Subhāṣitaratnakośa · Chapter 29

śṛṅgāre sūtradhāraḥ kusuma-śara-muner āśrame brahmacārī nārīṇām ādidevas tribhuvana-mahito rāga-rājye purodhāḥ
jyotsnāsatraṃ dadhānaḥ pura-mathana-jaṭājūṭa-koṭīśayālur devaḥ kṣīroda-janmā jayati kumudinī-kāmukaḥ śveta-bhānuḥ //

śaśadharaḥ kumudākara-bāndhavaḥ kamala-ṣaṇḍa-nimīlana-paṇḍitaḥ
ayam udeti kareṇa dig-aṅganāḥ parimṛṣann iva kuṅkuma-kāntinā //

lokāḥ śokaṃ tyajata na cira-sthāyinī dhvānta-vṛttir bhadre yāyāḥ kumudini mudaṃ muñca mohaṃ cakora
svaccha-jyotsnāmṛta-rasa-nadī-srotasām eka-śailaḥ so 'yaṃ śrīmān udayati śaśī viśva-sāmānya-dīpaḥ //

karpūraiḥ kim apūri kiṃ malayajair ālepi kiṃ pāradair akṣāli sphaṭikopalaiḥ kim aghaṭi dyāv-āpṛthivyor vapuḥ
etat tarkaya kairava-klama-hare śṛṅgāra-dīkṣā-gurau dikkāntāmukure cakora-suhṛdi prauḍhe tuṣāra-tviṣi //

kalādhāro vakraḥ sphurad-adhara-rāgo nava-tanur galan-mānāveśās taruṇa-ramaṇīr nāgara iva
ghana-śroṇī-bimbe nayana-mukule cādhara-dale kapole grīvāyāṃ kuca-kalaśayoś cumbati śaśī //

saṃbandhī raghu-bhūbhujāṃ manasija-vyāpāra-dīkṣā-gurur gaurāṅgī-vadanopamā-paricitas tārā-vadhū-vallabhaḥ
candraḥ sundari dṛśyatām ayam itaś caṇḍīśa-cūḍāmaṇiḥ sadyo-mārjita-dākṣiṇātya-yuvatī-dantāvadāta-dyutiḥ //

lekhām anaṅga-puratoraṇa-kānti-bhājam indor vilokaya tanūdari nūtanasya
deśāntara-praṇayinor api yatra yūnor nūnaṃ mithaḥ sakhi milanti vilokitāni //

naitan nabho lavaṇa-toya-dhireṣa paśya chāyā-pathaś ca na bhavaty ayam asya setuḥ
nāyaṃ śaśi niviḍa-piṇḍita-bhoga eṣa śeṣo na lāñchanam idaṃ harir eṣa suptaḥ //

kapāle mārjāraḥ paya iti karān leḍhi śaśinaḥ taru-cchidra-protān bisam iti karī saṃkalayati
ratānte talpa-sthān harati vanitāpy aṃśukam iva prabhā-mattaś candro jagad idam aho viklavayati //

bhavati bhaviṣyati kim idaṃ nipatiṣyati bimbam ambarād śaśinaḥ /
aham api candana-paṅkair aṅkam anaṅkaṃ kariṣyāmi //

citācakraṃ candraḥ kusuma-dhanuṣo dagdha-vapuṣaḥ kalaṅkas tatratyo vahati malināṅgāra-tulanām
idaṃ tv asya jyotir dara-dalita-karpūra-dhavalaṃ marudbhir bhasmeva prasarati vikīrṇaṃ diśi diśi //

sadyaḥ kuṅkuma-paṅka-picchilam iva vyomāṅgaṇaṃ kalpayan paśyairāvata-kānta-danta-musala-cchedopameyākṛtiḥ
udgacchaty ayam accha-mauktika-maṇi-prālamba-lambaiḥ karair mugdhānāṃ smara-lekha-vācana-kalā-keli-pradīpaḥ śaśī //

asāv eka-dvi-tri-prabhṛti-paripāṭyā prakaṭayan kalāḥ svairaṃ svairaṃ nava-kamala-kandāṅkura-rucaḥ
purandhrīṇāṃ preyo-viraha-dahanoddīpita-dṛśāṃ kaṭākṣebhyo bibhyan nibhṛtam iva candro 'bhyudayate //

unmīlanti mṛṇāla-komala-ruco rājīva-saṃvartikā saṃvarta-vrata-vṛttayaḥ katipaye pīyūṣa-bhānoḥ karāḥ
apy usrair dhavalī-bhavatsu giriṣu kṣubdho 'yam unmajjatā viśveneva tamo-mayo nidhir apām ahnāya phenāyate //

