સુભાષિતરત્નકોશ · અધ્યાય 33

અયે મુક્તા-રત્ન પ્રસર બહિર્ ઉદ્દ્યોતય ગૃહાન્ અપિ ક્ષોણીન્દ્રાણાં કુરુ ફલવતઃ સ્વાન્ અપિ ગુણાન્
કિમ્ અત્રૈવાત્માનં જરયસિ મુધા શુક્તિ-કુહરે મહા-ગમ્ભીરો ઽયં જલધિર્ ઇહ કસ્ ત્વાં ગણયતિ ॥

અપ્રત્યાકલિત-પ્રભાવ-વિભવે સર્વાશ્રયામ્ભોનિધૌ વાસો નાલ્પ-તપઃ-ફલં યદ્ અપરં દોષો ઽયમ્ એકો મહાન્
શમ્બૂકો ઽપિ યદ્ અત્ર દુર્લભતરૈર્ રત્નૈર્ અનર્ઘૈઃ સહ સ્પર્ધામ્ એક-નિવાસ-કારણ-વશાદ્ એકાન્તતો વાઞ્છતિ ॥

પદ્માકરઃ પરિમિતો ઽપિ વરં સ એવ યસ્ય સ્વ-કામ-વશતઃ પરિભુજ્યતે શ્રીઃ
કિં તેન નીર-નિધિના મહતા તટે ઽપિ યસ્યોર્મયઃ પ્રકુપિતા ગલહસ્તયન્તિ ॥

નીરે ઽસ્મિન્ અમૃતાંશુમ્ ઉત્સુકતયા કર્તું કરે કૌતુકિન્ મા નિમ્ને ઽવતરાર્જવાદ્ ઇયમ્ અધસ્ તસ્ય પ્રતિચ્છાયિકા
મર્ત્યે ઽસ્ય ગ્રહણં ક્વ દર્શન-સુધાપ્ય્ ઉન્મુક્ત-નેત્ર-શ્રિયાં સ્વર્-લોકે ઽપિ લવઃ શવેશ્વર-જટા-જૂટૈક-ચૂડામણિઃ ॥

કેનાસીનઃ સુખમ્ અકરુણેનાકરાદ્ ઉદ્ધૃતસ્ ત્વં વિક્રેતું વા ત્વમ્ અભિલષિતઃ કેન દેશાન્તરે ઽસ્મિન્
યસ્મિન્ વિત્ત-વ્યય-ભર-સહો ગ્રાહકસ્ તાવદ્ આસ્તાં નાસ્તિ ભ્રાતર્ મરકત-મણે ત્વત્-પરીક્ષાક્ષમો ઽપિ ॥

મૂર્ધારોપણ-સત્કૃતૈર્ દિશિ દિશિ ક્ષુદ્રૈર્ વિહઙ્ગૈર્ ગતં છાયા-દાન-નિરાકૃત-શ્રમ-ભરૈર્ નષ્ટં મૃગૈર્ ભીરુભિઃ
હા કષ્ટં ફલ-લોલુપૈર્ અપસૃતં શાખામૃગૈશ્ ચઞ્ચલૈર્ એકેનૈવ દવાનલ-વ્યતિકરઃ સોઢઃ પરં શાખિના ॥

અયં વારામ્ એકો નિલય ઇતિ રત્નાકર ઇતિ શ્રિતો ઽસ્માભિસ્ તૃષ્ણા-તરલિત-મનોભિર્ જલનિધિઃ
ક એવં જાનીતે નિજ-કર-પુટી-કોટર-ગતં ક્ષણાદેનં તામ્યત્-તિમિ-મકરમ્ આપાસ્યતિ મુનિઃ ॥

જન્મ વ્યોમ-સરઃ-સરોજ-કુહરે મિત્રાણિ કલ્પ-દ્રુમાઃ ક્રીડા સ્વર્ગ-પુરન્ધ્રિભિઃ પરિચિતાઃ સૌવર્ણ-વલ્લી-સ્રજઃ
અપ્ય્ અસ્માદ્ અવતાર એવ ભવતો નોન્માદ-ભેરી-રવઃ સમ્યઙ્ મૂર્છિતિ-કેલયઃ પુનર્ ઇમે ભૃઙ્ગ દ્વિર્ અભ્યાહતિઃ ॥

અઙ્ગેનાઙ્ગમ્ અનુપ્રવિશ્ય મિલતો હસ્તાવલેપાદિભિઃ કા વાર્તા યુધિ ગન્ધ-સિન્ધુર-પતેઃગ્ર્ ગન્ધો ઽપિ ચેત્ કે દ્વિપાઃ
જેતવ્યો ઽસ્તિ હરેઃ સ લાઞ્છનમ્ અતો વન્દામહે તામ્ અભૂદ્ યદ્-ગર્ભે શરભઃ સ્વયંજય ઇતિ શ્રુત્વાપિ યો નાઙ્કિતઃ ॥

આજન્મ-સ્થિતયો મહી-રુહ ઇમે કૂલે સમુન્મૂલિતાઃ કલ્લોલાઃ ક્ષણ-ભઙ્ગુરાઃ પુનર્ અમી નીતાઃ પરામ્ ઉન્નતિમ્
અન્તઃ પ્રસ્તર-સંગ્રહો બહિર્ અપિ ભ્રશ્યન્તિ ગન્ધ-દ્રુમા ભ્રાતઃ શોણ ન સો ઽસ્તિ યો ન હસતિ ત્વત્-સંપદાં વિપ્લવે ॥

અમું કાલ-ક્ષેપં ત્યજ જલદ ગમ્ભીર-મધુરૈઃ કિમ્ એભિર્ નિર્ઘોષૈઃ સૃજ ઝટિતિ ઝાત્કારિ સલિલમ્
અયે પશ્યાવસ્થામ્ અકરુણ-સમીર-વ્યતિકર સ્ફુરદ્-દાવ-જ્વાલાવલિ-જટિલ-મૂર્તેર્ વિટપિનઃ ॥

