વશ-વિનમજ્-જાનુર્-ઉન્મુક્ત-કાયઃ
પૃષ્ઠાન્તઃ પાર્શ્વ-કણ્ડૂ-વ્યપ-નયન-રસાદ્ દ્વિસ્-ત્રિર્-ઉદ્વર્તિતાઙ્ગઃ પ્રોત્થાય દ્રાઙ્ નિરીહઃ ક્ષણમ્ અથ વપુર્ આસ્યાનુપૂર્વ્યાં ધુનોતિ ॥

આદૌ વિતત્ય ચરણો વિનમય્ય કણ્ઠમ્ ઉત્થાપ્ય વક્ત્રમ્ અભિહત્ય મુહુશ્ ચ વત્સાઃ
માત્રા પ્રવર્તિત-મુખં મુખ-લિહ્યમાન પશ્ચાર્ધ-સુસ્થ-મનસઃ સ્તનમ્ ઉત્પિબન્તિ ॥

પ્રિયાયાં સ્વૈરાયામ્ અતિકઠિન-ગર્ભાલસતયા કિરાતે ચાકર્ણી ધૃત-ધનુષિ ધાવત્ય્ અનુપદમ્
પ્રિયા-પ્રેમ-પ્રાણ-પ્રતિભય-વશાકૃત-વિકલો મૃત્ગઃ પશ્ચાદ્ આલોકયતિ ચ મુહુર્ યાતિ ચ મુહુઃ ॥

શીર્ણ-ક્ષુદ્રાતપત્રી જઠર-વલયિતાનેક-માત્રા-પ્રપઞ્ચશ્ઃ ચૂડા-નિર્વ્યૂઢ-બિલ્વ-ચ્છદ ઉદર-દરી-ભીષણો જીર્ણ-કણ્ઠઃ
દૂરાધ્વ-ભ્રાન્તિ-ખિન્નઃ કથમ્ અપિ શનકૈર્ અઙ્ઘ્રિ-પીડાં નિયમ્ય સ્વૈરેન્ધ-સ્ફોટનાય દ્વિજ-ભવનમ્ અનુ સ્નાતકઃ સાયમ્ એતિ ॥

ચઞ્ચચ્-ચઞ્ચલ-ચઞ્ચુ-વઞ્ચિત-ચલચ્-ચૂડાગ્રમ્ ઉગ્રં પતચ્ ચક્રાકાર-કરાલ-કેસર-સટાસ્ફાર-સ્ફુરત્-કન્ધરમ્
વારં વારમ્ ઉદઙ્ઘ્રિ-લઙ્ઘન-ઘન-પ્રેઙ્ખન્-નખ-ક્ષુણ્ણયોઃ કામં કુક્કુટયોર્ દ્વયં દ્રુત-પદ-ક્રૂર-ક્રમં યુધ્યતિ ॥

એતે જીર્ણ-કુલાય-કાલ-જટિલાઃ પાંસૂત્કરાકર્ષિણઃ શાખા-કમ્પ-વિહસ્ત-દુઃસ્થ-વિહગાન્ આકમ્પયન્તસ્ તરૂન્
હેલાન્દોલિત-નર્તિતોજ્ઝિત-હત-વ્યાઘટ્ટિતોન્મૂલિત પ્રોત્ક્ષિપ્ત-ભ્રમિતૈઃ પ્રપા-પટલકૈઃ ક્રીડન્તિ ઝઞ્ઝાનિલાઃ ॥

એતે સંતત-ભૃજ્યમાન-ચણકામોદ-પ્રધાના મનઃ કર્ષન્ત્ય્ ઊષર-સંનિવેશ-જરઠ-ચ્છાયાઃ સ્થલી-ગ્રામકાઃ
તારુણ્યાતિશયાગ્ર-પામર-વધૂ-સોલ્લાસ-હસ્ત-ગ્રહ ભ્રામ્યત્-પીવર-યન્ત્રક-ધ્વનિર્ અસદ્-ગમ્ભીર-ગેહોદરાઃ ॥

અસ્મિન્ન્ ઈષદ્ વિતત-વલિત-સ્તોક-વિચ્છિન્ન-ભુગ્નઃ કિંચિલ્-લીલોપચિત-વિનતઃ પુઞ્જિતશ્ ચોત્થિતશ્ ચ
ધૂમોદ્ગારસ્ તરુણ-મહિષ-સ્કન્ધો ઽનીલો દવાગ્નેઃ સ્વૈરં સર્પન્ સૃજતિ ગગને ગત્વરાન્ પત્ર-ભઙ્ગાન્ ॥