kāśmīreṇa dihānam ambara-talaṃ vāma-bhruvām ānanad vairājyaṃ vidadhānam indu-dṛṣadāṃ bhindānam ambhaḥ-śirāḥ
pratyudyat-puruhūta-pattana-vadhū-dattārgha-dūrvāṅkura kṣīvotsaṅga-kuraṅgam aindavam idaṃ tad bimbam ujjṛmbhate //

naivāyaṃ bhagavān udañcati śaśī gavyūti-mātrīm api dyām adyāpi tamas tu kaurava-kula-śrī-cāṭu-kārāḥ karāḥ
mathnanti sthala-sīmni śaila-gahanotsaṅgeṣu saṃrundhate jīva-grāham iva kvacit kvacid api cchāyāsu gṛhṇanti ca //

kiṃ nu dhvānta-payodhir eṣa kataka-kṣodair ivendoḥ karair atyaccho 'yam adhaś ca paṅkam akhilaṃ chāyāpadeśād abhūt
kiṃ vā tat-kara-kartarībhir abhito nistakṣaṇād ujjvalaṃ vyomaivedam itas tataś ca patitāś chāyā-chalena tvacaḥ //

dala-vitati-bhṛtāṃ tale tarūṇāṃ iha tila-taṇḍulitaṃ mṛgāṅka-rociḥ
mada-capala-cakora-cañcu-koṭī kavalana-tuccham ivāntarāntar ābhūt //

tathā paurastyāyāṃ diśi kumuda-kedāra-kalikā kapāṭaghnīm induḥ kiraṇa-laharīm ullalayati
samantād unmīlad-bahu-jala-bindustabakino yathā puñjāyante prati-guṇa-kameṇāṅka-maṇayaḥ //

bhūyas tarāṇi yad amūni tamasvinīṣu jyotsnīṣu ca praviralāni tataḥ pratīmaḥ
saṃdhyānalena bhṛśam ambara-mūṣikāyām āvartitair uḍubhir eva bhṛto 'yam induḥ //

yaṃ prāk pratyag avāg udañci kakubhāṃ nāmāni saṃbibhrataṃ jyotsnā-jāla-jhala-jjhalābhir abhito lumpantam andhaṃ tamaḥ
prācīnād acalād itas tri-jagatām āloka-bījād bahir niryāntaṃ hariṇāṅkam aṅkuram iva draṣṭuṃ jano jīvati //

prācīnācala-cūla-candra-maṇibhir nirvyūḍha-pādyaṃ nijair niryāsair uḍubhir nijena vapuṣā dattārghalājāñjali
antaḥ-prauḍha-kalaṅka-tuccham abhitaḥ sāndraṃ paristīryate bimbād aṅkura-bhagna-naiśika-tamaḥ-saṃdoham indor mahaḥ //

śaśinam asūta prācī nṛtyati madano hasanti kakubho 'pi /
kumuda-rajaḥ-paṭa-vāsaṃ vikirati gaganāṄgane pavanaḥ //

kahlāra-sparśi-garbhaiḥ śiśira-parigamāt kāntimadbhiḥ karāgraiś candreṇāliṅgitāyās timira-nivasane sraṃsamāne rajanyāḥ
anyonyālokanībhiḥ paricaya-janita-prema-nisyandinībhir dūrārūḍhe pramode hasitam iva parispaṣṭam āśā-vadhūbhiḥ //

adyāpi stana-śaila-durga-viṣame sīmantinīnāṃ hṛdi sthātuṃ vāñchati māna eṣa dhig iti krodhād ivālohitaḥ
udyad-dūratara-prasārita-karaḥ karṣaty asau tat-kṣaṇāt phullat-kairava-kośa-niḥsara-dali-śreṇī-kṛpāṇaṃ śaśī //

yātasyāstam anantaraṃ dina-kṛto veśena rāgānvitaḥ svairaṃ śītakaraḥ karaṃ kamalinīm āliṅgituṃ yojayan
śīta-sparśam avāpya saṃprati tathā gupte mukhāmbhoruhe hāseneva kumudvatī-vanitayā vailakṣya-pāṇḍū-kṛtaḥ //

tathoddāmair indoḥ sarasa-visa-daṇḍa-dyuti-dharair mayūkhair vikrāntaṃ sapadi paritaḥ pīta-timiraiḥ
dinaṃ-manyā rātriś cakita-cakitaṃ kauśika-kulaṃ praphullaṃ nidrāṇaiḥ katham api yathāmbhoruha-vanaiḥ //

uddarpa-hūṇa-taruṇī-ramaṇopamarda bhugnonnata-stana-niveśa-nibhaṃ himāṃśoḥ
bimbaṃ kaṭhora-visakāṇḍa-kaḍāra-gaurair viṣṇoḥ padaṃ prathamam agrakarair vyanakti //