યુક્તં ત્યજન્તિ મધુપાઃ સુમનો-વિનાશ કાલે યદ્ એનમ્ અવની-રુહમ્ એતદ્ અસ્તુ
એતત્ ત્વ્ અદૃષ્ટ-ચરમ્ અશ્રુત-વાર્તમ્ એતાઃ શાખા-ત્વચો ઽપિ તનુ-કાણ્ડ-સમાસ્ ત્યજન્તિ ॥

સ વન્દ્યઃ પાથોદઃ સ ખલુ નયનાનન્દ-જનનઃ પરાર્થે નીચે ઽપિ વ્રજતિ લઘુતાં યો ઽર્થિ-સુભગામ્
કથાપિ શ્રોતવ્યા ભવતિ હત-કેતોર્ ન ચ પુનર્ જનાનાં ધ્વંસાય પ્રભવતિ હિ યસ્યોદ્ગતિર્ અપિ ॥

ઉદઞ્ચદ્-ધર્માંશુ-દ્યુતિ-પરિચયોન્નિદ્ર-બિસિની ઘનામોદાહૂત-ભ્રમર-ભર-ઝઙ્કાર-મધુરામ્
અપશ્યત્ કાસાર-શ્રિયમ્ અમૃત-વર્તિ-પ્રણયિનીં સુખં જીવત્ય્ અન્ધૂદરવિવરવર્તિ પ્લવ-કુલમ્ ॥

સુવર્ણકાર શ્રવણોચિતાનિ વસ્તૂનિ વિક્રેતુમ્ ઇહાગતસ્ ત્વમ્
કુતો ઽપિ નાશ્રાવિ યદ્ અત્ર પલ્લ્યાં પલ્લીપતિર્ યાવદ્ અવિદ્ધ-કર્ણઃ ॥

યસ્યાવન્ધ્ય-રુષઃ પ્રતાપ-વસતેર્ નાદેન ધૈર્ય-દ્રુહાં શુષ્યન્તિ સ્મ મદ-પ્રવાહ-સરિતઃ સદ્યો ઽપિ દિગ્-દન્તિનામ્
દૈવાત્ કષ્ટ-દશા-વશં ગતવતઃ સિંહસ્ય તસ્યાધુના કર્ષત્ય્ એષ કરેણ કેશર-સટાભારં જરત્-કુઞ્જરઃ ॥

ઉત્ક્રાન્તં ગિરિ-કૂટ-લઙ્ઘન-સહં તે વજ્ર-સારા નખાસ્ તત્-તેજશ્ ચ તદ્ ઊર્જિતં સ ચ નગોન્માથી નિનાદો મહાન્
આલસ્યાદ્ અવિમુઞ્ચતા ગિરિ-ગુહાં સિંહેન નિદ્રાલુના સર્વં વિશ્વ-જયૈક-સાધનમ્ ઇદં લબ્ધં ન કિંચિત્ કૃતમ્ ॥

હંહો જનાઃ પ્રતિપથં પ્રતિકાનનં ચ તિષ્ઠન્તુ નામ તરવઃ ફલિતા નતાશ્ ચ
અન્યૈવ સા સ્થિતિર્ અહો મલય-દ્રુમસ્ય યદ્ ગન્ધ-માત્રમ્ અપિ તાપમ્ અપાકરોતિ ॥

યન્ નીડ-પ્રભવો યદ્ અઞ્જન-રુચિર્ યત્ ખેચરો યદ્ દ્વિજસ્ તેન ત્વં સ્વજનઃ કિલેતિ કરટૈર્ યત્ તૈર્ ઉપબ્રૂયસે
તત્રાતીન્દ્રિય-મોદિ-માંસલ-રસોદ્ગારસ્ તવૈષ ધ્વનિર્ દોષો ઽભૂત્ કલકણ્ઠ-નાયક નિજસ્ તેષાં સ્વભાવો હિ સઃ ॥

કિં તે નમ્રતયા કિમ્ ઉન્નતતયા કિં તે ઘન-ચ્છાયયા કિં તે પલ્લવ-લીલયા કિમ્ અનયા ચાશોક પુષ્પ-શ્રિયા
યત્ ત્વન્-મૂલ-નિષણ્ણ-સ્વિન્ન-પથિક-સ્તોમઃ સ્તુવન્ન્ અન્વ્ અહો ન સ્વાદૂનિ મૃદૂનિ ખાદતિ ફલાન્ય્ આકણ્ઠમ્ ઉત્કણ્ઠિતઃ ॥

કલ્યાણં નઃ કિમ્ અધિકમ્ ઇતો વર્તનાર્થં યદ્ અસ્માલ્ લૂત્વા વૃક્ષાન્ અહહ દહસિ મ્રાત-રઙ્ગાર-કાર
કિં ત્વ્ એતસ્મિન્ન્ અશનિ-પિશુનૈર્ આતપૈર્ આકુલાનામ્ અધ્વન્યાનામ્ અશરણ-મરુ-પ્રાન્તરે કો ઽભ્યુપાયઃ ॥

રજ્જ્વા દિશઃ પ્રવિતતાઃ સલિલં વિષેણ પાશૈર્ મહી હુતવહ-જ્વલિતા વનાન્તાઃ
વ્યાધાઃ પદાન્ય્ અનુસરન્તિ ગૃહીત-ચાપાઃ કં દેશમ્ આશ્રયતુ યૂથપતિર્ મૃગાણામ્ ॥

આદાય વારિ પરિતઃ સરિતાં શતેભ્યઃ કિં નામ સાધિતમ્ અનેન મહાર્ણવેન
ક્ષારીકૃતં ચ વડવા-દહને હુતં ચ પાતાલ-કુક્ષિ-કુહરે વિનિવેશિતં ચ ॥

સોઢ-પ્રૌઢ-હિમ-ક્લમાનિ શનકૈઃ પત્રાણ્ય્ અધઃ કુર્વતે સંભાવ્ય-ચ્છદ-વાઞ્છયૈવ તરવઃ કેચિત્ કૃતઘ્ન-વ્રતાઃ
નામન્ય્ અન્ત તદાતનીમ્ અપિ નિજ-ચ્છાયાક્ષિતિં તૈઃ પુનસ્ તેષામ્ એવ તલે કૃતજ્ઞ-ચરિતૈઃ શુષ્યદ્ભિર્ અપ્ય્ આસ્યતે ॥

