Subhāṣitaratnakośa · Chapter 33

aye muktā-ratna prasara bahir uddyotaya gṛhān api kṣoṇīndrāṇāṃ kuru phalavataḥ svān api guṇān
kim atraivātmānaṃ jarayasi mudhā śukti-kuhare mahā-gambhīro 'yaṃ jaladhir iha kas tvāṃ gaṇayati //

apratyākalita-prabhāva-vibhave sarvāśrayāmbhonidhau vāso nālpa-tapaḥ-phalaṃ yad aparaṃ doṣo 'yam eko mahān
śambūko 'pi yad atra durlabhatarair ratnair anarghaiḥ saha spardhām eka-nivāsa-kāraṇa-vaśād ekāntato vāñchati //

padmākaraḥ parimito 'pi varaṃ sa eva yasya sva-kāma-vaśataḥ paribhujyate śrīḥ
kiṃ tena nīra-nidhinā mahatā taṭe 'pi yasyormayaḥ prakupitā galahastayanti //

nīre 'smin amṛtāṃśum utsukatayā kartuṃ kare kautukin mā nimne 'vatarārjavād iyam adhas tasya praticchāyikā
martye 'sya grahaṇaṃ kva darśana-sudhāpy unmukta-netra-śriyāṃ svar-loke 'pi lavaḥ śaveśvara-jaṭā-jūṭaika-cūḍāmaṇiḥ //

kenāsīnaḥ sukham akaruṇenākarād uddhṛtas tvaṃ vikretuṃ vā tvam abhilaṣitaḥ kena deśāntare 'smin
yasmin vitta-vyaya-bhara-saho grāhakas tāvad āstāṃ nāsti bhrātar marakata-maṇe tvat-parīkṣākṣamo 'pi //

mūrdhāropaṇa-satkṛtair diśi diśi kṣudrair vihaṅgair gataṃ chāyā-dāna-nirākṛta-śrama-bharair naṣṭaṃ mṛgair bhīrubhiḥ
hā kaṣṭaṃ phala-lolupair apasṛtaṃ śākhāmṛgaiś cañcalair ekenaiva davānala-vyatikaraḥ soḍhaḥ paraṃ śākhinā //

ayaṃ vārām eko nilaya iti ratnākara iti śrito 'smābhis tṛṣṇā-taralita-manobhir jalanidhiḥ
ka evaṃ jānīte nija-kara-puṭī-koṭara-gataṃ kṣaṇādenaṃ tāmyat-timi-makaram āpāsyati muniḥ //

janma vyoma-saraḥ-saroja-kuhare mitrāṇi kalpa-drumāḥ krīḍā svarga-purandhribhiḥ paricitāḥ sauvarṇa-vallī-srajaḥ
apy asmād avatāra eva bhavato nonmāda-bherī-ravaḥ samyaṅ mūrchiti-kelayaḥ punar ime bhṛṅga dvir abhyāhatiḥ //

aṅgenāṅgam anupraviśya milato hastāvalepādibhiḥ kā vārtā yudhi gandha-sindhura-pateḥgr gandho 'pi cet ke dvipāḥ
jetavyo 'sti hareḥ sa lāñchanam ato vandāmahe tām abhūd yad-garbhe śarabhaḥ svayaṃjaya iti śrutvāpi yo nāṅkitaḥ //

ājanma-sthitayo mahī-ruha ime kūle samunmūlitāḥ kallolāḥ kṣaṇa-bhaṅgurāḥ punar amī nītāḥ parām unnatim
antaḥ prastara-saṃgraho bahir api bhraśyanti gandha-drumā bhrātaḥ śoṇa na so 'sti yo na hasati tvat-saṃpadāṃ viplave //

amuṃ kāla-kṣepaṃ tyaja jalada gambhīra-madhuraiḥ kim ebhir nirghoṣaiḥ sṛja jhaṭiti jhātkāri salilam
aye paśyāvasthām akaruṇa-samīra-vyatikara sphurad-dāva-jvālāvali-jaṭila-mūrter viṭapinaḥ //

yuktaṃ tyajanti madhupāḥ sumano-vināśa kāle yad enam avanī-ruham etad astu
etat tv adṛṣṭa-caram aśruta-vārtam etāḥ śākhā-tvaco 'pi tanu-kāṇḍa-samās tyajanti //