tamobhir dikkālair viyad api vilaṅghya kva nu gataṃ gatā drāṅmudrāpi kva nu kumuda-koṣasya sarasaḥ
kva dhairyaṃ tac cābdher viditam udayādreḥ pratisara sthalī-madhyāsīne śaśini jagad apy ākulam idam //

prathamam aruṇa-cchāyas tāvat tataḥ kanaka-prabhas tad anu virahottāmyat-tanvī-kapola-tala-dyutiḥ
prasarati punar dhvānta-dhvaṃsa-kṣamaḥ kṣaṇadāmukhe sarasa-bisinī-kanda-ccheda-cchavir mṛga-lāñchanaḥ //

candraḥ kṣīram iva kṣaraty avirataṃ dhārā-sahasrotkarair udgrīvais tṛṣitair ivādya kumudair jyotsnā-payaḥ pīyate
kṣīrodāmbhasi majjatīva divasa-vyāpāra-khinnaṃ jagat tat kṣobhāj jala-budbudā iva tarantyālohitās tārakāḥ //

sphaṭikāla-vāla-lakṣmīṃ pravahati śaśi-bimbam ambarodyāne /
kiraṇa-jala-sikta-lāñchana-bāla-tamālaika-viṭapasya //

iha bahalitam indor dīdhitīnāṃ prabhābhir mada-vikala-cakorī-cañcu-mudrāṅkitābhiḥ
rati-bhara-parikheda-srastarārthaṃ vadhūnāṃ kara-kisalaya-līlā-bhañjana-vyañjikābhiḥ //

rajani-purandhri-rodhra-tilakas timira-dvipa-yūtha-kesarī rajata-mayo 'bhiṣeka-kalaśaḥ kusumāyudha-medinī-pateḥ
ayam udayācalaika-cūḍāmaṇir abhinava-darpaṇo diśāṃ udayati gagana-sarasi haṃsasya hasann iva vibhramaṃ śaśī //

eṣa sāndra-timire gaganānte vāriṇīva maline yamunāyāḥ
bhāti pakṣa-puṭa-gopita-cañcū rāja-haṃsa iva śīta-mayūkhaḥ //

gagana-tala-taḍāga-prānta-sīmni pradoṣa prabalatara-varāhotkhanyamānaś cakāsti
parikalita-kalaṅkaḥ stoka-paṅkānulepo nija-kiraṇa-mṛṇālī-mūla-kando 'yam induḥ //

pariṇata-lavalī-phalābhipāṇḍus tanur abhavan malinodarā himāṃśoḥ
jana-hṛdaya-vibheda-kuṇṭhiteṣor viśikha-niśāta-śileva manmathasya //

labdhodaye suhṛdi candramasi sva-vṛddhir āsādya bhinna-samayas tridaśoddhṛtāni
ratnāni lipsur iva dig-bhuvanāntarāle jyotsnā-chalena dhavalo jaladhir jagāha //

pinaṣṭīva taraṅgāgrair arṇavaḥ phena-candanam
tad ādāya karair indur limpatīva dig-aṅganām //

sarvasvaṃ gagana-śriyā rati-pater viśvāsa-pātraṃ sakhā vāstavyo hara-mūrdhni sarva-bhuvana-dhvāntaugha-muṣṭindhayaḥ
kṣīrāmbhodhi-rasāyanaṃ kamalinī-nidrauṣadhī-pallavo devaḥ kānti-mahā-dhano vijayate dākṣāyaṇī-vallabhaḥ //

karpūra-dravaśīkarotkara-mahā-nīhāra-magnām iva pratyagrāmṛta-phena-paṅka-paṭalī-lepopadigdhām iva
svacchaika-sphaṭikāśma-veśma-jaṭhara-kṣiptām iva kṣmām imāṃ kurvan pārvaṇa-śarvarī-patir asāv uddāmam uddyotate //

asau bibhrat-tāmra-tviṣam udaya-śailasya śirasi skhalan prāleyāṃśur yadi bhavati matto haladharaḥ
tadānīm etat tu pratinava-tamāla-dyuti-haraṃ tamo 'pi vyālolaṃ vigalati tadīyaṃ nivasanam //

yathāyaṃ bhāty aṃśūn diśi diśi kiran kunda-viśadān śaśāṅkaḥ kāśmīrī-kuca-kalaśa-lāvaṇya-laḍitaḥ
tathāyaṃ kastūrī-mada-likhita-patrāvali-tulāṃ navāmbhoda-ccheda-cchavir api samārohati mṛgaḥ //

yathaivaiṣa śrīmāṃś carama-giri-vaprānta-jaladhau sudhā-sūtiś cetaḥ kanaka-kamalā-śaṅki kurute
tathāyaṃ lāvaṇya-prasara-makaranda-drava-tṛṣā patad-bhṛṅga-śreṇi-śriyam api kalaṅkaḥ kalayati //