મદોષ્મા-સંતાપાદ્ વન-કરિ-ઘટા યત્ર વિમલે મમજ્જુર્ નિઃશેષં તટ-નિકટ એવોન્નત-કરાઃ
ગતે દૈવાદ્ શોષં વર-સરસિ તત્રૈવ તરલા બક-ગ્રાસ-ત્રાસાદ્ વિશતિ શફરી પઙ્કમ્ અધુના ॥

યદ્ વીચીભિઃ સ્પૃશસિ ગગનં યચ્ ચ પાતાલ-મૂલં રત્નૈર્ ઉદ્યોતયસિ પયસા યત્ ધરિત્રીં પિધત્સે
ધિક્ તત્ સર્વં તવ જલનિધે યદ્ વિમુચ્યાશ્રુ-ધારાસ્ તીરે નીર-ગ્રહણ-વિમુખૈર્ અધ્વગૈર્ ઉજ્ઝિતો ઽસિ ॥

લોલા શ્રીઃ શશ-ભૃત્-કલઙ્ક-મલિનઃ ક્રૂરો મણિ-ગ્રામણીર્ માદ્યત્ય્ અત્રભ્રમુ-વલ્લભો ઽપિ સતતં તત્ કાલકૂટં વિષમ્
ઇત્ય્ અન્તઃ-સ્વ-કુટુમ્બ-દુર્નય-પરામર્શાગ્નિના દહ્યતે બાઢં વાડવ-નામધેય-દહન-વ્યાજેન વારાં નિધિઃ ॥

યન્ માર્ગોદ્ધુર-ગન્ધ-વાત-કણિકાતઙ્કાર્તિ-નાના-દરી કોણોદઞ્ચદ્-ઉરો-નિગૂહિત-શિરઃ-પુચ્છા હરીણાં ગણાઃ
દૃપ્યદ્-દુર્દમ-ગન્ધ-સિન્ધુર-જયોત્ખાતો ઽપિ કામં સ્તુતિઃ સ્મેરો ઽયં શરભઃ પરાં હૃદિ ઘૃણામ્ આયાતિ જાતિ-સ્મરઃ ॥

એકેનાપિ પયોધિના જલમુચસ્ તે પૂરિતાઃ કોટિશો જાતો નાસ્ય કુશાગ્ર-લીન-તુહિન-શ્લક્ષ્ણો ઽપિ તોય-વ્યયઃ
આહો શુષ્યતિ દૈવ-દૃષ્ટિ-વલનાદ્ અમ્ભોભિર્ અમ્ભો-મુચઃ સંભૂયાપિ વિધાતુમ્ અસ્ય રજસિ સ્તૈમિત્યમ્ અપ્ય્ અક્ષમાઃ ॥

મર્યાદા-ભઙ્ગ-ભીતેર્ અમિત-રસતયા ધૈર્ય-ગામ્ભીર્ય-યોગાન્ ન ક્ષુભ્યન્ત્ય્ એવ તાવન્ નિયમિત-સલિલાઃ સર્વદૈતે સમુદ્રાઃ
આહો ક્ષોભં વ્રજેયુઃ ક્વચિદ્ અપિ સમયે દૈવ-યોગાત્ તદાનીં ન ક્ષોણી નાદ્રિ-વર્ગા ન ચ રવિ-શશિનૌ સર્વમ્ એકાર્ણવં સ્યાત્ ॥

શ્રુતં દૂરે રત્નાકર ઇતિ પરં નામ જલધેર્ ન ચાસ્માભિર્ દૃષ્ટા નયન-પથ-ગમ્યસ્ય મણયઃ
પુરો નઃ સંપ્રાપ્તાસ્ તટ-ભુવિ સલિપ્સં તુ વસતામ્ ઉદગ્રાઃ કલ્લોલાઃ સ્ફુટ-વિકટ-દંષ્ટ્રાશ્ ચ મકરાઃ ॥

સુચ્છાયં ફલ-ભાર-નમ્ર-શિખરં સર્વાર્તિ-શાન્તિ-પ્રદં ત્વામ્ આલોક્ય મહીરુહં વયમ્ અમી માર્ગં વિહાયાગતાઃ
અન્તસ્ તે યદિ કોટરોદર-ચલદ્-વ્યાલાવલી-વિસ્ફુરદ્ વક્તોદ્વાન્ત-વિષાનલાતિભયદં વન્દ્યસ્ તદાનીં ભવાન્ ॥

પરભૃત-શિશો મૌનં તાવન્ વિધેહિ નભસ્તલોત્ પતન-વિધયે પક્ષૌ સ્યાતાં ન યાવદ્ ઇમૌ ક્ષમૌ
ધ્રુવમ્ ઇતરથા દ્રષ્ટવ્યો ઽસિ સ્વજાતિ-વિલક્ષણ ધ્વનિત-કુપિત-ધ્વાઙ્ક્ષ-ત્રોટી-પુટાહતિ-જર્જરઃ ॥

મજ્જત્-કોઠર-નખર-ક્ષત-કૃત્તિ-કૃત્ત રક્ત-ચ્છટાછુરિત-કેસર-ભાર-કાયઃ
સિંહો ઽપ્ય્ અલઙ્ઘ્ય-મહિમા હરિનામ્ અધેયં ધત્તે જરત્-કપિર્ અપીતિ કિમ્ અત્ર વાચ્યમ્ ॥

ક્વ મલય-તટી જન્મ-સ્થાનં ક્વ તે ચ વનેચરાઃ ક્વ ખલુ પરશુ-ચ્છેદઃ ક્વાસૌ દિગ્-અન્તર-સંગતિઃ
ક્વ ચ ખર-શિલા-પટ્ટે ઘૃષ્ટિઃ ક્વ પઙ્ક-સરૂપતા મલયજ સખે મા ગાઃ ખેદં ગુણાસ્ તવ દૂષણમ્ ॥

વદત વિદત-જમ્બૂદ્વીપ-સંવૃત્ત-વાર્તાં કથમ્ અપિ યદિ દૃષ્ટં વારિવાહં વિહાય
સરિતિ સરસિ સિન્ધૌ ચાતકેનાર્પિતો ઽસાવ્ અપિ વહલ-પિપાસા-પાંશુલઃ કણ્ઠ-નાલઃ ॥