કૈશ્ચિદ્ વીત-દયેન ભોગ-પતિના નિષ્કારણોપપ્લુત પ્રક્ષીણૈર્ નિજ-વંશ-ભૂર્ ઇતિ મિતૈર્ અત્યજ્યમાનાઃ કુલૈઃ
ગ્રામા નિસ્તૃણ-જીર્ણ-કુડ્ય-બહુલાઃ સ્વૈરં ભ્રમદ્-બભ્રવઃ પ્રાયઃ પાણ્ડુ-કપોત-કણ્ઠ-મુખરારામે ન યાન્ત્ય્ ઉત્કતામ્ ॥

દુરુપહિત-હલેષાસાર્ગલ-દ્વારમ્ આરાદ્ પ્ત્ પરિચકિત-પુરન્ધ્રી-પાતિતાભ્યર્ણ-ભાણ્ડમ્
પવન-રય-તિરશ્ચીસ્ તોય-ધારાઃ પ્રતીચ્છન્ વિશતિ વલિત-શૃઙ્ગઃ પામરાગારમ્ ઉક્ષા ॥

ઉત્પ્લુત્યા ગૃહ-કોણતઃ પ્રચલિતાઃ સ્તોકાગ્રહઙ્ઘં તતો વક્ત્ર-સ્વૈર-પદ-ક્રમૈર્ ઉપગતાઃ કિંચિચ્ ચલન્તો ગલે
ભેકાઃ પૂતિનિ-પાતિનો મિચિમિચીત્ય્ ઉન્મીલિતાર્ર્ધેક્ષણાઃ નક્રાકાર-વિદારિતાનન-પુટૈર્ નિર્મક્ષિકં કુર્વતે ॥

વિલાસ-મસૃણોલસન્ મુસલ-લોલ-દોઃ-કન્દલીઃ પરસ્પર-પરિસ્ખલદ્-વલય-નિઃસ્વનો દન્તુરાઃ
ચલન્તિ કલ-દુઙ્કૃતિ-પ્રસભ-કમ્પિતોરઃ-સ્થલ ત્રુટદ્-ગમક-સંકુલાઃ કલમ-કણ્ડની-ગીતયઃ ॥

વિકાસયતિ લોચને સ્પૃશતિ પાણિના કુઞ્ચિતે વિદૂરમ્ અવલોકયત્ય્ અતિસમીપ-સંસ્થં પુનઃ
બહિર્ વ્રજતિ સાતપે સ્મરતિ નેત્ર-વર્તેઃ પુમાન્ જરા-પ્રમુખ-સંસ્થિતઃ સમવલોકયન્ પુસ્તકમ્ ॥

પ્રાયો રથ્યા-સ્થલ-ભુવિ રજઃ-પ્રાય-દૂર્વા-લતાયાં જાલ્મૈઃ પૃષ્ઠાપહૃત-સલવાઃ સક્ષુધો મામ્ અહોક્ષાઃ
સ્વૈરં શ્વાસાનિલ-તરલિતોદ્ભૂત-ધૂલી-પ્રવેશ પ્લુષ્ટ-પ્રાણા વિહિત-વિધુત-ગ્રાસ-વિઘ્નં ચરન્તિ ॥

સીમનિ લઘુ-પઙ્કાયામ્ અઙ્કુર-ગૌરાણિ ચઞ્ચિતોરસ્કાઃ ।
લઘુતરમ્ ઉત્પ્લવમાનાશ્ ચરન્તિ બીજાન્તિ કલવિઙ્કાઃ ॥

ક્વણદ્-વલય-સંતતિ-ક્ષણમ્ ઉદઞ્ચિ-દોષ્કન્દલી ગલત્-પટ-સમુન્મિષત્-કુચ-તટી-નખાઙ્કાવલી
કરામ્બુજ-ધૃતોલ્લસન્-મુશલમ્ ઉન્નમન્તી મુહુઃ પ્રલમ્બિ-મણિ-માલિની કલમ્ અકણ્ડની રાજતે ॥

ઉત્પુચ્છઃ પ્રમદોચ્છ્વસદ્ વપુર્ અધો-વિસ્રંસિ-પક્ષ-દ્વયઃ સ્વૈરોત્ફાલ-ગતિ-ક્રમેણ પરિતો ભ્રાન્ત્વા સલીલં મુહુઃ
ઉત્કણ્ઠાલસ-કૂજિતઃ કલ-રુતાં ભૂયો રિરંસા-રસ ન્યગ્-ભૂતાં ચટકઃ પ્રિયામ્ અભિસરત્ય્ ઉદ્વેપમાનઃ ક્ષણમ્ ॥