sphuṭa-kokanadāruṇaṃ purastād atha jāmbūnada-patra-piñjarābham
krama-laṅghita-mugdha-bhāvam indoḥ sphaṭika-ccheda-nibhaṃ vibhāti bimbam //

viyati visarpatīva kumudeṣu bahūbhavatīva yoṣitāṃ pratiphalatīva jaṭharaśarakāṇḍavipāṇḍuṣu gaṇḍabhittiṣu
ambhasi vikasatīva hasatīva sudhādhavaleṣu dhāmasu dhvajapaṭapallaveṣu lalatīva samīracaleṣu candrikā //

analasa-javā-puṣpotpīḍa-cchavi prathamaṃ tataḥ samadaya-vanī-gaṇḍa-cchāyaṃ punar madhu-piṅgalam
tad anu ca nava-svarṇāmbhoja-prabhaṃ śaśinas tatas taruṇi tagarākāraṃ bimbaṃ vibhāti nabhas-tale //

raktaḥ karaṃ kirati pāṇḍu-payodharāgre candro vidhūya timirāvaraṇaṃ niśāyāḥ
dig-yoṣitas tad avalokya kutūhalinyo hrīṇāś ca sa-smitam ivāpasaranti dūram //

go-rocanārucaka-bhaṅga-piśaṅgitāṅgas tārāpatir masṛṇam ākramate krameṇa
gobhir navīna-bisa-tantu-vitāna-gaurair āḍhyambhaviṣṇur ayam ambaram āvṛṇoti //

asau samālokita-kānanāntare vikīrṇa-vispaṣṭa-marīci-kesaraḥ
vinirgataḥ siṃha ivodayācalād gṛhīta-niṣpanda-mṛgo niśākaraḥ //

indum indra-dig asūta sarasvān uttaraṅga-bhuja-rājir anṛtyan
ujjaharṣa jhaṣa-ketur avāpuḥ ṣaṭpadāḥ kumuda-bandhana-mokṣam //

mṛgendrasyeva candrasya mayūkhair nakharair iva
pāṭita-dhvānta-mātaṅga muktābhā bhānti tārakāḥ //

gaura-tviṣāṃ kuca-taṭeṣu kapola-pīṭheṣv eṇīdṛśāṃ rabhasa-hāsam ivārabhante
tanvanti vellana-vilāsam ivāmalāsu muktāvalīṣu viśadāḥ śaśino mayūkhāḥ //

kara-mūla-baddha-pannaga-viṣāgni-dhūma-hata-madhyam /
aiśānam iva kapālaṃ sphuṭa-lakṣma sphurati śaśibimbam //

gate jyotsnāsita-vyoma prāsādād dṛg-atulyatām
himāṃśu-maṇḍale lakṣma nīla-pārāvatāyate //

sadyaḥ-pāṭita-ketakodara-dala-śreṇī-śriyaṃ bibhratī yeyaṃ mauktika-dāma-gumphana-vidhau yogya-cchaviḥ prāg abhūt
unmeyākulaśībhir añjali-puṭair grāhyā mṛṇālāṅkuraiḥ pātavyā ca śaśiny-amugdha-vibhave sā vartate candrikā //

ye pūrvaṃ yava-śūca-sūtra-suhṛdo ye ketakāgra-cchada cchāyā-dhāma-bhṛto mṛṇāla-latikā lāvaṇya-bhājo 'tra ye
ye dhārāmbu-viḍambinaḥ kṣaṇam atho ye tāra-hāra-śriyas te 'mī sphāṭika-daṇḍa-ḍambara-jito jātāḥ sudhāṃśoḥ karāḥ //

triyāmāv āmāyāḥ kamala-mṛdu-gaṇḍa-sthala-dhṛti pragalbho gaṇḍālī na vidhur ayam akṣuṇṇa-kiraṇaḥ
tad akṣaṇaḥ sīmneyaṃ yad-urasi manāg añjana-mayī mṛga-cchāyā daivād aghaṭi na kalaṅkaḥ punar ayam //

jyotsnā-mugdha-vadhū-vilāsa-bhavanaṃ pīyūṣa-vīci-saraḥ kṣīrābdher navanīta-kūṭam avanītāpārtitoyopalaḥ
yāminyās tilakaḥ kalā mṛga-dṛśāṃ prema-vrataikāśramaḥ krāmaty eṣa cakorayācaka-mahaḥ-karpūra-varṣaḥ śaśī //

tārā-kora-karāji-bhāji gaganodyāne tamo-makṣikāḥ saṃdhyā-pallava-pātinīḥ kavalayann ekāntatas tarkaya
etasminn udayāsta-bhūdhara-taru-dvandvāntarāle tatair ebhir bhāti gabhasti-tantu-paṭalaiḥ śvetorṇa-nābhaḥ śaśī //