ઉચ્ચૈર્ ઉન્મથિતસ્ય તેન બલિના દૈવેન ધિક્-કર્મણા લક્ષ્મીમ્ અસ્ય નિરસ્યતો જલનિધેર્ જાતં કિમ્ એતાવતા
ગામ્ભીર્યં કિમ્ અયં જહાતિ કિમ્ અયં પુષ્ણાતિ નામ્ભોધરાન્ મર્યાદાં કિમ્ અયં ભિનત્તિ કિમ્ અયં ન ત્રાયતે વાડવમ્ ॥

ઉન્મુક્ત-ક્રમ-હારિ-મેરુ-શિખરાત્ ક્રામન્તમ્ અન્યો ધરઃ કો ઽત્ર ત્વાં શરભી-કિશોર-પરિષદ્-ધૌરેય ધર્તું ક્ષમઃ
તસ્માદ્ દુર્ગમ્ અશૃઙ્ગલ ઘન-કલા-દુર્લાલિતાત્મન્ વ્રજ ત્વદ્-વાસાય સ એવ કીર્ણ-કનક-જ્યોત્સ્નો ગિરીણાં પતિઃ ॥

દુર્દિનાનિ પ્રશાન્તાનિ દૃષ્ટસ્ ત્વં તેજસાં નિધિઃ
અથાશાઃ પૂરયન્ન્ એવ કિં મેઘૈર્ વ્યવધીયતે ॥

વ્યાપ્યાશાઃ શયિતસ્ય વીચિ-શિખરૈર્ ઉલ્લિખ્ય ખં પ્રેઙ્ખતઃ સિન્ધોર્ લોચન-ગોચરસ્ય મહિમા તેષાં તનોત્ય્ અદ્ભુતમ્
સંશ્લિષ્ટાઙ્ગુલિ-રન્ધ્ર-લીન-મકર-ગ્રાહાવલિર્ નીરવો યૈર્ નાયં કર-શુક્તિકોદર-લઘુર્ દૃષ્ટો મુનેર્ અઞ્જલૌ ॥

ભેકૈઃ કોટર-શાયિભિર્ મૃતમ્ ઇવ ક્ષ્માન્તર્ગતં કચ્છપૈઃ પાઠીનૈસ્ પૃથુ-પઙ્કપીઠ-લુઠનાદ્ અસ્મિન્ મુહુર્ મૂર્ચ્છિતમ્
તસ્મિન્ન્ એવ સરસ્ય્ અકાલ-જલદેનાગત્ય તચ્ ચેષ્ટિતં યેનાકુમ્ભ-નિમગ્ન-વન્ય-કરિણાં યૂથૈઃ પયઃ પીયતે ॥

હંહો સિંહ-કિશોરક ત્યજસિ ચેત્ કોપં વદામસ્ તદા હત્વૈનં કરિણાં સહસ્રમ્ અખિલં કિં લબ્ધમ્ આયુષ્મતા
એવં કર્તુમ્ અહં સમર્થ ઇતિ ચેદ્ ધિઙ્ મૂર્ખ કિં સર્વતો નાલં પ્લાવયિતું જગજ્-જલ-નિધિર્ ધૈર્યમ્ યદ્ આલમ્બતે ॥

સત્યં પિપ્પલ-પાદપોત્તમ ઘન-ચ્છાયોન્નતેન ત્વયા સન્-માર્ગો ઽયમ્ અલંકૃતઃ કિમ્ અપરં ત્વં મૂર્તિ-ભેદો હરેઃ
કિં ચાન્યત્-ફલ-ભોગ-કૃષ્ટ-મુખરાસ્ ત્વામ્ આશ્રિતાઃ પત્રિણો યત્-પુંસ્કોકિલ-કૂજિતં વિદધતે તન્ નાનુરૂપં પરમ્ ॥

ન્યગ્રોધે ફલ-શાલિનિ સ્ફુટ-રસં કિંચિત્ ફલં પચ્યતે બીજાન્ય્ અઙ્કુર-ગોચરાણિ કતિચિત્ સિધ્યન્તિ તત્રાપિ ચ
એકસ્ તત્ર સ કશ્ચિદ્ અઙ્કુર-વરો બધ્નાતિ તામ્ ઉન્નતિં યામ્ અધ્યન્ યજનઃ સ્વમાતરમ્ ઇવ ક્લાન્તિ-ચ્છિદે ધાવતિ ॥

એતસ્મિન્ કુસુમે સ્વભાવ-મહતિ પ્રાયો ગરીયઃ ફલં રમ્યં સ્વાદુ સુગન્ધિ શીતલમ્ અલં પ્રાપ્તવ્યમ્ ઇત્ય્ આશયા
શાલ્મલ્યાઃ પરિપાક-કાલ-કલના-રોધેન કીરઃ સ્થિતો યાવત્ તત્-પુટ-સન્ધિ-નિર્ગત-પતત્-તૂલં ફલાત્ પશ્યતિ ॥

માધુર્યાદ્ અતિશૈત્યતઃ શુચિતયા સંતાપ-શાન્ત્યા દ્વયોઃ સ્થાને મૈત્ર્યમ્ ઇદં પયઃ પય ઇતિ ક્ષીરસ્ય નીરસ્ય ચ
તત્રાપ્ય્ અર્ણસિ વર્ણના સ્ફુરતિ મે યત્-સંગતૌ વર્ધતે દુગ્ધં યેન પુરૈવ ચાસ્ય સુહૃદઃ ક્વાથે સ્વયં ક્ષીયતે ॥

દારૈઃ ક્રીડિતમ્ ઉન્મદૈઃ સુર-ગુરોસ્ તેનૈવ નૈવામુના ભગ્નં ભૂરિ સુરાસુર-વ્યતિકરે તેનૈવ નૈવામુના
નૈવાયં સ ઇમં નૃજઃ સ ઇવ વા નૈવૈષ દોષાકરઃ કો ઽયં ભોઃ શશિનીવ લોચનવતામ્ અર્કે કલઙ્કઃ સમઃ ॥