sa vandyaḥ pāthodaḥ sa khalu nayanānanda-jananaḥ parārthe nīce 'pi vrajati laghutāṃ yo 'rthi-subhagām
kathāpi śrotavyā bhavati hata-ketor na ca punar janānāṃ dhvaṃsāya prabhavati hi yasyodgatir api //

udañcad-dharmāṃśu-dyuti-paricayonnidra-bisinī ghanāmodāhūta-bhramara-bhara-jhaṅkāra-madhurām
apaśyat kāsāra-śriyam amṛta-varti-praṇayinīṃ sukhaṃ jīvaty andhūdaravivaravarti plava-kulam //

suvarṇakāra śravaṇocitāni vastūni vikretum ihāgatas tvam
kuto 'pi nāśrāvi yad atra pallyāṃ pallīpatir yāvad aviddha-karṇaḥ //

yasyāvandhya-ruṣaḥ pratāpa-vasater nādena dhairya-druhāṃ śuṣyanti sma mada-pravāha-saritaḥ sadyo 'pi dig-dantinām
daivāt kaṣṭa-daśā-vaśaṃ gatavataḥ siṃhasya tasyādhunā karṣaty eṣa kareṇa keśara-saṭābhāraṃ jarat-kuñjaraḥ //

utkrāntaṃ giri-kūṭa-laṅghana-sahaṃ te vajra-sārā nakhās tat-tejaś ca tad ūrjitaṃ sa ca nagonmāthī ninādo mahān
ālasyād avimuñcatā giri-guhāṃ siṃhena nidrālunā sarvaṃ viśva-jayaika-sādhanam idaṃ labdhaṃ na kiṃcit kṛtam //

haṃho janāḥ pratipathaṃ pratikānanaṃ ca tiṣṭhantu nāma taravaḥ phalitā natāś ca
anyaiva sā sthitir aho malaya-drumasya yad gandha-mātram api tāpam apākaroti //

yan nīḍa-prabhavo yad añjana-rucir yat khecaro yad dvijas tena tvaṃ svajanaḥ kileti karaṭair yat tair upabrūyase
tatrātīndriya-modi-māṃsala-rasodgāras tavaiṣa dhvanir doṣo 'bhūt kalakaṇṭha-nāyaka nijas teṣāṃ svabhāvo hi saḥ //

kiṃ te namratayā kim unnatatayā kiṃ te ghana-cchāyayā kiṃ te pallava-līlayā kim anayā cāśoka puṣpa-śriyā
yat tvan-mūla-niṣaṇṇa-svinna-pathika-stomaḥ stuvann anv aho na svādūni mṛdūni khādati phalāny ākaṇṭham utkaṇṭhitaḥ //

kalyāṇaṃ naḥ kim adhikam ito vartanārthaṃ yad asmāl lūtvā vṛkṣān ahaha dahasi mrāta-raṅgāra-kāra
kiṃ tv etasminn aśani-piśunair ātapair ākulānām adhvanyānām aśaraṇa-maru-prāntare ko 'bhyupāyaḥ //

rajjvā diśaḥ pravitatāḥ salilaṃ viṣeṇa pāśair mahī hutavaha-jvalitā vanāntāḥ
vyādhāḥ padāny anusaranti gṛhīta-cāpāḥ kaṃ deśam āśrayatu yūthapatir mṛgāṇām //

ādāya vāri paritaḥ saritāṃ śatebhyaḥ kiṃ nāma sādhitam anena mahārṇavena
kṣārīkṛtaṃ ca vaḍavā-dahane hutaṃ ca pātāla-kukṣi-kuhare viniveśitaṃ ca //

soḍha-prauḍha-hima-klamāni śanakaiḥ patrāṇy adhaḥ kurvate saṃbhāvya-cchada-vāñchayaiva taravaḥ kecit kṛtaghna-vratāḥ
nāmany anta tadātanīm api nija-cchāyākṣitiṃ taiḥ punas teṣām eva tale kṛtajña-caritaiḥ śuṣyadbhir apy āsyate //

