Subhāṣitaratnakośa · Chapter 23
gamanam alasaṃ śūnyā dṛṣṭiḥ śarīram asauṣṭhavaṃ śvasitam adhikaṃ kiṃ tv etat syāt kim anyad ato 'tha vā
bhramati bhuvane kandarpājñā vikāri ca yauvanaṃ lalita-madhurās te te bhāvāḥ kṣipanti ca dhīratām //
vāraṃ vāraṃ tirayati dṛśor udgamaṃ bāṣpa-pūras tat-saṃkalpopahati-jaḍima stambham abhyeti gātram
sadyaḥ svidyann ayam aviratotkampa-lolāṅgulīkaḥ pāṇir lekhā-vidhiṣu nitarāṃ vartate kiṃ karomi //
unmīlan-mukula-karāla-kunda-koṣa praścyotad-ghana-makaranda-gandha-garbhaḥ
tām īṣat-pracala-vilocanāṃ natāṅgīm āliṅgan pavana mama spṛśāṅgam aṅgam //
dalati hṛdayaṃ gāḍhodvegaṃ dvidhā na tu bhidyate vahati vikalaḥ kāyo mohaṃ na muñcate cetanām
jvalati ca tanūm antar-dāhaḥ karoti na bhasmasāt praharati vidhir marma-cchedī na kṛntati jīvitam //
nādatse haritāṅkurān kvacid api sthairyaṃ na yad gāhase yat paryākula-locano 'si karuṇaṃ kūjan diśaḥ paśyasi
daivenāntarita-priyo 'si hariṇa tvaṃ cāpi kiṃ yac ciraṃ pradadri pratikandaraṃ pratinadi prayūṣaraṃ bhrāmyasi //
kasrāghātaiḥ surabhir abhitaḥ satvaraṃ tāḍanīyaḥ gāḍhāmreḍaṃ malaya-marutaḥ śṛṅkhalādāma datta
kārāgāre kṣipata tarasā pañcamaṃ rāgarājaṃ candraṃ cūrṇī-kuruta ca śilā-paṭṭake piṣṭa-peṣam //
hriyā saṃsaktāṅgaṃ tad-anu madanājñā-praśithilaṃ sanāthaṃ māñjiṣṭha-prasara-kṛśa-rekhair nakha-padaiḥ
ghanoru-prāg-bhāraṃ nidhi-mukham ivāmudritam aho kadā nu drakṣyāmo vigalita-dukūlaṃ mṛga-dṛśaḥ //
ete cūta-mahīruho 'py aviralair dhūmāyitāḥ ṣaṭpadair ete prajvalitāḥ sphuṭat-kisalayodbhedair aśoka-drumāḥ
ete kiṃśuka-śākhino 'pi malinair aṅgāritāḥ kuḍmalaiḥ kaṣṭaṃ viśramayāmi kutra nayane sarvatra vāmo vidhiḥ //
savyādheḥ kṛśatā kṣatasya rudhiraṃ daṣṭasya lālā-sravaḥ sarvaṃ naitad ihāsti tat katham asau pānthas tapasvī mṛtaḥ
ā jñātaṃ madhulampaṭair madhukarair ābaddha-kolāhale nūnaṃ sāhasikena cūta-mukule dṛṣṭiḥ samāropitā //
manasiśaya kṛśāṅgyāḥ svāntam antar-niśātair iṣubhir aśani-kalpair mā vadhīs tvaṃ mameva
api nanu śaśalakṣman mā mucas tvaṃ ca tasyāṃ akaruṇa-kiraṇolkāḥ kandalī-komalāyām //
cakṣuś-cumaba-vighnitādhara-sudhā-pānaṃ mukhaṃ śuṣyati dveṣṭi svaṃ ca kaca-graha-vyavahita-śroṇī-vihāraḥ karaḥ
nidre kiṃ viratāsi tāvad aghṛṇe yāvan na tasyāś cirāt krīḍanti kramaśaḥ kṛśīkṛta-ruṣaḥ pratyaṅgam aṅgāni me //
jāne sā gagana-prasūna-kali-kevātyantam evāsatī tat-saṃbhoga-rasāś ca tat-parimalollāsā ivāsattamāḥ
svapnena dviṣatendra-jālam iva me saṃdarśitā kevalaṃ cetas tat-parirambhaṇāya tad api sphīta-spṛhaṃ tāmyati //
dyūte paṇaḥ praṇaya-keliṣu kaṇṭha-pāśaḥ krīḍā-pariśrama-haraṃ vyajanaṃ ratānte
śayyā-niśītha-kalaheṣu mṛgekṣaṇāyāḥ prāptaṃ mayā vidhi-vaśād idam uttarīyam //
deśair antaritā śataiś ca saritām urvī-bhṛtāṃ kānanair yatnenāpi na yāti locana-pathaṃ kānteti jānann api