આયાન્તિ યાન્તિ સતતં નીરં શિશિરં ખરં ન ગણયન્તિ ।
વિદ્મો ન હન્ત દિવસાઃ કસ્ય કિમ્ એતે કરિષ્યન્તિ ॥

ઉપાલભ્યો નાયં સકલ-ભુવનાશ્ચર્ય-મહિમા હરેર્ નાભી-પદ્મઃ પ્રભવતિ હિ સર્વત્ર નિયતિઃ
યદ્ અત્રૈવ બ્રહ્મા પિબતિ નિજમ્ આયુર્ મધુ પુનર્ વિલુમ્પન્તિ સ્વેદાધિકમ્ અમૃત-હૃદ્યં મધુલિહઃ ॥

યદા હત્વા કૃત્સ્નાં તિમિર-પટલીં જાત-મહિમા જગન્-નેત્રં મિત્રઃ પ્રભવતિ ગતો ઽસાવ્ અવસરઃ
ઇદાનીમ્ અસ્તાદ્રિં શ્રયતિ ગલિતાલોક-વિભવઃ પિશાચા વલ્ગન્તુ સ્થગયતુ તમિસ્રં ચ કકુભઃ ॥

ઉપાધ્વં તત્ પાન્થાઃ પુનર્ અપિ સરો માર્ગ-તિલકં યદ્ આસાદ્ય સ્વેચ્છં વિહરથ વિનીત-ક્લમ-ભરાઃ
ઇતસ્ તુ ક્ષારાબ્ધેર્ જરઠ-મકર-ક્ષુણ્ણ-પયસો નિવૃત્તિઃ કલ્યાણી ન પુનર્ અવતારઃ કથમ્ અપિ ॥

સ-લીલં હંસાનાં પિબતિ નિવહો યત્ર વિમલં જલં તસ્મિન્ મોહાત્ સરસિ રુચિરે ચાતક-યુવા
સ્વભાવાદ્ ગર્વાદ્ વા ન પિબતિ પયસ્ તસ્ય શકુનૈઃ કિમ્ એતેનોચ્ચૈસ્ ત્વં ભવતિ લઘિમા વાપિ સરસઃ ॥

પ્રસીદ પ્રારમ્ભાદ્ વિરમ વિનયેથાઃ ક્રુધમ્ ઇમાં હરે જીમૂતાનાં ધ્વનિર્ અયમ્ ઉદીર્ણો ન કરિણામ્
અસંજ્ઞાઃ ખલ્વ્ એતે જલ-શિખિ-મરુદ્ધૂસ-નિચયાઃ પ્રકૃત્યા ગર્જન્તિ ત્વયિ તુ ભુવનં નિર્મદમ્ ઇદમ્ ॥

અકસ્માદ્ ઉન્મત્ત પ્રહરસિ કિમ્ અધ્વ-ક્ષિતિ-રુહં હ્રદં હસ્તાઘાતૈર્ વિદલસિ કિમ્ ઉત્ફુલ્લ-નલિનમ્
તદા જાનીમસ્ તે કરિવર બલોદ્ગારમ્ અસમં સટાં સુપ્તસ્યાપિ સ્પૃશસિ યદિ પઞ્ચાનન-શિશોઃ ॥

સમુદ્રેણાન્તસ્થસ્ તટ-ભુવિ તરઙ્ગૈર્ અકરુણૈઃ સમુત્ક્ષિપ્તો ઽસ્મીતિ ત્વમ્ ઇહ પરિતાપં ત્યજ મણે
અવશ્યં કો ઽપિ ત્વદ્-ગુણ-પરિચયાકૃષ્ટ-હૃદયો નરેન્દ્રસ્ ત્વાં કુર્યાન્ મુકુટ-મકરી-ચુમ્બિત-રુચિમ્ ॥

અશોકે શોકાર્તઃ કિમ્ અસિ બકુલે ઽપ્ય્ આકુલ-મનાઃ નિરાનન્દઃ કુન્દે સહ ચ સહકારૈર્ ન રમસે
કુસુમ્ભે વિશ્રમ્ભં યદ્ ઇહ ભજસે કણ્ટક-શતૈર્ અસંદિગ્ધં દગ્ધ-ભ્રમર ભવિતાસિ ક્ષત-વપુઃ ॥

પાતઃ પૂષ્ણો ભવતિ મહતે નૈવ ખેદાય યસ્માત્ કાલેનાસ્તં ક ઇહ ન ગતા યાન્તિ યાસ્યન્તિ ચાન્યે
એતાવત્ તુ વ્યથયતિ યદાલોક-બાહ્યૈસ્ તમોભિસ્ તસ્મિન્ એવ પ્રકૃતિ-મહતિ વ્યોમ્નિ લબ્ધો ઽવકાશઃ ॥

કશ્ચિત્ કષ્ટં કિરતિ કરકા-જાલમ્ એકો ઽતિમાત્રં ગર્જત્ય્ એવ ક્ષિપતિ વિષમં વૈદ્યુતં વહ્નિમ્ અન્યઃ
સૂતે વાતં જવનમ્ અપરસ્ તેન જાનીહિ તાવત્ કિં વ્યાદત્સે વિહગ વદનં તત્ર તત્રામ્બુવાહે ॥

મા સઞ્ચૈષીઃ ફલ-સમુદયં મા ચ પત્રૈઃ પિધાસ્ ત્વં રોધઃ-શાખિન્ વિતર તદ્ ઇદં દાનમ્ એવાનુકૂલમ્
નૂનં પ્રાવૃત્-સમય-કલુષૈર્ ઊર્મિભિસ્ તાલ-તુઙ્ગૈર્ અદ્ય શ્વો વા સરિદ્ અકરુણા ત્વાં શ્રિયા પાતયિત્રી ॥

આમોદૈસ્ તે દિશિ દિશિ ગતૈર્ દૂરમ્ આકૃષ્યમાણાઃ સાક્ષાલ્ લક્ષ્મ્યાસ્ તવ મલયજ દ્રષ્ટુમ્ અભ્યાગતાઃ સ્મઃ
પશ્યામઃ કિં સુભગ ભવતઃ ક્રીડતિ ક્રોડ એવ વ્યાડસ્ તુભ્યં ભવતુ કુશલં મુઞ્ચ નઃ સાધયામઃ ॥