સિદ્ધાર્થ-યષ્ટિષુ યથોત્તર-હીયમાન સંસ્થાન-બદ્ધ-ફલ-સૂચિત-પરમ્પરાસુ
વિચ્છિદ્યમાન-કુસુમાસુ જનિ-ક્રમેણ પાક-ક્રમઃ કપિશિમાનમ્ ઉપાદધાતિ ॥

બકોટાઃ પાન્થાનાં શિશિર-સરસી-સીમ્નિ સરતામ્ અમી નેત્રાનન્દં દદતિ ચરણાચોટિત-મુખાઃ
ધુનાના મૂર્ધાનં ગલ-બિલ-ગલત્-સ્ફાર-શફર સ્ફુરત્-પુચ્છાનચ્છ-વ્યતિકર-સ-બાષ્પાકુલ-દૃશઃ ॥

તિર્યક્-તીક્ષ્ણ-વિષાણ-યુગ્મ-ચલન-વ્યાનમ્ર-કણ્ઠાનનઃ કિંચિત્-કુઞ્ચિત-લોચનઃ ખુર-પુટેનાચોટયન્ ભૂતલમ્
નિશ્વાસૈર્ અતિસંતતૈર્ બુષ-કણા-જાલં ખલે વિક્ષિપન્ન્ ઉક્ષા ગોષ્ઠ-તટીષુ લબ્ધ-વિજયો ગો-વૃન્દમ્ આસ્કન્દતિ ॥

અર્ચિર્-માલા-કરાલાદ્ દિવમ્ અભિલિહતો દાવ-વહ્નેર્ અદૂરાદ્ ઉડ્ડીયોડ્ડીય કિંચિચ્-છલભ-કવલનાનન્દ-મન્દ-પ્રચારાઃ
અગ્રે ઽગ્રે સંરટન્તઃ પ્રચુરતર-મસીપાત-દુર્લક્ષ-ધૂમ્રાઃ ધૂમ્યાટાઃ પર્યટન્તિ પ્રતિવિટપમ્ અમી નિષ્ઠુરાઃ સ્વ-સ્થલીષુ ॥

નીવારૌદન-મણ્ડમ્ ઉષ્ણ-મધુરં સદ્યઃ-પ્રસૂત-પ્રિયા પીતાદ્ અપ્ય્ અધિકં તપો-વન-મૃગઃ પર્યાપ્તમ્ આચામતિ
ગન્ધેન સ્ફુરતા મનાગ્ અનુસૃતો ભક્તસ્ય સર્પિષ્મતઃ કર્કન્ધૂ-ફલ-મિશ્ર-શાક-પચનામોદઃ પરિસ્તીર્યતે ॥

મધુરમ્ ઇવ વદન્તઃ સ્વાગતં ભૃઙ્ગ-શબ્દૈર્ નતિમ્ ઇવ ફલ-નમ્રૈઃ કુર્વતે ઽમી શિરોભિઃ
મમ દદત ઇવાર્ઘં પુષ્પ-વૃષ્ટિં કિરન્તઃ કથય નતિ-સપર્યાં શિક્ષિતાઃ શાખિનો ઽપિ ॥

અસ્મિન્ વૃદ્ધ-વનેચરી-કરતલૈર્ દત્તાઃ સપઞ્ચાઙ્ગુલાઃ . . . . . . . . શિખરિભિઃ શૃઙ્ગૈઃ કરાલોદરાઃ
દ્વારોપાન્ત-પશૂકૃતાર્પ્ય-પુરુષ-ક્ષુબ્ધાસ્થિ-કિર્મીરિતાઃકિર્મીરિતાશ્ ચિત્તોત્કમ્પમ્ ઇવાનયન્તિ ગહનાઃ કાન્તાર . . . . ॥

તૈસ્ તૈર્ જીવોપહારૈર્ ઇહ કુહર-શિલાસંશ્રયામ્ અર્ચયિત્વા દેવીં કાન્તાર-દુર્ગાં રુધિરમ્ ઉપતરુ-ક્ષેત્ર-પાલાય દત્ત્વા
તુમ્બી-વીના-વિનોદ-વ્યવહિત-સરકામ્ અહ્નિ જીર્ણે પુરાણીં હાલાં માલૂર-કોષૈર્ યુવતિ-સહચરા બર્બરાઃ શીલયન્તિ ॥

અભિનવ-મુખ-મુદ્રં ક્ષુદ્ર-કૂપોપવીતં પ્રશિથિલ-વિપુલત્વં જ્વાલકોચ્છ્વાસિ-પાલમ્
પરિણતિ-પરિપાટિ-વ્યાકૃતેનારુણિમ્ના હત-હરિતિમ્ અશેષં નાગ-રઙ્ગં ચકાસ્તિ ॥