madoṣmā-saṃtāpād vana-kari-ghaṭā yatra vimale mamajjur niḥśeṣaṃ taṭa-nikaṭa evonnata-karāḥ
gate daivād śoṣaṃ vara-sarasi tatraiva taralā baka-grāsa-trāsād viśati śapharī paṅkam adhunā //

yad vīcībhiḥ spṛśasi gaganaṃ yac ca pātāla-mūlaṃ ratnair udyotayasi payasā yat dharitrīṃ pidhatse
dhik tat sarvaṃ tava jalanidhe yad vimucyāśru-dhārās tīre nīra-grahaṇa-vimukhair adhvagair ujjhito 'si //

lolā śrīḥ śaśa-bhṛt-kalaṅka-malinaḥ krūro maṇi-grāmaṇīr mādyaty atrabhramu-vallabho 'pi satataṃ tat kālakūṭaṃ viṣam
ity antaḥ-sva-kuṭumba-durnaya-parāmarśāgninā dahyate bāḍhaṃ vāḍava-nāmadheya-dahana-vyājena vārāṃ nidhiḥ //

yan mārgoddhura-gandha-vāta-kaṇikātaṅkārti-nānā-darī koṇodañcad-uro-nigūhita-śiraḥ-pucchā harīṇāṃ gaṇāḥ
dṛpyad-durdama-gandha-sindhura-jayotkhāto 'pi kāmaṃ stutiḥ smero 'yaṃ śarabhaḥ parāṃ hṛdi ghṛṇām āyāti jāti-smaraḥ //

ekenāpi payodhinā jalamucas te pūritāḥ koṭiśo jāto nāsya kuśāgra-līna-tuhina-ślakṣṇo 'pi toya-vyayaḥ
āho śuṣyati daiva-dṛṣṭi-valanād ambhobhir ambho-mucaḥ saṃbhūyāpi vidhātum asya rajasi staimityam apy akṣamāḥ //

maryādā-bhaṅga-bhīter amita-rasatayā dhairya-gāmbhīrya-yogān na kṣubhyanty eva tāvan niyamita-salilāḥ sarvadaite samudrāḥ
āho kṣobhaṃ vrajeyuḥ kvacid api samaye daiva-yogāt tadānīṃ na kṣoṇī nādri-vargā na ca ravi-śaśinau sarvam ekārṇavaṃ syāt //

śrutaṃ dūre ratnākara iti paraṃ nāma jaladher na cāsmābhir dṛṣṭā nayana-patha-gamyasya maṇayaḥ
puro naḥ saṃprāptās taṭa-bhuvi salipsaṃ tu vasatām udagrāḥ kallolāḥ sphuṭa-vikaṭa-daṃṣṭrāś ca makarāḥ //

succhāyaṃ phala-bhāra-namra-śikharaṃ sarvārti-śānti-pradaṃ tvām ālokya mahīruhaṃ vayam amī mārgaṃ vihāyāgatāḥ
antas te yadi koṭarodara-calad-vyālāvalī-visphurad vaktodvānta-viṣānalātibhayadaṃ vandyas tadānīṃ bhavān //

parabhṛta-śiśo maunaṃ tāvan vidhehi nabhastalot patana-vidhaye pakṣau syātāṃ na yāvad imau kṣamau
dhruvam itarathā draṣṭavyo 'si svajāti-vilakṣaṇa dhvanita-kupita-dhvāṅkṣa-troṭī-puṭāhati-jarjaraḥ //

majjat-koṭhara-nakhara-kṣata-kṛtti-kṛtta rakta-cchaṭāchurita-kesara-bhāra-kāyaḥ
siṃho 'py alaṅghya-mahimā harinām adheyaṃ dhatte jarat-kapir apīti kim atra vācyam //

kva malaya-taṭī janma-sthānaṃ kva te ca vanecarāḥ kva khalu paraśu-cchedaḥ kvāsau dig-antara-saṃgatiḥ
kva ca khara-śilā-paṭṭe ghṛṣṭiḥ kva paṅka-sarūpatā malayaja sakhe mā gāḥ khedaṃ guṇās tava dūṣaṇam //