અણુર્ અપિ નનુ નૈવ ક્રોડ-ભૂષાસ્ય કાચિદ્ પરિભજસિ યદ્ એતત્ તદ્-વિભૂતિસ્ તથૈવ
ઇહ સરસિ મનોજ્ઞે સંતતં પાતુમ્ અમ્ભઃ શ્રમ-પરિભવ-મગ્નાઃ કે ન મગ્નાઃ કરીન્દ્રાઃ ॥

નભસિ નિરવલમ્બે સીદતા દીર્ઘ-કાલં ત્વદ્-અભિમુખ-નિવિષ્ટોત્તાન-ચઞ્ચુ-પુટેન
જલધર-જલ-ધારા દૂરતસ્ તાવદ્ આસ્તાં ધ્વનિર્ અપિ મધુરસ્ તે ન શ્રુતશ્ ચાતકેન ॥

શ્રમ-પરિગતૈર્ વિસ્તીર્ણ-શ્રીર્ અસીતિ પયઃ પરં કતિપયમ્ અપિ ત્વત્તો ઽસ્માભિઃ સમુદ્ર સમીહિતમ્
કિમ્ અસિ નિતરામ્ ઉક્ત્ષુભોર્મિઃ પ્રસીદ નમો ઽસ્તુ તે પથિ પથિ શિવાઃ સન્ત્ય્ અસ્માકં શતં કમલાકરાઃ ॥

કકુભિ કકુભિ ભ્રાન્ત્વા ભ્રાન્ત્વા વિલોક્ય વિલોકિતં મલયજસમો દૃષ્ટો ઽસ્માભિર્ન કો ઽપિ મહીરુહઃ
ઉપચિતરસો દાહે ચ્છેદે શિલાતલઘર્ષણે ઽપ્ય્ અધિકમ્ અધિકં યત્ સૌરભ્યં તનોતિ મનોહરમ્ ॥

અભિપતતિ ઘનં શૃણોતિ ગર્જાઃ સહતિ શિલાઃ સહતે તડિત્-તરઙ્ગાન્
વિસહતિ ગરુતં રુતં વિધત્તે જલ-પૃષતે કિયતે ઽપિ ચાતકો ઽયમ્ ॥

બદ્ધો ઽસિ વિદ્ધિ તાવન્ મધુ-રસન વ્યસનમ્ ઈદૃગ્ એતદ્ ઇતિ ।
અનવહિત-કમલ-મીલન મધુકર કિં વિફલમ્ ઉત્ફલસિ ॥

હૃત્વાપિ વસુ-સર્વસ્વમ્ અમી તે જલદાઃ સખિ ।
મિત્રાપ્ય્ અપકુર્વન્તિ વિપ્રિયાણાં તુ કા કથા ॥

શ્રી-ફલેનામુનૈવાયં કુરુતે કિં ન વાનરઃ
હસત્ય્ ઉલ્લસતિ પ્રેઙ્ખત્ય્ અધસ્તાદ્ ઈક્ષતે જનમ્ ॥

અન્યો ઽપિ ચન્દન-તરોર્ મહનીય-મૂર્તેઃ સેકાર્થમ્ ઉત્સહતિ તદ્-ગુણ-બદ્ધ-તૃષ્ણઃ
શાખોટકસ્ય પુનર્ અસ્ય મહાશયો ઽયમ્ અમ્ભોદ એવ શરણં યદિ નિર્ગુણસ્ય ॥

ત્વં ગર્જ નામ વિસૃજામ્બુદ નામ્બુ નામ વિદ્યુલ્-લતાભિર્ અભિતર્જય નામ ભૂયઃ
પ્રાચીન-કર્મ-પરતન્ત્ર-નિજ-પ્રવૃત્તેર્ એતસ્ય પશ્ય વિહગસ્ય ગતિસ્ ત્વમ્ એવ ॥

આમન્થિની-કલશ એષ સ-દુગ્ધ-સિન્ધુર્ વેત્રં ચ વાસુકિર્ અયં ગિરિર્ એષ મન્થઃ
સંપ્રત્ય્ ઉપોઢ-મદ-મન્થર-બાહુ-દણ્ડ કણ્ડૂયનાવસર એવ સુરાસુરાણામ્ ॥

વ્યાકુર્મહે બહુ કિમ્ અસ્ય તરોઃ સદૈવ નૈસર્ગિકો ઽયમ્ ઉપકાર-રસઃ પરેષુ
ઉન્મૂલિતો ઽપિ મરુતા બત વારિ-દુર્ગ માર્ગે યદ્ અત્ર જન-સંક્રમતામ્ ઉપેતઃ ॥

વિસ્રં વપુઃ પર-વધ-પ્રવણં ચ કરમ્ તિર્યક્તયૈવ કથિતઃ સદ્-અસદ્-વિવેકઃ
ઇત્થં ન કિંચિદ્ અપિ ચારુ મૃગાધિપસ્ય તેજસ્ તુ તત્ કિમ્ અપિ યેન જગદ્-વરાકમ્ ॥

કસ્ય તૃષં ન ક્ષપયસિ ન પયસિ તવ કથય કે નિમજ્જન્તિ ।
યદિ સન્-માર્ગ-જલાશય નક્રો ન ક્રોડમ્ અધિવસતિ ॥

ન સ્ફૂર્જતિ ન ચ ગર્જતિ ન ચ કરકાઃ કિરતિ સૃજતિ ન ચ તડિતઃ ।
ન ચ વિનિમુઞ્ચતિ વાત્યાં વર્ષતિ નિભૃતં મહા-મેઘઃ ॥

ન ભવતુ કથં કદમ્બઃ પ્રતિપ્રતીક-પ્રરૂઢ-ઘન-પુલકઃ ।
વિશ્વં ધિનોતિ જલદઃ પ્રત્યુપકાર-સ્પૃહા-રહિતઃ ॥