udgrīvaś caraṇārdha-ruddha-vasudhaḥ kṛtvāśru-pūrṇāṃ dṛśaṃ tām āśāṃ pathikas tathāpi kim api dhyāyaṃś ciraṃ vīkṣate //
prauḍhānaṅga-rasāvilākula-manāṅ nyañcat-tiro-ghūrṇita snigdhāhlādi madāndham adhvani tayā yac cakṣur āndolitam
tenāsmākam iyaṃ gatir matir iyaṃ saṃvṛttir evaṃvidhā tāpo 'yaṃ tanur īdṛśī sthitir iyaṃ tasyā apīti śrutiḥ //
sa evāyaṃ deśaḥ sara iva vilūnāmbuja-vanaṃ tanoty antas tāpaṃ nabha iva vilīnāmṛta-ruci
viyoge tanvaṅgyāḥ kalayati sa evāyam adhunā himartur naidāghīm ahaha viṣamāṃ tāpana-rujam //
sṛṣṭā vayaṃ yadi tataḥ kim iyaṃ mṛgākṣī seyaṃ vayaṃ yadi tataḥ kim ayaṃ vasantaḥ
so 'py astu nāma jagataḥ pratipakṣa-bhūtaś cūta-drumaḥ kim iti nirmita eṣa dhātrā //
te bāṇāḥ kila cūta-kuḍmala-mayāḥ pauṣpaṃ dhanus tat kila kruddha-tryambaka-locanāgni-śikhayā kāmo 'pi dagdhaḥ kila
kiṃ brūmo vayam apy anena hatakenāpuṅkha-magnaiḥ śarair viddhā eva na cedṛśaḥ parikarasyaivaṃ-vidhā vedanā //
raktas tvaṃ nava-pallavair aham api ślāghyaiḥ priyāyā guṇais tvām āyānti śilīmukhāḥ smara-dhanur-muktās tathā mām api
kāntāpāda-talāhatis tava mude tadvan mamāpy āvayoḥ sarvaṃ tulyam aśoka kevalam ahaṃ dhātrā sa-śokaḥ kṛtaḥ //
āpuṅkhāgram amī śarā manasi me magnāḥ samaṃ pañca te nirdagdhaṃ virahāgninā vapur idaṃ tair eva sārdhaṃ mama
kaṣṭaṃ kāma nirāyudho 'si bhavatā jetuṃ na śakyo jano duḥkhī syām aham eka eva sakalo lokaḥ sukhaṃ jīvatu //
vilīyenduḥ sākṣād amṛta-rasavāpī yadi bhavet kalaṅgas tatratyo yadi ca vikacendīvara-vanam
tataḥ snāna-krīḍā-janita-jaḍa-bhāvair avayavaiḥ kadācin muñceyaṃ madana-śikhi-pīḍā-paribhavam //
yadi kṣāmā mūrtiḥ pratidivasam aśrūṇi dṛśi cet śrutau dūtī-vaktraṃ yadi mṛgadṛśo bhūṣaṇa-dhiyā
idaṃ cāsmat-karṇe yadi bhavati kenāpi kathitaṃ tad icchāmaḥ saṅgād viraha-bharam ekatra vasatau //
tava kusuma-śaratvaṃ śīta-raśmitvam indor dvayam idam ayathārthaṃ dṛśyate mad-vidheṣu
visṛjati hima-garbhair agnim indur mayūkhais tvam api kusuma-bāṇān vajra-sārī-karoṣi //
saṃbhūyaiva sukhāni cetasi paraṃ bhūmānam ātanvate yatrāloka-pathāvatāriṇi ratiṃ prastauti netrotsavaḥ
yad bālendu-kalodayād avacitaiḥ sārair ivotpāditaṃ tat paśyeyam anaṅga-maṅgala-gṛhaṃ bhūyo 'pi tasyā mukham //
śarān muñcaty uccair manasija-dhanur makṣi-karavā rujantīme bhāsaḥ kirati dahanābhā himaruciḥ
jitās tu bhrū-bhaṅgārcana-vadana-lāvaṇya-rucibhiḥ saroṣā no jāne mṛgadṛśi vidhāsyanti kim amī //
api sa divasaḥ kiṃ syād yatra priyā-mukha-paṅkaje madhu madhukarīvāsmad-dṛṣṭir vikāsini pāsyati
tad anu ca mṛdu-snigdhālāpa-kramāhita-narmaṇaḥ surata-sacivair aṅgaiḥ saṅgo mamāpi bhaviṣyati //
sā lambālakam ānanaṃ namayati pradveṣṭy ayaṃ māṃ śaśī naivonmuñcati vācam añcita-kalā vighnanti māṃ kokilāḥ