vadata vidata-jambūdvīpa-saṃvṛtta-vārtāṃ katham api yadi dṛṣṭaṃ vārivāhaṃ vihāya
sariti sarasi sindhau cātakenārpito 'sāv api vahala-pipāsā-pāṃśulaḥ kaṇṭha-nālaḥ //

uccair unmathitasya tena balinā daivena dhik-karmaṇā lakṣmīm asya nirasyato jalanidher jātaṃ kim etāvatā
gāmbhīryaṃ kim ayaṃ jahāti kim ayaṃ puṣṇāti nāmbhodharān maryādāṃ kim ayaṃ bhinatti kim ayaṃ na trāyate vāḍavam //

unmukta-krama-hāri-meru-śikharāt krāmantam anyo dharaḥ ko 'tra tvāṃ śarabhī-kiśora-pariṣad-dhaureya dhartuṃ kṣamaḥ
tasmād durgam aśṛṅgala ghana-kalā-durlālitātman vraja tvad-vāsāya sa eva kīrṇa-kanaka-jyotsno girīṇāṃ patiḥ //

durdināni praśāntāni dṛṣṭas tvaṃ tejasāṃ nidhiḥ
athāśāḥ pūrayann eva kiṃ meghair vyavadhīyate //

vyāpyāśāḥ śayitasya vīci-śikharair ullikhya khaṃ preṅkhataḥ sindhor locana-gocarasya mahimā teṣāṃ tanoty adbhutam
saṃśliṣṭāṅguli-randhra-līna-makara-grāhāvalir nīravo yair nāyaṃ kara-śuktikodara-laghur dṛṣṭo muner añjalau //

bhekaiḥ koṭara-śāyibhir mṛtam iva kṣmāntargataṃ kacchapaiḥ pāṭhīnais pṛthu-paṅkapīṭha-luṭhanād asmin muhur mūrcchitam
tasminn eva sarasy akāla-jaladenāgatya tac ceṣṭitaṃ yenākumbha-nimagna-vanya-kariṇāṃ yūthaiḥ payaḥ pīyate //

haṃho siṃha-kiśoraka tyajasi cet kopaṃ vadāmas tadā hatvainaṃ kariṇāṃ sahasram akhilaṃ kiṃ labdham āyuṣmatā
evaṃ kartum ahaṃ samartha iti ced dhiṅ mūrkha kiṃ sarvato nālaṃ plāvayituṃ jagaj-jala-nidhir dhairyam yad ālambate //

satyaṃ pippala-pādapottama ghana-cchāyonnatena tvayā san-mārgo 'yam alaṃkṛtaḥ kim aparaṃ tvaṃ mūrti-bhedo hareḥ
kiṃ cānyat-phala-bhoga-kṛṣṭa-mukharās tvām āśritāḥ patriṇo yat-puṃskokila-kūjitaṃ vidadhate tan nānurūpaṃ param //

nyagrodhe phala-śālini sphuṭa-rasaṃ kiṃcit phalaṃ pacyate bījāny aṅkura-gocarāṇi katicit sidhyanti tatrāpi ca
ekas tatra sa kaścid aṅkura-varo badhnāti tām unnatiṃ yām adhyan yajanaḥ svamātaram iva klānti-cchide dhāvati //

etasmin kusume svabhāva-mahati prāyo garīyaḥ phalaṃ ramyaṃ svādu sugandhi śītalam alaṃ prāptavyam ity āśayā
śālmalyāḥ paripāka-kāla-kalanā-rodhena kīraḥ sthito yāvat tat-puṭa-sandhi-nirgata-patat-tūlaṃ phalāt paśyati //

mādhuryād atiśaityataḥ śucitayā saṃtāpa-śāntyā dvayoḥ sthāne maitryam idaṃ payaḥ paya iti kṣīrasya nīrasya ca
tatrāpy arṇasi varṇanā sphurati me yat-saṃgatau vardhate dugdhaṃ yena puraiva cāsya suhṛdaḥ kvāthe svayaṃ kṣīyate //

dāraiḥ krīḍitam unmadaiḥ sura-guros tenaiva naivāmunā bhagnaṃ bhūri surāsura-vyatikare tenaiva naivāmunā
naivāyaṃ sa imaṃ nṛjaḥ sa iva vā naivaiṣa doṣākaraḥ ko 'yaṃ bhoḥ śaśinīva locanavatām arke kalaṅkaḥ samaḥ //