કરં પ્રસાર્ય સૂર્યેણ દક્ષિણાશાવલમ્બિના
ન કેવલમ્ અનેનાત્મા દિવસો ઽપિ લઘૂકૃતઃ ॥

ન શક્યં સ્નેહ-પાત્રાણાં વિતાનં ચ વિરૂક્ષણમ્
દહ્યમાનાન્ય્ અપિ સ્નેહ વ્યક્તિં કૃત્વા સ્ફુટન્તિ યત્ ॥

નાલમ્બનાય ધરણિર્ ન તૃષાર્તિ-શાન્ત્યૈ સપ્તાપિ વારિ-નિધયો ન ધનાય મેરુઃ
પૂર્વાર્જિતાશુભ-વશીકૃત-પૌરુષસ્ય કલ્પ-દ્રુમો ઽપિ ન સમીહિતમ્ આતનોતિ ॥

આશ્વાસ્ય પર્વત-કુલં તપનોષ્ણ-તપ્તમ્ ઉદ્દામ-દાવ-વિધુરાણિ ચ કાનનાનિ
નાના-નદીનદ-શતાનિ ચ પૂરયિત્વા રિક્તો ઽસિ યજ્ જલદ સૈવ તવોન્નતા શ્રીઃ ॥

યે પૂર્વં પરિપાલિતાઃ ફલ-દલ-ચ્છાયાદિભિઃ પત્રિણો વિશ્રામ-દ્રુમં કથ્યતાં તવ વિપત્-કાલે ક્વ તે સામ્પ્રતમ્
એતાઃ સંનિધિ-માત્ર-કલ્પિત-પુરસ્કારાસ્ તુ ધન્યાસ્ ત્વચો યાસાં છેદનમ્ અન્તરેણ પતિતો નાયં કુઠારસ્ ત્વયિ ॥

દૂરં યદિ ક્ષિપસિ ભીમ-જવૈર્ મરુદ્ભિઃ સઞ્ચૂર્ણયસ્ય્ અપિ દૃઢં યદિ વા શિલાભિઃ
સૌદામિનીભિર્ અસકૃદ્ યદિ હંસિ ચક્ષુર્ નાન્યા ગતિસ્ તદ્ અપિ વારિદ ચાતકસ્ય ॥

યસ્યોદરે બહુ-મનોરથ-મન્થરેણ સંચિન્તિતં કિમ્ અપિ ચેતસિ ચાતકેન
હા કષ્ટ મિષ્ટ-ફલદાન-વિધાન-હેતોર્ અમ્ભોધરાત્ પતતિ સંપ્રતિ વજ્રપાતઃ ॥

દેવે કાલ-વશં ગતે સવિતરિ પ્રાપ્યાન્તરા-સંગતિં હન્ત ધ્વાન્ત કિમ્ એધસે દિશિ દિશિ વ્યોમ્નઃ પ્રતિસ્પર્ધયા
તસ્યૈવાસ્તમ્ ઉપેયુષઃ કર-શતાન્ય્ આદાય વિધ્વંસયન્ન્ એષ ત્વાં કલિતઃ કલાભિર્ ઉદયત્ય્ અગ્રે શશી પાર્વણઃ ॥

ધન્યસ્ ત્વં સહકાર સંપ્રતિ ફલૈઃ કાકાન્ શુકાન્ પૂરયન્ પૂર્વં તુ ત્વયિ મુક્ત-મઞ્જરિ-ભરોન્નિદ્રે ય ઇન્દિન્દરઃ
આક્રીડન્ નિમિષં સ નૈતિ ફલિતં યત્ ત્વાં વિકશૈક-મુત્ તદ્-ધર્મો ઽસ્ય ફલાશયા પરિચયઃ કલ્પ-દ્રુમે ઽપ્ય્ અસ્તિ કિમ્ ॥

યઃ પૂર્વં સ્ફુટદ્-અસ્થિ-સંપુટ-મુખે નિર્યત્-પ્રવાલાઙ્કુરો પ્રાયઃ સ દ્વિદલાદિક-ક્રમ-વશાદ્ આરબ્ધ-શાકા-શતઃ
સ્નિગ્ધં પલ્લવિતો ઘનં મુકુલિતઃ સ્ફાર-ચ્છટં પુષ્પિતઃ સોત્કર્ષં ફલિતો ભૃશં ચ વિનતઃ કો ઽપ્ય્ એષ ચૂત-દ્રુમઃ ॥

જાયન્તે બહવો ઽત્ર કચ્છપ-કુલે કિં તુ ક્વચિત્ કચ્છપી નૈકાપ્ય્ એકમ્ અસૂત નાપિ ચ પુનઃ સૂતેન વા સોષ્યતે
આકલ્પં ધરણી-ધરોદ્વહનતઃ સંકોચ-ખિન્નાત્મનો યઃ કૂર્મસ્ય દિનાનિ નામ કતિચિદ્ વિશ્રામ-દાન-ક્ષમઃ ॥

ભવ-કાષ્ઠ-મયી નામ નૌકે હૃદયવત્ય્ અસિ
પરકીયૈર્ અપરથા કથમ્ આકૃષ્યસે ગુણૈઃ ॥

ભગવતિ યામિનિ વન્દે ત્વયિ ભુવિ દૃષ્ટઃ પતિવ્રતા-ધર્મઃ ।
ગતવતિ રજની-નાથે કજ્જલ-મલિનં વપુર્ વહસિ ॥

ધિગ્ એતદ્ ગામ્ભીર્યં ધિગ્ અમૃતમયત્વં ચ જલધેર્ ધિગ્ એતાં દ્રાઘીયઃ-પ્રચલતર-કલ્લોલ-ભુજતામ્
યદ્ એતસ્યૈવાગ્રે કવલિત-તનુર્ દાવ-દહનૈર્ ન તીરારણ્યાની સલિલ-ચુલુકેનાપ્ય્ ઉપકૃતા ॥

અમ્ભોનિધેર્ અનવગીત-ગુણૈક-રાશેર્ ઉચ્ચૈઃશ્રવ-પ્રભૃતિષુ પ્રસભં હૃતેષુ
આશ્વાસનં યદ્ અવકૃષ્ટમ્ અભૂન્ મહર્ષે તોયં ત્વયા તદ્ અપિ નિષ્કરુણેન પીતમ્ ॥