bhrū-bhaṅgaṃ kurute na sā dhṛta-dhanur mathnāti māṃ manmathaḥ ko vā tām abalāṃ vilokya sahasā nātropakṛcchro bhavet //
bāṇān saṃhara muñca kārmuka-latāṃ lakṣyaṃ tava tryambakaḥ ke nāmātra vayaṃ śirīṣa-kalikā-kalpaṃ yadīyaṃ manaḥ
tat-kāruṇya-parigrahāt kuru dayām asmin vidheye jane svāmin manmatha tādṛśaṃ punar api svapnādbhutaṃ darśaya //
vivekād asmābhiḥ parama-puruṣābhyāsa-rasikaiḥ kathaṃcin nīyante rati-ramaṇa-bāṇair api hataiḥ
priyāyā bālatvād abhinava-viyogāt tava tanor na jānīmas tasyā bata katham amī yānti divasāḥ //
skhalal-līlālāpaṃ vinipatita-karṇotpala-dalaṃ śrama-sveda-klinnaṃ surata-virati-kṣāma-nayanam
kacākarṣa-krīḍā-sarala-surala-śreṇī-subhagaṃ kadā tad draṣṭavyaṃ vadanam avadātaṃ mṛgadṛśaḥ //
aham iva śūnyam araṇyaṃ vayam iva tanutāṃ gatāni toyāni /
asmākam ivocchvāsā divasā dīrghāś ca taptāś ca //
līneva pratibimbiteva likhitevotkīrṇa-rūpeva ca pratyupteva ca vajra-lepa-ghaṭitevāntar-nikhāteva ca
sā naś cetasi kīliteva viśikhaiś ceto-bhuvaḥ pañcabhiś cintā-saṃtati-tantu-jāla-niviḍasyūteva lagnā priyā //
netrendīvariṇī mukhāmbu-ruhiṇī bhrū-valli-kallolinī bāhu-dvandva-mṛṇālinī yadi vadhūr vāpī punaḥ sā bhavet
tal-lāvaṇya-jalāvagāhana-jaḍair aṅgair anaṅgānala jvālā-jāla-mucas tyajeyam asamāḥ prāṇa-cchido vedanāḥ //
prahartā kvānaṅgaḥ sa ca kusuma-cāpo 'lpa-viśikhaś calaṃ sūkṣmaṃ lakṣyaṃ vyavahitam amūrtaṃ kva ca manaḥ
itīmām udbhūtāṃ sphuṭam anupapattiṃ manasi me rudām āvirbhāvād anubhava-virodhaḥ śamayati //
antar-nibaddha-guru-manyu-paramparābhir icchocitaṃ kim api vaktum aśaknuvatyāḥ
avyakta-hūṅkṛti-calat-kuca-maṇḍalāyās tasyāḥ smarāmi muhur ardha-vilokitāni //
bhraśyad-vivakṣitam asaṃphalad-akṣarārtham utkampamāna-daśana-cchadam ucchvasantyā
adya smarāmi parimṛjya paṭāñcalena netre tayā kim api yat punaruktam uktam //
dagdha-prarūḍha-madana-druma-mañjarīti lāvaṇya-paṅka-paṭalodgata-padminīti
śītāṃśu-bimba-galitāmṛta-nirmiteti bālām abāla-hariṇāṅka-mukhīṃ smarāmi //
madhūdgāra-smera-bhramara-bhara-hūṅkāra-mukharaṃ śaraṃ sākṣān mīna-dhvaja-vijaya-cāpa-cyutam iva
nilīyānyonyasmin upari sahakārāṅkura-mayī samīkṣante pakṣmāntara-tarala-tārā virahiṇaḥ //
sā na cen mṛga-śāvākṣī kim anyāsāṃ kathāvyayaḥ
kalā na yadi śītāṃśor ambare kati tārakāḥ //
upari ghanaṃ ghana-paṭalaṃ dūre kāntā tad etad āpatitam /
himavati divyauṣadhayaḥ krodhāviṣṭaḥ phaṇī śirasi //
sthagitaṃ navāmbuvāhair uttānāsyo vilokayan vyoma /
saṃkramayatīva pathikas taj-jala-nivahaṃ sva-locanayoḥ //
te jaṅghe jaghanaṃ ca tat tad udaraṃ tau ca stanau tat smitaṃ sūktiḥ sā ca tad īkṣaṇotpala-yugaṃ dhammilla-bhāraḥ sa ca
lāvaṇyāmṛta-bindu-varṣi vadanaṃ tac caivam eṇīdṛśas tasyās tad vayam ekam evam asakṛd dhyāyanta evāsmahe //