āyānti yānti satataṃ nīraṃ śiśiraṃ kharaṃ na gaṇayanti /
vidmo na hanta divasāḥ kasya kim ete kariṣyanti //

upālabhyo nāyaṃ sakala-bhuvanāścarya-mahimā harer nābhī-padmaḥ prabhavati hi sarvatra niyatiḥ
yad atraiva brahmā pibati nijam āyur madhu punar vilumpanti svedādhikam amṛta-hṛdyaṃ madhulihaḥ //

yadā hatvā kṛtsnāṃ timira-paṭalīṃ jāta-mahimā jagan-netraṃ mitraḥ prabhavati gato 'sāv avasaraḥ
idānīm astādriṃ śrayati galitāloka-vibhavaḥ piśācā valgantu sthagayatu tamisraṃ ca kakubhaḥ //

upādhvaṃ tat pānthāḥ punar api saro mārga-tilakaṃ yad āsādya svecchaṃ viharatha vinīta-klama-bharāḥ
itas tu kṣārābdher jaraṭha-makara-kṣuṇṇa-payaso nivṛttiḥ kalyāṇī na punar avatāraḥ katham api //

sa-līlaṃ haṃsānāṃ pibati nivaho yatra vimalaṃ jalaṃ tasmin mohāt sarasi rucire cātaka-yuvā
svabhāvād garvād vā na pibati payas tasya śakunaiḥ kim etenoccais tvaṃ bhavati laghimā vāpi sarasaḥ //

prasīda prārambhād virama vinayethāḥ krudham imāṃ hare jīmūtānāṃ dhvanir ayam udīrṇo na kariṇām
asaṃjñāḥ khalv ete jala-śikhi-maruddhūsa-nicayāḥ prakṛtyā garjanti tvayi tu bhuvanaṃ nirmadam idam //

akasmād unmatta praharasi kim adhva-kṣiti-ruhaṃ hradaṃ hastāghātair vidalasi kim utphulla-nalinam
tadā jānīmas te karivara balodgāram asamaṃ saṭāṃ suptasyāpi spṛśasi yadi pañcānana-śiśoḥ //

samudreṇāntasthas taṭa-bhuvi taraṅgair akaruṇaiḥ samutkṣipto 'smīti tvam iha paritāpaṃ tyaja maṇe
avaśyaṃ ko 'pi tvad-guṇa-paricayākṛṣṭa-hṛdayo narendras tvāṃ kuryān mukuṭa-makarī-cumbita-rucim //

aśoke śokārtaḥ kim asi bakule 'py ākula-manāḥ nirānandaḥ kunde saha ca sahakārair na ramase
kusumbhe viśrambhaṃ yad iha bhajase kaṇṭaka-śatair asaṃdigdhaṃ dagdha-bhramara bhavitāsi kṣata-vapuḥ //

pātaḥ pūṣṇo bhavati mahate naiva khedāya yasmāt kālenāstaṃ ka iha na gatā yānti yāsyanti cānye
etāvat tu vyathayati yadāloka-bāhyais tamobhis tasmin eva prakṛti-mahati vyomni labdho 'vakāśaḥ //

kaścit kaṣṭaṃ kirati karakā-jālam eko 'timātraṃ garjaty eva kṣipati viṣamaṃ vaidyutaṃ vahnim anyaḥ
sūte vātaṃ javanam aparas tena jānīhi tāvat kiṃ vyādatse vihaga vadanaṃ tatra tatrāmbuvāhe //

mā sañcaiṣīḥ phala-samudayaṃ mā ca patraiḥ pidhās tvaṃ rodhaḥ-śākhin vitara tad idaṃ dānam evānukūlam
nūnaṃ prāvṛt-samaya-kaluṣair ūrmibhis tāla-tuṅgair adya śvo vā sarid akaruṇā tvāṃ śriyā pātayitrī //