કતિપય-દિવસ-સ્થાયિનિ મદ-કારિણિ યૌવને દુરાત્માનઃ ।
વિદધતિ તથાપરાધં જન્મૈવ યથા વૃથા ભવતિ ॥

પ્રશાન્તાઃ કલ્લોલાઃ સ્તિમિત-મસૃણં વારિ વિમલં વિનીતો ઽયં વેશઃ શમમ્ ઇવ નદીનાં કથયતિ
તથાપ્ય્ આસાં તૈસ્ તૈસ્ તરુભિર્ અભિતસ્ તીર-પતિતૈઃ સ એવાગ્રે બુદ્ધૌ પરિણમતિ રુદ્ધો ઽપ્ય્ અવિનયઃ ॥

સતતં યા મધ્યસ્થા પ્રથયતિ યષ્ટિઃ પ્રતિષ્ઠિતાસીતિ ।
પુષ્કરિણિ કિમ્ ઇદમ્ ઉચિતં તાં ચેદાનીમ્ અધો નયસિ ॥

કૃતમ્ ઇદમ્ અસાધુ હરિણૈઃ શિરસિ તરૂણાં દવાનલે જ્વલતિ ।
આજન્મ કેલિ-ભવનં યદ્ ભીતૈર્ ઉજ્ઝિતં વિપિનમ્ ॥

વિધ્વસ્તા મૃગ-પક્ષિણો વિવશતાં નીતાઃ સ્થલી-દેવતા ધૂમૈર્ અન્તરિતાઃ સ્વભાવ-મલિનૈર્ આશા મહી-તાપિતાઃ
ભસ્મીકૃત્ય સ-પુષ્પ-પલ્લવ-ફલાંસ્ તાંસ્ તાન્ મહા-પાદપાન્ નિર્વૃત્તેન દવાનલેન વિહિતં વલ્મીક-શેષં વનમ્ ॥

કર્ણાહતિ-વ્યતિકરં કરિણાં વિપક્ષ દાનં વ્યવસ્યતિ મધુવ્રત એષ તિક્તમ્
સ્મર્તવ્યતામ્ ઉપગતેષુ સરોરુહેષુ ધિક્ જીવિત-વ્યસનમ્ અસ્ય મલીમસસ્ય ॥

ચિત્રં તદ્ એવ મહદ્ અશ્મસુ તાપનેષુ યદ્ નોદ્ગિરન્ત્ય્ અનલમ્ ઇન્દુકરાભિમૃષ્ટાઃ
સંભાવ્યતે ઽપિ કિમ્ ઇદં નુ યથેન્દુકાન્તાસ્ તે પાવનં ચ શિશિરં ચ રસં સૃજન્તિ ॥

દાહ-ચ્છેદ-નિકાષૈર્ અતિ પરિશુદ્ધસ્ય તે વૃથા ગરિમા ।
યદ્ અસિ તુલામ્ અધિરૂઢં કાંચન ગુઞ્જાફલૈઃ સાર્ધમ્ ॥

સિન્ધોર્ ઉચ્ચૈઃ પવન-ચલનાદ્ ઉત્સલદ્ભિસ્ તરઙ્ગૈસ્ કૂલં નીતો હૃત-વિધિ-વશાદ્ દક્ષિણાવર્ત-શઙ્ખઃ
દગ્ધઃ કિં વા ન ભવતિ મસી ચેતિ સંદેહિનીભિઃ શામ્બૂકાભિઃ સહ પરિચિતો નીયતે પામરીભિઃ ॥

છિદ્રં મણેર્ ગુણાર્થં નાયક-પદ-હેતુર્ અસ્ય તારલ્યમ્ ।
કથમ્ અન્યથેશ્વરાણાં વિલુઠતિ હૃદયે ચ મૌલૌ ચ ॥

પરિણતિ-સુકુમાર સ્વાદુ-માકન્દ નિન્દાં કથમ્ ઇવ તવ ભૃષ્ટો રાજકીરઃ કરોતુ
અનવધિ-કઠિનત્વં નારિકેરસ્ય યસ્મિન્ વશિક-હૃદય-વૃત્તેર્ લુપ્ત-સાર-શ્રિયશ્ ચ ॥

કિંપાક પાકે બહિર્ એવ રક્ત તિક્તાસિતાન્તર્ દૃશિ કાન્તિમ્ એષિ ।
એતાવતા કાકમ્ અપાસ્ય કસ્ય હૃત્-પ્રીતિ-ભિત્તિસ્ ત્વમ્ ઇદં ન જાને ॥

વિગર્જામ્ ઉન્મુઞ્ચ ત્યજ તરલતામ્ અર્ણવ મનાગ્ અહઙ્કારઃ કો ઽયં કતિપય-મણિ-ગ્રાવ-ગુડકૈઃ
દૃશં મેરૌ દદ્યાઃ સ હિ મણિમય-પ્રસ્થ-મહિતો મહા-મૌનઃ સ્થૈર્યાદ્ અથ ભુવનમ્ એવ સ્થિરયતિ ॥

આજ્ઞામ્ એવ મુનેર્ નિધાય શિરસા વિન્ધ્યાચલ સ્થીયતામ્ અત્યુચ્ચૈઃ પદમ્ ઇચ્છતા પુનર્ ઇયં નો લઙ્ઘનીયા ત્વયા
મૈનાકાદિ-મહીધ્ર-લબ્ધ-વસતિં યઃ પીતવાન્ અમ્બુધિં તસ્ય ત્વાં ગિલતઃ કપોલ-મિલન-ક્લેશો ઽપિ કિં જાયતે ॥

અભ્યુદ્યત્-કવલ-ગ્રહ-પ્રણયિનસ્ તે શલ્લકી-પલ્લવાસ્ તચ્ ચાસ્ફાલ-સહં સરઃ ક્ષિતિ-ભૃતામ્ ઇત્ય્ અસ્તિ કો નિહ્નુતે
દન્ત-સ્તમ્ભ-નિષણ્ણ-નિઃસહ-કરઃ શ્વાસૈર્ અતિપ્રાંશુભિર્ યેનાયં વિરહી તુ વારણ-પતિઃ સ્વામિન્ સ વિન્ધ્યો ભવાન્ ॥