yadi śaśadharas tvad-vaktreṇa prasahya tiraskṛtas tad ayam adayo mahyaṃ mugdhe kim evam asūyati
yad amṛta-rasāsārasrudbhir dhinoty akhilaṃ jagaj jvalayati tu mām ebhir vahni-cchaṭā-kaṭubhiḥ karaiḥ //
līlā-tāṇḍavita-bhruvaḥ smita-sudhā-prasyanda-bhājo dalan nīlābja-dyuti-nirbharā dara-valat-pakṣmāvalī-cāravaḥ
prāptās tasya viyoginaḥ smṛti-pathaṃ khedaṃ samātanvate premārdrāḥ sudṛśo vikuñcana-tati-preṅkhat-kaṭākṣā dṛśaḥ //
visphārāgrās tarala-taralair aṃśubhir visphurantas tāsāṃ tāsāṃ nayanam asakṛn naipuṇād vañcayitvā
muktās tanvyā masṛṇa-paruṣās te kaṭākṣa-kṣuraprāś chinnaṃ chinnaṃ hṛdayam adayaiś chidyate 'dyāpi yair me //
śyāmāṃ śyāmalimānam ānayata bhoḥ sāndrair masī-kūrcakais tantraṃ mantram atha prayujya harata śvetotpalānāṃ smitam
candraṃ cūrṇayata kṣaṇāc ca kaṇaśaḥ kṛtvā śilā-paṭṭake yena draṣṭum ahaṃ kṣame daśa diśas tad vaktra-mudrāṅkitāḥ //
tasmin pañcaśare smare bhagavatā bhargeṇa bhasmīkṛte jānāmy akṣaya-sāyakaṃ kamala-bhūḥ kāmāntaraṃ nirmame
yasyāmībhir itas tataś ca viśikhair āpuṅkha-magnātmabhir jātaṃ me vidalat-kadamba-mukula-spaṣṭopamānaṃ manaḥ //
sūtir dugdha-samudrato bhagavataḥ śrī-kaustubhau sodarau sauhārdaṃ kumudākareṣu kiraṇāḥ pīyūṣa-dhārā-kiraḥ
spardhā te vadanāmbujair mṛga-dṛśāṃ tat-sthāṇu-cūḍāmaṇe haṃho candra kathaṃ nu muñcasi mayi jvālā-muco vedanāḥ //
ayi pibata cakorāḥ kṛtsnam unnāmi-kaṇṭha-krama-saralita-cañcac-cañcavaś candrikāmbhaḥ /
viraha-vidhuritānāṃ jīvita-trāṇa-hetor bhavati hariṇa-lakṣmā yena tejo-daridraḥ //
śītāṃśur viṣa-sodaraḥ phaṇa-bhṛtāṃ līlāspadaṃ candanaṃ hārāḥ kṣāra-payomucaḥ priya-suhṛt-paṅkeruhaṃ bhāsvataḥ
ity eṣāṃ kim ivāstu hanta madana-jyotir-vighātāya yad bāhyākāra-paribhrameṇa tu vayaṃ tattva-tyajo vañcitāḥ //
vyajana-marutaḥ śvāsa-śreṇīm imām upacinvate malayaja-raso dhārā-bāṣpaṃ prapañcayituṃ prabhuḥ
kusuma-śayanaṃ kāmāstrāṇāṃ karoti sahāyatāṃ dvi-guṇa-harimā māronmāthaḥ kathaṃ nu viraṃsyati //
hāro jalārdra-śayanaṃ nalinī-dalāni prāleya-śīkara-mucas tuhinādri-vātāḥ
yasyendhanāni sarasāny api candanāni nirvāṇam eṣyati kathaṃ sa manobhavāgniḥ //
mandādaraḥ kusuma-patriṣu pelaveṣu nūnaṃ bibharti madanaḥ pavanāstram adya
hāra-prakāṇḍa-saralāḥ katham anyathāmī śvāsāḥ parvartita-dukūla-daśāḥ saranti //
akṛta-premaiva varaṃ na punaḥ saṃjāta-vighaṭita-premā /
uddhṛta-nayanas tāmyati yathā hi na tatheha jātāndhaḥ //
svapna prasīda bhagavan punar eka-vāraṃ saṃdarśaya priyatamāṃ kṣaṇa-mātram eva
dṛṣṭvā satī niviḍa-bāhu-nabandha-lagnaṃ tatraiva māṃ nayati sā yadi vā na yāti //
Original text: Subhāṣitaratnakośa · Edition: D.D. Kosambi and V.V. Gokhale. Cambridge, Massachusetts 1957 (Harvard Oriental Series, 42) · Data entry Harunaga Isaacson · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0