āmodais te diśi diśi gatair dūram ākṛṣyamāṇāḥ sākṣāl lakṣmyās tava malayaja draṣṭum abhyāgatāḥ smaḥ
paśyāmaḥ kiṃ subhaga bhavataḥ krīḍati kroḍa eva vyāḍas tubhyaṃ bhavatu kuśalaṃ muñca naḥ sādhayāmaḥ //

aṇur api nanu naiva kroḍa-bhūṣāsya kācid paribhajasi yad etat tad-vibhūtis tathaiva
iha sarasi manojñe saṃtataṃ pātum ambhaḥ śrama-paribhava-magnāḥ ke na magnāḥ karīndrāḥ //

nabhasi niravalambe sīdatā dīrgha-kālaṃ tvad-abhimukha-niviṣṭottāna-cañcu-puṭena
jaladhara-jala-dhārā dūratas tāvad āstāṃ dhvanir api madhuras te na śrutaś cātakena //

śrama-parigatair vistīrṇa-śrīr asīti payaḥ paraṃ katipayam api tvatto 'smābhiḥ samudra samīhitam
kim asi nitarām uktṣubhormiḥ prasīda namo 'stu te pathi pathi śivāḥ santy asmākaṃ śataṃ kamalākarāḥ //

kakubhi kakubhi bhrāntvā bhrāntvā vilokya vilokitaṃ malayajasamo dṛṣṭo 'smābhirna ko 'pi mahīruhaḥ
upacitaraso dāhe cchede śilātalagharṣaṇe 'py adhikam adhikaṃ yat saurabhyaṃ tanoti manoharam //

abhipatati ghanaṃ śṛṇoti garjāḥ sahati śilāḥ sahate taḍit-taraṅgān
visahati garutaṃ rutaṃ vidhatte jala-pṛṣate kiyate 'pi cātako 'yam //

baddho 'si viddhi tāvan madhu-rasana vyasanam īdṛg etad iti /
anavahita-kamala-mīlana madhukara kiṃ viphalam utphalasi //

hṛtvāpi vasu-sarvasvam amī te jaladāḥ sakhi /
mitrāpy apakurvanti vipriyāṇāṃ tu kā kathā //

śrī-phalenāmunaivāyaṃ kurute kiṃ na vānaraḥ
hasaty ullasati preṅkhaty adhastād īkṣate janam //

anyo 'pi candana-taror mahanīya-mūrteḥ sekārtham utsahati tad-guṇa-baddha-tṛṣṇaḥ
śākhoṭakasya punar asya mahāśayo 'yam ambhoda eva śaraṇaṃ yadi nirguṇasya //

tvaṃ garja nāma visṛjāmbuda nāmbu nāma vidyul-latābhir abhitarjaya nāma bhūyaḥ
prācīna-karma-paratantra-nija-pravṛtter etasya paśya vihagasya gatis tvam eva //

āmanthinī-kalaśa eṣa sa-dugdha-sindhur vetraṃ ca vāsukir ayaṃ girir eṣa manthaḥ
saṃpraty upoḍha-mada-manthara-bāhu-daṇḍa kaṇḍūyanāvasara eva surāsurāṇām //

vyākurmahe bahu kim asya taroḥ sadaiva naisargiko 'yam upakāra-rasaḥ pareṣu
unmūlito 'pi marutā bata vāri-durga mārge yad atra jana-saṃkramatām upetaḥ //

visraṃ vapuḥ para-vadha-pravaṇaṃ ca karam tiryaktayaiva kathitaḥ sad-asad-vivekaḥ
itthaṃ na kiṃcid api cāru mṛgādhipasya tejas tu tat kim api yena jagad-varākam //

kasya tṛṣaṃ na kṣapayasi na payasi tava kathaya ke nimajjanti /
yadi san-mārga-jalāśaya nakro na kroḍam adhivasati //

na sphūrjati na ca garjati na ca karakāḥ kirati sṛjati na ca taḍitaḥ /
na ca vinimuñcati vātyāṃ varṣati nibhṛtaṃ mahā-meghaḥ //

na bhavatu kathaṃ kadambaḥ pratipratīka-prarūḍha-ghana-pulakaḥ /
viśvaṃ dhinoti jaladaḥ pratyupakāra-spṛhā-rahitaḥ //

karaṃ prasārya sūryeṇa dakṣiṇāśāvalambinā
na kevalam anenātmā divaso 'pi laghūkṛtaḥ //

na śakyaṃ sneha-pātrāṇāṃ vitānaṃ ca virūkṣaṇam
dahyamānāny api sneha vyaktiṃ kṛtvā sphuṭanti yat //

nālambanāya dharaṇir na tṛṣārti-śāntyai saptāpi vāri-nidhayo na dhanāya meruḥ
pūrvārjitāśubha-vaśīkṛta-pauruṣasya kalpa-drumo 'pi na samīhitam ātanoti //

āśvāsya parvata-kulaṃ tapanoṣṇa-taptam uddāma-dāva-vidhurāṇi ca kānanāni
nānā-nadīnada-śatāni ca pūrayitvā rikto 'si yaj jalada saiva tavonnatā śrīḥ //

ye pūrvaṃ paripālitāḥ phala-dala-cchāyādibhiḥ patriṇo viśrāma-drumaṃ kathyatāṃ tava vipat-kāle kva te sāmpratam
etāḥ saṃnidhi-mātra-kalpita-puraskārās tu dhanyās tvaco yāsāṃ chedanam antareṇa patito nāyaṃ kuṭhāras tvayi //

dūraṃ yadi kṣipasi bhīma-javair marudbhiḥ sañcūrṇayasy api dṛḍhaṃ yadi vā śilābhiḥ
saudāminībhir asakṛd yadi haṃsi cakṣur nānyā gatis tad api vārida cātakasya //

yasyodare bahu-manoratha-manthareṇa saṃcintitaṃ kim api cetasi cātakena
hā kaṣṭa miṣṭa-phaladāna-vidhāna-hetor ambhodharāt patati saṃprati vajrapātaḥ //

deve kāla-vaśaṃ gate savitari prāpyāntarā-saṃgatiṃ hanta dhvānta kim edhase diśi diśi vyomnaḥ pratispardhayā
tasyaivāstam upeyuṣaḥ kara-śatāny ādāya vidhvaṃsayann eṣa tvāṃ kalitaḥ kalābhir udayaty agre śaśī pārvaṇaḥ //

dhanyas tvaṃ sahakāra saṃprati phalaiḥ kākān śukān pūrayan pūrvaṃ tu tvayi mukta-mañjari-bharonnidre ya indindaraḥ
ākrīḍan nimiṣaṃ sa naiti phalitaṃ yat tvāṃ vikaśaika-mut tad-dharmo 'sya phalāśayā paricayaḥ kalpa-drume 'py asti kim //

yaḥ pūrvaṃ sphuṭad-asthi-saṃpuṭa-mukhe niryat-pravālāṅkuro prāyaḥ sa dvidalādika-krama-vaśād ārabdha-śākā-śataḥ
snigdhaṃ pallavito ghanaṃ mukulitaḥ sphāra-cchaṭaṃ puṣpitaḥ sotkarṣaṃ phalito bhṛśaṃ ca vinataḥ ko 'py eṣa cūta-drumaḥ //

jāyante bahavo 'tra kacchapa-kule kiṃ tu kvacit kacchapī naikāpy ekam asūta nāpi ca punaḥ sūtena vā soṣyate
ākalpaṃ dharaṇī-dharodvahanataḥ saṃkoca-khinnātmano yaḥ kūrmasya dināni nāma katicid viśrāma-dāna-kṣamaḥ //

bhava-kāṣṭha-mayī nāma nauke hṛdayavaty asi
parakīyair aparathā katham ākṛṣyase guṇaiḥ //

bhagavati yāmini vande tvayi bhuvi dṛṣṭaḥ pativratā-dharmaḥ /
gatavati rajanī-nāthe kajjala-malinaṃ vapur vahasi //

dhig etad gāmbhīryaṃ dhig amṛtamayatvaṃ ca jaladher dhig etāṃ drāghīyaḥ-pracalatara-kallola-bhujatām
yad etasyaivāgre kavalita-tanur dāva-dahanair na tīrāraṇyānī salila-culukenāpy upakṛtā //

ambhonidher anavagīta-guṇaika-rāśer uccaiḥśrava-prabhṛtiṣu prasabhaṃ hṛteṣu
āśvāsanaṃ yad avakṛṣṭam abhūn maharṣe toyaṃ tvayā tad api niṣkaruṇena pītam //

katipaya-divasa-sthāyini mada-kāriṇi yauvane durātmānaḥ /
vidadhati tathāparādhaṃ janmaiva yathā vṛthā bhavati //

praśāntāḥ kallolāḥ stimita-masṛṇaṃ vāri vimalaṃ vinīto 'yaṃ veśaḥ śamam iva nadīnāṃ kathayati
tathāpy āsāṃ tais tais tarubhir abhitas tīra-patitaiḥ sa evāgre buddhau pariṇamati ruddho 'py avinayaḥ //

satataṃ yā madhyasthā prathayati yaṣṭiḥ pratiṣṭhitāsīti /
puṣkariṇi kim idam ucitaṃ tāṃ cedānīm adho nayasi //

kṛtam idam asādhu hariṇaiḥ śirasi tarūṇāṃ davānale jvalati /
ājanma keli-bhavanaṃ yad bhītair ujjhitaṃ vipinam //

vidhvastā mṛga-pakṣiṇo vivaśatāṃ nītāḥ sthalī-devatā dhūmair antaritāḥ svabhāva-malinair āśā mahī-tāpitāḥ
bhasmīkṛtya sa-puṣpa-pallava-phalāṃs tāṃs tān mahā-pādapān nirvṛttena davānalena vihitaṃ valmīka-śeṣaṃ vanam //

karṇāhati-vyatikaraṃ kariṇāṃ vipakṣa dānaṃ vyavasyati madhuvrata eṣa tiktam
smartavyatām upagateṣu saroruheṣu dhik jīvita-vyasanam asya malīmasasya //

citraṃ tad eva mahad aśmasu tāpaneṣu yad nodgiranty analam indukarābhimṛṣṭāḥ
saṃbhāvyate 'pi kim idaṃ nu yathendukāntās te pāvanaṃ ca śiśiraṃ ca rasaṃ sṛjanti //

dāha-ccheda-nikāṣair ati pariśuddhasya te vṛthā garimā /
yad asi tulām adhirūḍhaṃ kāṃcana guñjāphalaiḥ sārdham //

sindhor uccaiḥ pavana-calanād utsaladbhis taraṅgais kūlaṃ nīto hṛta-vidhi-vaśād dakṣiṇāvarta-śaṅkhaḥ
dagdhaḥ kiṃ vā na bhavati masī ceti saṃdehinībhiḥ śāmbūkābhiḥ saha paricito nīyate pāmarībhiḥ //

chidraṃ maṇer guṇārthaṃ nāyaka-pada-hetur asya tāralyam /
katham anyatheśvarāṇāṃ viluṭhati hṛdaye ca maulau ca //

pariṇati-sukumāra svādu-mākanda nindāṃ katham iva tava bhṛṣṭo rājakīraḥ karotu
anavadhi-kaṭhinatvaṃ nārikerasya yasmin vaśika-hṛdaya-vṛtter lupta-sāra-śriyaś ca //

kiṃpāka pāke bahir eva rakta tiktāsitāntar dṛśi kāntim eṣi /
etāvatā kākam apāsya kasya hṛt-prīti-bhittis tvam idaṃ na jāne //

vigarjām unmuñca tyaja taralatām arṇava manāg ahaṅkāraḥ ko 'yaṃ katipaya-maṇi-grāva-guḍakaiḥ
dṛśaṃ merau dadyāḥ sa hi maṇimaya-prastha-mahito mahā-maunaḥ sthairyād atha bhuvanam eva sthirayati //

ājñām eva muner nidhāya śirasā vindhyācala sthīyatām atyuccaiḥ padam icchatā punar iyaṃ no laṅghanīyā tvayā
mainākādi-mahīdhra-labdha-vasatiṃ yaḥ pītavān ambudhiṃ tasya tvāṃ gilataḥ kapola-milana-kleśo 'pi kiṃ jāyate //

abhyudyat-kavala-graha-praṇayinas te śallakī-pallavās tac cāsphāla-sahaṃ saraḥ kṣiti-bhṛtām ity asti ko nihnute
danta-stambha-niṣaṇṇa-niḥsaha-karaḥ śvāsair atiprāṃśubhir yenāyaṃ virahī tu vāraṇa-patiḥ svāmin sa vindhyo bhavān //